माहिती प्रक्रियाकरण प्रतिमान हे मानवी बुद्धिमत्ता आणि स्मरणशक्ती समजून घेण्याचा एक आधुनिक दृष्टिकोन आहे. मानसशास्त्रात याला 'कॉग्निटिव्ह रिव्होल्यूशन' किंवा बोधात्मक क्रांतीचा एक भाग मानले जाते. शिक्षक पात्रता परीक्षेसाठी (Maha TET) हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आहे कारण तो विद्यार्थी माहिती कशी ग्रहण करतात आणि ती कशी लक्षात ठेवतात, याचे शास्त्रशुद्ध स्पष्टीकरण देतो.
१. माहिती प्रक्रियाकरण प्रतिमानाची ओळख व इतिहास
माहिती प्रक्रियाकरण प्रतिमान हे प्रामुख्याने मानवी मेंदूच्या कार्याची तुलना संगणकाच्या कार्याशी करते. ज्याप्रमाणे संगणक माहिती स्वीकारतो, त्यावर प्रक्रिया करतो आणि ती साठवून ठेवतो, त्याचप्रमाणे मानवी मन देखील कार्य करते.
जनक आणि शास्त्रज्ञ: या प्रतिमानाचे श्रेय प्रामुख्याने रिचर्ड ॲटकिन्सन आणि रिचर्ड शिफ्रिन यांना दिले जाते. त्यांनी १९६८ मध्ये 'मल्टी-स्टोअर मॉडेल' मांडले.
पाया: हे प्रतिमान वर्तनवादाच्या विरोधात उभे राहिले. वर्तनवाद केवळ बाह्य वर्तनावर लक्ष केंद्रित करतो, तर माहिती प्रक्रियाकरण प्रतिमान मेंदूच्या अंतर्गत चालणाऱ्या प्रक्रियांचा अभ्यास करते.
उद्देश: बाह्य जगाकडून मिळणाऱ्या माहितीचे रूपांतर ज्ञानात कसे होते, हे शोधणे हा या उपपत्तीचा मुख्य हेतू आहे.
संगणकीय साधर्म्य: या सिद्धांतानुसार मानवी मेंदू हा 'हार्डवेअर' आहे आणि शिकण्याची प्रक्रिया किंवा विचार करण्याची पद्धत हे 'सॉफ्टवेअर' आहे.
२. माहिती प्रक्रियाकरण प्रतिमानाची मुख्य तत्वे
या प्रतिमानानुसार शिकणे म्हणजे केवळ माहिती गोळा करणे नसून ती विशिष्ट क्रमाने प्रक्रिया करणे होय.
माहितीचा ओघ: माहिती पर्यावरणातून ज्ञानेंद्रियांकडे येते आणि तिथून ती मेंदूच्या विविध कक्षांमध्ये प्रवास करते.
निवडक अवधान: आपल्या सभोवतालची सर्वच माहिती आपण लक्षात ठेवत नाही. आपण ज्या गोष्टीकडे लक्ष देतो, तीच माहिती पुढील प्रक्रियेसाठी निवडली जाते.
संकेतबद्धन: माहितीचे विशिष्ट चिन्हात किंवा अर्थपूर्ण स्वरूपात रूपांतर करणे म्हणजे संकेतबद्धन होय.
साठवणूक: माहिती दीर्घकाळ टिकवून ठेवण्यासाठी ती विशिष्ट क्रमाने साठवली जाते.
प्रत्यावहन: साठवलेली माहिती गरजेच्या वेळी पुन्हा आठवणे म्हणजे प्रत्यावहन होय.
३. स्मृतीचे तीन मुख्य टप्पे (Three Stages of Memory)
ॲटकिन्सन आणि शिफ्रिन यांच्या मते मानवी स्मृती तीन महत्त्वाच्या साठ्यांमध्ये विभागलेली असते.
अ) वेदनिक स्मृती (Sensory Memory)
जेव्हा आपण डोळ्यांनी पाहतो, कानाने ऐकतो किंवा त्वचेने स्पर्श करतो, तेव्हा ती माहिती प्रथम वेदनिक स्मृतीत येते.
कार्य: ज्ञानेंद्रियांकडून येणारी माहिती जशीच्या तशी काही क्षणांसाठी पकडून ठेवणे.
कालावधी: हा साठा अत्यंत अल्पकाळ असतो. दृश्य माहितीसाठी $०.५$ सेकंद तर श्राव्य माहितीसाठी $३$ ते $४$ सेकंद इतकाच काळ असतो.
क्षमता: याची क्षमता खूप मोठी असते, परंतु लक्ष न दिल्यास माहिती लगेच नष्ट होते.
उदाहरण: रस्त्याने चालताना शेकडो चेहरे दिसतात, पण आपण ज्याच्याकडे जाणीवपूर्वक पाहतो तोच चेहरा लक्षात राहतो.
ब) अल्पकालीन किंवा कार्यकारी स्मृती (Short-Term or Working Memory)
वेदनिक स्मृतीतून ज्या माहितीकडे आपण 'अवधान' (Attention) देतो, ती माहिती इथे येते.
कार्य: माहितीवर प्राथमिक प्रक्रिया करणे, विचार करणे आणि समस्या सोडवणे.
कालावधी: जर माहितीची उजळणी केली नाही, तर ती साधारणपणे $१५$ ते $३०$ सेकंदात विसरली जाते.
क्षमता: जॉर्ज मिलर या शास्त्रज्ञाच्या मते या स्मृतीची क्षमता $७ \pm २$ इतकी असते. म्हणजेच आपण एकावेळी साधारण ५ ते ९ गोष्टी किंवा गट लक्षात ठेवू शकतो.
प्रक्रिया: येथे माहितीचे 'मेंटल रिहर्सल' केले जाते.
उदाहरण: एखाद्याने सांगितलेला फोन नंबर डायल करेपर्यंत आपण तो मनातल्या मनात पुटपुटतो, तोपर्यंत तो अल्पकालीन स्मृतीत असतो.
क) दीर्घकालीन स्मृती (Long-Term Memory)
ज्या माहितीवर आपण सखोल प्रक्रिया करतो आणि जिची वारंवार उजळणी करतो, ती माहिती कायमस्वरूपी इथे साठवली जाते.
कार्य: आयुष्यातील अनुभव, कौशल्ये आणि ज्ञान साठवणे.
कालावधी: ही माहिती काही दिवसांपासून ते आयुष्यभरापर्यंत टिकू शकते.
क्षमता: याची क्षमता अमर्याद असते.
प्रकार: यात दोन प्रकार असतात:
१. घटनात्मक स्मृती: स्वतःच्या आयुष्यातील वैयक्तिक अनुभव.
२. अर्थपर स्मृती: सामान्य ज्ञान, नियम, संकल्पना आणि शब्दार्थ.
उदाहरण: सायकल चालवायला शिकणे किंवा स्वतःचे नाव आणि पत्ता लक्षात राहणे.
४. स्मृती प्रक्रियेचे तीन मुख्य नियम (Encoding, Storage, Retrieval)
माहिती मेंदूत शिरल्यापासून ती बाहेर येईपर्यंत तीन महत्त्वाच्या प्रक्रियांमधून जाते.
१. संकेतबद्धन (Encoding)
माहिती मेंदूला समजेल अशा भाषेत किंवा स्वरूपात बदलणे.
दृश्य संकेतबद्धन: चित्राच्या स्वरूपात लक्षात ठेवणे.
ध्वनी संकेतबद्धन: आवाजाच्या किंवा लयीच्या स्वरूपात लक्षात ठेवणे.
अर्थपूर्ण संकेतबद्धन: माहितीचा अर्थ समजून घेऊन ती संदर्भासह लक्षात ठेवणे. हे सर्वात प्रभावी असते.
२. साठवणूक (Storage)
संकेतबद्ध केलेली माहिती जपून ठेवणे.
माहितीचा दीर्घकालीन स्मृतीशी संबंध जोडला की साठवणूक पक्की होते.
जर माहितीचे योग्य वर्गीकरण केले नाही, तर ती शोधणे कठीण जाते.
३. प्रत्यावहन (Retrieval)
साठवलेली माहिती गरजेनुसार पुन्हा आठवणे.
ओळख: समोर पर्याय असताना योग्य गोष्ट निवडणे (उदा. बहुपर्यायी प्रश्न).
आठवणे: समोर कोणताही आधार नसताना माहिती बुद्धीतून बाहेर काढणे (उदा. रिकाम्या जागा भरा).
५. माहिती प्रक्रियाकरणाचे शैक्षणिक महत्त्व
शिक्षकांसाठी हे प्रतिमान अत्यंत उपयुक्त आहे कारण यावरून वर्गात शिकवण्याच्या पद्धती ठरवता येतात.
अवधानाचे महत्त्व: विद्यार्थी जर लक्ष देत नसतील तर माहिती वेदनिक स्मृतीच्या पुढे जाणारच नाही. त्यामुळे शिक्षकांनी सुरुवातीला विद्यार्थ्यांचे लक्ष वेधून घेणे आवश्यक आहे.
माहितीचे तुकडे करणे (Chunking): मोठी माहिती लहान लहान गटात विभागून शिकवावी. यामुळे अल्पकालीन स्मृतीवर ताण येत नाही.
उदाहरण: ९८२३४५६७८९ हा नंबर ९८२-३४५-६७८९ असा लक्षात ठेवणे सोपे जाते.
निमोनिक्स (Mnemonics) किंवा स्मरणसाहाय्यक: कठीण शब्द किंवा क्रम लक्षात ठेवण्यासाठी क्लृप्त्या वापराव्यात.
उदाहरण: इंद्रधनुष्यातील रंग लक्षात ठेवण्यासाठी 'तानावैपानिनीह' हा शब्द वापरणे.
विस्तृत उजळणी (Elaborative Rehearsal): नवीन माहितीची जुन्या माहितीशी सांगड घालून द्यावी. केवळ पाठांतर न करता अर्थ समजून सांगण्यावर भर द्यावा.
दृश्य साधनांचा वापर: चित्रे, तक्ते आणि नकाशे यामुळे माहितीचे दृश्य संकेतबद्धन चांगले होते.
६. विस्मरण आणि त्याची कारणे (Forgetting)
माहिती प्रक्रियाकरणात विस्मरण का होते याचीही कारणे सांगितली आहेत.
क्षय (Decay): माहितीची खूप काळ उजळणी न केल्यास ती पुसली जाते.
व्यत्यय (Interference): जुनी माहिती नवीन माहिती शिकण्यात अडथळा आणते किंवा नवीन माहितीमुळे जुनी माहिती विसरली जाते.
प्रत्यावहन अपयश (Retrieval Failure): माहिती मेंदूत असते पण ती आठवण्यासाठी योग्य 'दुवा' किंवा 'संकेत' सापडत नाही.
अक्षम संकेतबद्धन: माहिती सुरुवातीलाच नीट समजून न घेतल्यामुळे ती साठवलीच जात नाही.
७. माहिती प्रक्रियाकरण प्रतिमानातील महत्त्वाच्या संकल्पना
| संकल्पना | स्पष्टीकरण |
| कार्यकारी स्मृती | माहितीवर प्रक्रिया करण्याचे सक्रिय ठिकाण. |
| निवडक अवधान | अनेक गोष्टींपैकी एका विशिष्ट गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता. |
| स्वयंचलितता | सराव केल्यामुळे एखादी क्रिया विचार न करता करणे (उदा. टायपिंग). |
| मेटाकॉग्निशन | आपल्या स्वतःच्या विचार प्रक्रियेबद्दल विचार करणे (शिकण्याचे नियोजन करणे). |
| स्मरणशक्तीची मर्यादा | अल्पकालीन स्मृतीची मर्यादित क्षमता ($७ \pm २$). |
८. आधुनिक शिक्षण प्रक्रियेत माहिती प्रक्रियाकरण
आजच्या डिजिटल युगात विद्यार्थ्यांवर माहितीचा मारा होत असतो. अशा वेळी त्यांना महत्त्वाची माहिती कशी निवडायची आणि ती कशी साठवायची हे शिकवणे महत्त्वाचे आहे.
ओव्हरलोड टाळणे: एकाच वेळी खूप जास्त माहिती देऊ नये.
सक्रिय सहभाग: विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारण्यास प्रवृत्त करावे जेणेकरून त्यांची कार्यकारी स्मृती सक्रिय राहील.
फीडबॅक: विद्यार्थ्यांनी माहिती कशी ग्रहण केली आहे, हे तपासण्यासाठी वारंवार चाचण्या घ्याव्यात.
९. प्रतिमानाची मर्यादा
जरी हे प्रतिमान शास्त्रीय असले, तरी त्याला काही मर्यादा आहेत.
मानवी भावनांकडे दुर्लक्ष: संगणकाला भावना नसतात, पण माणसाच्या शिकण्यावर त्याच्या आवडी-निवडी, प्रेरणा आणि भावनांचा मोठा परिणाम होतो. हे प्रतिमान यावर जास्त प्रकाश टाकत नाही.
कौटुंबिक व सामाजिक पार्श्वभूमी: शिकण्याची प्रक्रिया केवळ मेंदूत घडत नाही, तर त्यावर सामाजिक वातावरणाचाही परिणाम होतो, जो इथे विचारात घेतलेला नाही.
यांत्रिक स्वरूप: मानवी मेंदू हा संगणकापेक्षा कितीतरी पटीने गुंतागुंतीचा आणि सर्जनशील आहे, त्याची तुलना केवळ एका मशीनशी करणे पूर्णतः योग्य नाही.
१०. परीक्षेत विचारले जाणारे महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision Notes)
माहिती प्रक्रियाकरण ही बोधात्मक उपपत्ती आहे.
ॲटकिन्सन आणि शिफ्रिन यांनी १९६८ मध्ये स्मृतीचे मॉडेल मांडले.
स्मृतीचे तीन प्रकार: वेदनिक, अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन.
वेदनिक स्मृतीचा काळ सर्वात कमी असतो.
अल्पकालीन स्मृतीची क्षमता ५ ते ९ घटकांची असते.
दीर्घकालीन स्मृती ही अमर्याद असते.
माहिती टिकवण्यासाठी उजळणी (Rehearsal) सर्वात महत्त्वाची आहे.
Chunking मुळे स्मृतीची क्षमता आभासी पद्धतीने वाढवता येते.
Encoding म्हणजे माहितीचे रूपांतर करणे.
Retrieval म्हणजे माहिती परत मिळवणे.
माहिती प्रक्रियाकरण प्रतिमान
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
