अध्ययन अनुदेशन आणि ज्ञानात्मक विकास

भाग १: अध्ययन अनुदेशन उपपत्ती (Meaningful Reception Learning)

१. शास्त्रज्ञाचा परिचय आणि पार्श्वभूमी

पूर्ण नाव: डेव्हिड पॉल असुबेल.(David Ausubel)
ओळख: अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ आणि शैक्षणिक संशोधक.
प्रसिद्ध ग्रंथ: 'Educational Psychology: A Cognitive View' (१९६८) या ग्रंथात त्यांनी आपली उपपत्ती मांडली.
सिद्धांताचे स्वरूप: असुबेल यांची उपपत्ती ही ज्ञानात्मक मानसशास्त्रावर आधारित आहे.
मुख्य भर: विद्यार्थ्यांनी नवीन माहिती कशी आत्मसात करावी आणि ती त्यांच्या मेंदूतील अस्तित्वात असलेल्या ज्ञानाशी कशी जोडावी, यावर त्यांनी भर दिला आहे.

२. मुख्य संकल्पना: अर्थपूर्ण ग्रहण अध्ययन

व्याख्या: जेव्हा एखादी नवीन माहिती विद्यार्थ्याच्या पूर्वज्ञानाशी किंवा त्याच्या डोक्यातील माहितीच्या साठ्याशी तर्कशुद्धपणे जोडली जाते, तेव्हा त्याला 'अर्थपूर्ण ग्रहण अध्ययन' असे म्हणतात.
घोकंपट्टीचा निषेध: असुबेल यांनी पाठांतर किंवा घोकंपट्टी (Rote Learning) या पद्धतीला कडाडून विरोध केला.
पूर्वज्ञानाचे महत्त्व: नवीन माहिती शिकण्यासाठी विद्यार्थ्याकडे त्या विषयाशी संबंधित काहीतरी जुने ज्ञान असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
तुलना:
- घोकंपट्टी: माहिती केवळ स्मरणात ठेवली जाते, ती समजत नाही.
- अर्थपूर्ण अध्ययन: माहिती समजून घेऊन जुन्या अनुभवांना जोडली जाते.

३. प्रगत संघटक (Advance Organizers)

व्याख्या: नवीन पाठ किंवा घटक शिकवण्यापूर्वी शिक्षकाने दिलेली एक संक्षिप्त रूपरेषा किंवा माहिती म्हणजे 'प्रगत संघटक' होय.
कार्य: हे नवीन माहिती आणि विद्यार्थ्याचे पूर्वज्ञान यांच्यातील दुवा (Bridge) म्हणून काम करते.
प्रकार:
- स्पष्टीकरणात्मक संघटक: जेव्हा विद्यार्थ्याला नवीन विषयाबद्दल काहीही माहिती नसते, तेव्हा वापरले जातात. उदा. 'संविधान' शिकवण्यापूर्वी 'नियम' म्हणजे काय हे सांगणे.
- तुलनात्मक संघटक: जेव्हा नवीन माहिती जुन्या माहितीसारखीच असते, तेव्हा त्यातील साम्य आणि फरक दाखवण्यासाठी वापरले जातात. उदा. 'बँक' आणि 'पतपेढी' यातील फरक सांगणे.

४. अध्ययनाचे चार प्रमुख प्रकार

असुबेल यांनी अध्ययनाचे चार गट केले आहेत:

ग्रहण अध्ययन: शिक्षक सर्व माहिती तयार स्वरूपात देतात आणि विद्यार्थी ती ग्रहण करतात. हे अर्थपूर्ण किंवा घोकंपट्टी स्वरूपाचे असू शकते.
शोधन अध्ययन: विद्यार्थी स्वतः माहितीचा शोध घेतात.
घोकंपट्टी अध्ययन: अर्थ न समजता केवळ शब्दांची किंवा आकड्यांची पाठंतर करणे.
अर्थपूर्ण अध्ययन: माहितीचा अर्थ समजून घेऊन ती कायमस्वरूपी स्मरणात ठेवणे.

५. समावेशन प्रक्रिया (Subsumption Process)

नवीन माहिती मेंदूत कशी साठवली जाते, यासाठी त्यांनी 'समावेशन' ही संकल्पना मांडली:

व्युत्पन्न समावेशन: जुन्या व्यापक संकल्पनेचे उदाहरण म्हणून नवीन माहिती साठवणे. उदा. 'पक्षी' ही संकल्पना माहित असल्यास 'पोपट' हा पक्षी आहे हे समजणे.
सहसंबंधात्मक समावेशन: जुन्या ज्ञानाचा विस्तार करण्यासाठी नवीन माहितीचा वापर करणे.
वरिष्ठ समावेशन: अनेक छोट्या संकल्पना एकत्र करून एक मोठी संकल्पना तयार करणे. उदा. आंबा, केळी, पेरू शिकल्यावर 'फळ' ही व्यापक संकल्पना समजणे.
संयोजन समावेशन: दोन वेगवेगळ्या पण संबंधित गोष्टींचा संबंध जोडणे.

६. शैक्षणिक महत्त्व आणि उपयोजन

पाठ नियोजन: धडा सुरू करण्यापूर्वी प्रस्तावना किंवा पूर्वज्ञान जागृत करण्यासाठी प्रगत संघटकांचा वापर करावा.
क्रमबद्ध मांडणी: माहिती सोप्याकडून कठीणाकडे या क्रमाने मांडावी.
चित्रे आणि तक्त्यांचा वापर: संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी दृश्य साधनांचा वापर करावा.
विषय संबंध: एका विषयाचा दुसऱ्या विषयाशी संबंध जोडून शिकवावे.
विद्यार्थी सहभाग: विद्यार्थ्यांच्या शंकांचे निरसन करून त्यांना विचार करण्यास प्रवृत्त करावे.

७. मर्यादा

मर्यादित व्याप्ती: ही उपपत्ती प्रामुख्याने शाब्दिक माहिती (Verbal Information) शिकण्यासाठी जास्त प्रभावी आहे.
प्रायोगिक कार्याकडे दुर्लक्ष: विज्ञानातील प्रयोग किंवा प्रत्यक्ष कृतीद्वारे मिळणाऱ्या ज्ञानापेक्षा माहितीवर जास्त भर दिला जातो.
वय: लहान मुलांपेक्षा माध्यमिक किंवा उच्च माध्यमिक स्तरावरील विद्यार्थ्यांसाठी ही पद्धत अधिक उपयुक्त ठरते.

भाग २: ज्ञानात्मक उपपत्ती (Cognitive Learning)

१. शास्त्रज्ञाचा परिचय

पूर्ण नाव: जेरोम सीमोर ब्रूनर.(Jerome Bruner)
ओळख: अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ आणि संरचनावादी विचारवंत.
प्रसिद्ध ग्रंथ: 'The Process of Education' (१९६०).
प्रमुख योगदान: शोधन अध्ययन (Discovery Learning) आणि सर्पिलाकार अभ्यासक्रम.

२. शोधन अध्ययन (Discovery Learning)

संकल्पना: मुलांनी माहितीचा निष्क्रिय स्वीकार न करता, स्वतः शोध घेऊन ज्ञान मिळवावे.
शिक्षकाची भूमिका: शिक्षक हा केवळ मार्गदर्शक असतो, तो उत्तरे न सांगता प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांना विचार करायला लावतो.
उद्देश: मुलांमध्ये जिज्ञासू वृत्ती निर्माण करणे आणि त्यांना स्वावलंबी बनवणे.
प्रक्रिया: निरीक्षण करणे, वर्गीकरण करणे, अनुमान काढणे आणि सत्याचा शोध घेणे.

३. ज्ञानात्मक विकासाच्या तीन अवस्था

ब्रूनर यांनी बाल्यावस्थेपासून प्रौढावस्थेपर्यंत माहितीची मांडणी कशी होते, याच्या तीन अवस्था सांगितल्या आहेत:

अ) कृती अवस्था (Enactive Stage)

वय: जन्म ते १.५ वर्षे.
स्वरूप: मुले हालचाली किंवा कृतीद्वारे ज्ञान मिळवतात.
उदाहरण: सायकल चालवणे शिकणे, वस्तू पकडणे, खेळण्यांशी खेळणे.
महत्त्व: या अवस्थेत भाषेपेक्षा 'करून पाहणे' महत्त्वाचे असते.

ब) प्रतिमा अवस्था (Iconic Stage)

वय: १.५ ते ६ वर्षे.
स्वरूप: मुले चित्रे, प्रतिमा किंवा मानसिक आकृत्यांद्वारे विचार करतात.
उदाहरण: सफरचंद न पाहता त्याचे चित्र पाहून ते ओळखणे.
महत्त्व: दृश्य स्मरणशक्तीचा वापर करून माहिती साठवली जाते.

क) सांकेतिक अवस्था (Symbolic Stage)

वय: ७ वर्षांच्या पुढे.
स्वरूप: मुले भाषा, चिन्हे, सूत्रे आणि अमूर्त संकल्पनांचा वापर करतात.
उदाहरण: गणितातील सूत्रे वापरणे (उदा. $\text{Area} = l \times b$ ) किंवा कविता समजून घेणे.
महत्त्व: तार्किक विचार आणि अमूर्त विचार करण्याची क्षमता विकसित होते.

४. सर्पिलाकार अभ्यासक्रम (Spiral Curriculum)

संकल्पना: कोणताही विषय कोणत्याही वयातील मुलाला योग्य पद्धतीने मांडल्यास शिकवता येतो.
पद्धत: एखादी संकल्पना प्राथमिक स्तरावर सोप्या भाषेत शिकवून, जसजशी इयत्ता वाढते तसतशी ती अधिक खोलवर आणि विस्तृतपणे शिकवणे.
आराखडा:
1. मूलभूत ज्ञान देणे.
2. पुन्हा पुन्हा उजळणी करणे.
3. काठिण्य पातळी वाढवणे.
फायदा: यामुळे विद्यार्थ्यांचे जुने ज्ञान पक्के होते आणि नवीन ज्ञानाची भर पडते.

५. अनुदेशन उपपत्तीचे चार आधारस्तंभ

ब्रूनर यांनी शिकवण्याच्या प्रक्रियेचे चार महत्त्वाचे घटक सांगितले आहेत:

अध्ययन प्रवृत्ती: मुलांमध्ये शिकण्याची इच्छा आणि कुतूहल निर्माण करणे.
ज्ञानाची संरचना: माहितीची मांडणी अशी असावी की ती मुलांच्या सहज लक्षात राहील.
अनुक्रम: माहिती शिकवण्याचा क्रम (सोप्याकडून कठीणाकडे) योग्य असावा.
प्रबलीकरण (पुष्टीकरण): मुलांनी केलेल्या प्रयत्नांचे कौतुक करणे किंवा फीडबॅक देणे.

६. शैक्षणिक महत्त्व

स्वयंअध्ययन: विद्यार्थ्यांना स्वतः प्रयोग आणि शोध घेण्यास प्रोत्साहन मिळते.
स्मरणशक्ती: स्वतः शोधलेले ज्ञान दीर्घकाळ लक्षात राहते.
बौद्धिक विकास: तार्किक विचार करण्याची क्षमता वाढते.
वर्गातील वातावरण: वर्ग अधिक सजीव आणि चर्चात्मक बनतो.
साधनसंपत्तीचा वापर: नकाशा, तक्ते, प्रयोगशाळा यांचा वापर वाढतो.

७. मर्यादा

वेळेचा अभाव: शोधन पद्धतीने शिकवण्यासाठी खूप वेळ लागतो, जो शालेय वेळापत्रकात शक्य नसतो.
तज्ज्ञ शिक्षकांची गरज: ही पद्धत राबवण्यासाठी शिक्षकांकडे विशेष कौशल्य असावे लागते.
सर्व विषयांसाठी अयोग्य: काही ऐतिहासिक तथ्ये किंवा नियम थेट सांगावे लागतात, तिथे शोध घेणे कठीण असते.
अपयशाची भीती: जर मुलाला शोध घेताना यश आले नाही, तर तो खचून जाऊ शकतो.

८. असुबेल आणि ब्रूनर यांच्यातील तुलनात्मक फरक

मुद्दा	डेव्हिड असुबेल	जेरोम ब्रूनर
मुख्य पद्धत	ग्रहण अध्ययन (Reception Learning)	शोधन अध्ययन (Discovery Learning)
शिक्षकाची भूमिका	शिक्षक माहितीची मांडणी करून देतो.	शिक्षक विद्यार्थ्याला शोधायला उद्युक्त करतो.
भर	माहितीची तर्कशुद्ध मांडणी आणि सादरीकरण.	प्रक्रिया आणि मानसिक क्रिया.
साधने	प्रगत संघटक (Advance Organizers).	तीन अवस्था (Enactive, Iconic, Symbolic).
कधी वापरावे?	जेव्हा माहिती जास्त असते आणि वेळ कमी असतो.	जेव्हा सर्जनशीलता आणि कौशल्ये विकसित करायची असतात.

९. गणितातील उदाहरणे आणि संरचना

ब्रूनर यांच्या 'सांकेतिक' अवस्थेत मुले खालीलप्रमाणे सूत्रे वापरून उदाहरणे सोडवतात:

उदाहरण १: आयताचे क्षेत्रफळ

समजा एका आयताची लांबी $l = 10 \text{ cm}$ आणि रुंदी $b = 5 \text{ cm}$ आहे, तर क्षेत्रफळ $A$ खालीलप्रमाणे असेल:

A = l \times b

A = 10 \times 5 = 50 \text{ cm}^2

उदाहरण २: पायथागोरसचा सिद्धांत

काटकोन त्रिकोणात कर्णाचा वर्ग हा उरलेल्या दोन बाजूंच्या वर्गांच्या बेरजेइतका असतो:

c^2 = a^2 + b^2

असुबेल यांच्या सिद्धांतानुसार, ही सूत्रे शिकवण्यापूर्वी शिक्षकाने 'क्षेत्रफळ' किंवा 'त्रिकोण' या संकल्पनांचा प्रगत संघटक म्हणून वापर करणे गरजेचे आहे.

१०. विज्ञान विषयातील उपयोजन

विज्ञानात ब्रूनर यांची 'शोधन' पद्धत अत्यंत महत्त्वाची ठरते. उदा. पाण्याचे रेणूसूत्र:

\text{2H}_2 + \text{O}_2 \rightarrow \text{2H}_2\text{O}

विद्यार्थी प्रत्यक्ष हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचे गुणधर्म शोधून हा रेणू कसा तयार झाला, याचा अभ्यास करू शकतात.

असुबेल यांच्या मते, रासायनिक अभिक्रिया शिकवण्यापूर्वी 'अणू' आणि 'रेणू' यांमधील फरक स्पष्ट करणे हे प्रगत संघटकाचे काम आहे.

११. उपपत्तींचा सारांश आणि निष्कर्ष

असुबेल आणि ब्रूनर या दोघांनीही ज्ञानात्मक विकासावर भर दिला आहे. असुबेल हे 'माहिती कशी दिली जाते' यावर लक्ष केंद्रित करतात, तर ब्रूनर हे 'मुले माहिती कशी मिळवतात' यावर भर देतात. शिक्षक म्हणून या दोन्ही पद्धतींचा समतोल वापर करणे आवश्यक आहे. अध्यापन प्रभावी करण्यासाठी सुरुवातीला असुबेल यांच्या प्रगत संघटकांचा वापर करून विषयाची मांडणी करावी आणि त्यानंतर ब्रूनर यांच्या शोधन पद्धतीने विद्यार्थ्यांना स्वावलंबी बनवून विषयाचे सखोल ज्ञान द्यावे.