श्रेणीबद्ध आणि संकेत अध्ययन उपपत्ती

भाग १: श्रेणीबद्ध अध्ययन उपपत्ती (Conditions of Learning / Hierarchy - Robert Gagné)

रॉबर्ट गॅग्ने यांनी अध्ययनाच्या प्रक्रियेचे विश्लेषण करून ती एका विशिष्ट क्रमाने कशी घडते, हे मांडले आहे. त्यांच्या मते अध्ययन ही एक पायरी-पायरीने होणारी प्रक्रिया आहे.

१. शास्त्रज्ञाचा परिचय

पूर्ण नाव: रॉबर्ट मिलर गॅग्ने.
देश: अमेरिकन शैक्षणिक मानसशास्त्रज्ञ.
योगदान: त्यांनी अध्ययनाच्या अटी आणि अध्ययनाचे प्रकार यावर मूलभूत संशोधन केले. त्यांच्या सिद्धांताला 'अध्ययन सोपानकी' असेही म्हटले जाते.

२. प्रकाशन

ग्रंथाचे नाव: 'The Conditions of Learning'.
वर्ष: १९६५.
महत्त्व: या पुस्तकात त्यांनी अध्ययनाचे आठ प्रकार आणि त्यांच्या श्रेणीबद्ध मांडणीचे सविस्तर वर्णन केले आहे.

३. मुख्य संकल्पना

श्रेणीबद्धता: गॅग्ने यांच्या मते, अध्ययनाचे प्रकार हे एका विशिष्ट क्रमाने रचलेले असतात. खालच्या स्तरावरील अध्ययन पूर्ण झाल्याशिवाय वरच्या स्तरावरील अध्ययन होऊ शकत नाही.
अध्ययनाच्या अटी: अध्ययनासाठी दोन प्रकारच्या अटी आवश्यक असतात:
- अंतर्गत अटी: विद्यार्थ्याची पूर्वतयारी, स्मरणशक्ती आणि आधीचे ज्ञान.
- बाह्य अटी: शिक्षकाने दिलेले उद्दीपक, वातावरण आणि मांडणी.

४. अध्ययनाचे ८ टप्पे (खालून वर या क्रमाने)

गॅग्ने यांनी अध्ययनाचे आठ प्रकार एका पिरॅमिड स्वरूपात मांडले आहेत. ते खालीलप्रमाणे आहेत:

अ) संकेत अध्ययन

स्वरूप: हे अध्ययनाचे सर्वात प्राथमिक स्वरूप आहे. हे पावलॉव यांच्या अभिजात अभिसंधानावर आधारित आहे.
वैशिष्ट्य: यात विशिष्ट संकेताला नैसर्गिक प्रतिसाद मिळतो.
उदाहरण: शाळेची घंटा वाजली की मुले आपली दप्तरे भरतात किंवा प्रार्थनेसाठी उभी राहतात. येथे 'घंटा' हा एक संकेत आहे.

ब) उद्दीपक-प्रतिसाद अध्ययन

स्वरूप: हे स्किनर आणि थॉर्नडाइक यांच्या उपपत्तीवर आधारित आहे.
वैशिष्ट्य: यात विशिष्ट उद्दीपकासाठी विशिष्ट प्रतिसाद देण्याचे मूल शिकते. योग्य प्रतिसादानंतर बक्षीस किंवा दृढीकरण मिळाल्यास हे अध्ययन पक्के होते.
उदाहरण: शिक्षकांनी वर्गात विचारलेल्या प्रश्नाचे अचूक उत्तर दिल्यावर मुलाला शाबासकी मिळणे.

क) शृंखला अध्ययन

स्वरूप: दोन किंवा अधिक उद्दीपक-प्रतिसाद संबंधांना एका विशिष्ट क्रमाने जोडणे म्हणजे शृंखला अध्ययन होय.
वैशिष्ट्य: हे प्रामुख्याने कारक कौशल्यांशी संबंधित असते.
उदाहरण: सायकल चालवणे, टाळे उघडणे किंवा चहा बनवण्याची प्रक्रिया. यात अनेक क्रिया एका ठराविक क्रमाने कराव्या लागतात.

ड) शाब्दिक साहचर्य अध्ययन

स्वरूप: शब्दांच्या माध्यमातून साखळी तयार करणे.
वैशिष्ट्य: भाषेचा वापर करून दोन शब्दांमधील किंवा वस्तू आणि नावामधील संबंध ओळखणे.
उदाहरण: एखाद्या चित्राकडे पाहून त्याचे नाव सांगणे किंवा कवितेच्या ओळी क्रमाने म्हणणे.

इ) बहुविध भेदन अध्ययन

स्वरूप: अनेक सारख्या दिसणाऱ्या गोष्टींमधील फरक ओळखणे.
वैशिष्ट्य: यात साम्य असणाऱ्या अनेक उद्दीपकांपैकी योग्य उद्दीपक निवडणे अपेक्षित असते.
उदाहरण: विविध भौमितिक आकार (त्रिकोण, चौकोन, वर्तुळ) यांमधील फरक ओळखणे किंवा विविध झाडांची पाने पाहून त्यांची झाडे ओळखणे.

फ) संकल्पना अध्ययन

स्वरूप: वस्तू किंवा घटनांच्या गुणधर्मांनुसार त्यांचे वर्गीकरण करणे.
वैशिष्ट्य: अमूर्त विचार करण्याची ही पहिली पायरी आहे.
उदाहरण: 'प्राणी' ही संकल्पना शिकताना गाय, कुत्रा आणि वाघ हे सर्व एकाच गटात येतात हे समजणे.

ग) तत्त्व किंवा नियम अध्ययन

स्वरूप: दोन किंवा अधिक संकल्पनांमधील संबंध जोडणे.
वैशिष्ट्य: विज्ञानाचे नियम किंवा गणिताची सूत्रे समजून घेणे या स्तरावर येते.
उदाहरण: "पाणी १०० अंश सेल्सिअस तापमानाला उकळते" हे नियम समजून घेणे. येथे 'पाणी', 'तापमान' आणि 'उकळणे' या संकल्पनांचा संबंध जोडला जातो.

ह) समस्या परिहार अध्ययन

स्वरूप: हे अध्ययनाचे सर्वोच्च शिखर आहे.
वैशिष्ट्य: आधी शिकलेल्या नियमांचा आणि संकल्पनांचा वापर करून नवीन किंवा गुंतागुंतीच्या समस्या सोडवणे.
उदाहरण: गणितातील एखादे शाब्दिक उदाहरण सोडवणे किंवा विज्ञानातील प्रयोगाचा निष्कर्ष काढणे.

५. शैक्षणिक महत्त्व

क्रमबद्ध अध्यापन: शिक्षकांना पाठ टाचण काढताना सोप्याकडून कठीणाकडे या सूत्राचा वापर करण्यास मदत होते.
पूर्वज्ञानाचा वापर: उच्च स्तरावरील अध्ययन करण्यासाठी निम्न स्तरावरील अध्ययन पक्के असणे गरजेचे आहे, हे समजते.
उद्दिष्ट निश्चिती: विद्यार्थ्याला नेमके काय शिकवायचे आहे आणि तो सध्या कोणत्या स्तरावर आहे हे निश्चित करता येते.

६. मर्यादा

गुंतागुंत: प्रत्येक वेळी अध्ययन याच क्रमाने होईल असे सांगता येत नाही. काही वेळा मुले थेट संकल्पनाही शिकू शकतात.
व्यक्तिगत भिन्नता: सर्व विद्यार्थ्यांची शिकण्याची गती सारखी नसते, त्याचा विचार या उपपत्तीत कमी आहे.

भाग २: संकेत अध्ययन उपपत्ती (Sign Learning - Edward Tolman)

एडवर्ड टोलमन यांनी वर्तनवाद आणि ज्ञानात्मक वाद यांचा समन्वय साधून आपली उपपत्ती मांडली. त्यांच्या उपपत्तीला 'उद्देश्यपूर्ण वर्तनवाद' असेही म्हणतात.

१. शास्त्रज्ञाचा परिचय

नाव: एडवर्ड चेस टोलमन.
दृष्टिकोन: त्यांनी केवळ उद्दीपक-प्रतिसाद याला महत्त्व न देता, त्यामागील उद्देश आणि मानसिक प्रक्रियेवर भर दिला.

२. प्रकाशन

ग्रंथाचे नाव: 'Purposive Behavior in Animals and Men'.
वर्ष: १९३२.

३. मुख्य संकल्पना

सहेतुक वर्तन: प्राणी किंवा मनुष्य कोणतेही कार्य विनाकारण करत नाही, त्यामागे एक विशिष्ट हेतू किंवा उद्देश असतो.
ज्ञानात्मक नकाशे: सजीवांच्या मेंदूमध्ये परिसराचा एक नकाशा तयार होतो, ज्याचा वापर करून तो ध्येयापर्यंत पोहोचतो.
अध्ययन म्हणजे काय?: टोलमन यांच्या मते, अध्ययन म्हणजे उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांचा संबंध नसून, 'संकेत' आणि 'अर्थ' यांचा संबंध होय.

४. प्रयोग: भूलभुलैया मध्ये उंदराचा प्रयोग

टोलमन यांनी उंदरांवर प्रयोग केले. त्यांनी उंदरांचे तीन गट केले:

गट १: ज्यांना भूलभुलैया पार केल्यावर दररोज अन्न मिळत होते.
गट २: ज्यांना कधीच अन्न दिले गेले नाही.
गट ३: ज्यांना सुरुवातीचे १० दिवस अन्न दिले नाही, पण ११ व्या दिवशी अन्न दिले.

निष्कर्ष:

११ व्या दिवशी अन्न मिळालेल्या उंदरांनी (गट ३) अचानक खूप वेगाने मार्ग शोधला. याचा अर्थ असा की, जरी त्यांना अन्न मिळत नव्हते, तरी ते मार्ग शिकत होते. यालाच टोलमन यांनी 'गुप्त अध्ययन' असे नाव दिले.

५. उपपत्तीतील महत्त्वाचे घटक

अ) संकेत आणि अर्थ

मूल जेव्हा शिकते, तेव्हा ते केवळ सवयीने प्रतिसाद देत नाही, तर त्याला त्या संकेताचा अर्थ समजलेला असतो.

ब) मध्यस्थ चल

उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांच्या मध्ये काही मानसिक प्रक्रिया घडतात. जसे की भूक, अपेक्षा, किंवा बुद्धिमत्ता.

क) अपेक्षा

एखाद्या क्रियेनंतर काय फळ मिळेल याची अपेक्षा प्राण्याला असते. जर अपेक्षा पूर्ण झाली नाही, तर वर्तनात बदल होतो.

६. शैक्षणिक महत्त्व

उद्दिष्ट स्पष्टता: विद्यार्थ्यांना अभ्यासाचा उद्देश माहिती असेल, तर ते अधिक प्रभावीपणे शिकतात.
मानसिक नकाशा: शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना विषयाची व्याप्ती समजण्यासाठी संकल्पना नकाशे किंवा आराखडे वापरणे आवश्यक आहे.
अर्थपूर्ण अध्ययन: पाठांतरापेक्षा अर्थ समजून घेण्यावर भर दिला पाहिजे.

७. मर्यादा

प्रयोगाची मर्यादा: हे प्रयोग प्रामुख्याने उंदरांवर केल्यामुळे मानवी भावभावनांचा विचार त्यात कमी आढळतो.
किचकट रचना: या उपपत्तीतील तांत्रिक शब्द सामान्य शिक्षकांना समजण्यास थोडे कठीण वाटू शकतात.

तुलनात्मक तक्ता (गॅग्ने विरुद्ध टोलमन)

वैशिष्ट्य	रॉबर्ट गॅग्ने (श्रेणीबद्धता)	एडवर्ड टोलमन (संकेत)
मुख्य भर	अध्ययनाचे टप्पे आणि क्रम	उद्देश आणि मानसिक नकाशे
प्रकार	८ स्तरांचे अध्ययन	गुप्त अध्ययन आणि सहेतुक वर्तन
आधार	वर्तनवाद आणि ज्ञानात्मक वाद	वर्तनवाद व ज्ञानात्मक वादाचा समन्वय
शिक्षकाची भूमिका	योग्य क्रमाने माहिती सादर करणे	ध्येय निश्चित करणे आणि दिशा दाखवणे

परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स:

१. गॅग्ने यांच्या ८ पायऱ्यांचा क्रम लक्षात ठेवा (संकेत ते समस्या परिहार).

२. 'गुप्त अध्ययन' (Latent Learning) ही संकल्पना टोलमन यांची आहे, हे विसरू नका.

३. 'The Conditions of Learning' हे पुस्तक गॅग्ने यांचे आहे.

४. 'Cognitive Map' हा शब्द टोलमन यांच्याशी संबंधित आहे.