शैक्षणिक मानसशास्त्राची ओळख

शिक्षण : व्युत्पत्ती

संस्कृत उगम: शिक्षण हा शब्द संस्कृतमधील शिक्ष् या धातूपासून तयार झाला आहे. याचा अर्थ शिकणे किंवा विद्या प्राप्त करणे असा होतो. प्राचीन भारतीय परंपरेत शिक्षणाला आत्मसाक्षात्कार आणि मोक्षप्राप्तीचे साधन मानले गेले आहे.
इंग्रजी उगम: शिक्षणासाठी इंग्रजीमध्ये Education हा शब्द वापरला जातो. या शब्दाची उत्पत्ती लॅटिन भाषेतील खालील शब्दांपासून झाली आहे:
Educare: या शब्दाचा अर्थ संगोपन करणे किंवा वाढवणे असा होतो. ज्याप्रमाणे एका रोपट्याला पाणी देऊन त्याचे संगोपन केले जाते, त्याचप्रमाणे बालकाच्या अंगभूत गुणांचे संगोपन करणे म्हणजे शिक्षण होय.
Educere: याचा अर्थ बाहेर काढणे असा आहे. बालकामध्ये जन्मतःच काही सुप्त शक्ती असतात, त्या शक्तींना बाहेर काढणे आणि त्यांना योग्य दिशा देणे म्हणजे शिक्षण होय.
Educatum: याचा अर्थ शिकवण्याची किंवा प्रशिक्षण देण्याची क्रिया असा होतो.
E + Duco: यामध्ये E म्हणजे आतून आणि Duco म्हणजे पुढे नेणे किंवा विकसित करणे. थोडक्यात, बालकाच्या आंतरिक शक्तींना बाहेर काढून त्यांचा विकास करणे म्हणजे शिक्षण.

शिक्षणाच्या व्याख्या

विविध पाश्चात्य आणि भारतीय विचारवंतांनी शिक्षणाच्या व्यापक आणि संकुचित स्वरूपाच्या व्याख्या मांडल्या आहेत. परीक्षेच्या दृष्टीने या व्याख्या अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत:

१. प्लेटो: शरीराला आणि आत्म्याला ज्या ज्या सौंदर्याची आणि पूर्णत्वाची प्राप्ती करून देणे शक्य आहे, ते सर्व प्राप्त करून देणे म्हणजे शिक्षण होय.

२. ॲरिस्टॉटल: सुदृढ शरीरात सुदृढ मनाचा विकास करणे म्हणजे शिक्षण होय.

३. रुसो: शिक्षण म्हणजे केवळ माहिती भरणे नव्हे, तर बालकाचा नैसर्गिक विकास होय. निसर्गाच्या सानिध्यात बालकाच्या नैसर्गिक प्रवृत्तींना वाव मिळणे म्हणजे शिक्षण.

४. जॉन ड्युई: शिक्षण म्हणजे अनुभवांचे सातत्याने होणारे पुनर्रचनात्मक संकलन होय. शिक्षण ही सामाजिक प्रक्रिया असून ती जीवनासाठीची तयारी नसून स्वतः जीवनच आहे.

५. स्वामी विवेकानंद: मनुष्यामध्ये आधीच अस्तित्वात असलेल्या ईश्वरी पूर्णत्वाचे प्रकटीकरण करणे म्हणजे शिक्षण होय.

६. महात्मा गांधी: बालकाच्या आणि माणसाच्या शरीराचा, मनाचा आणि आत्म्याचा सर्वांगीण विकास करून त्यांच्यातील उत्तम गुणांना बाहेर काढणे म्हणजे शिक्षण होय. त्यांनी 'हस्त-मस्तक-हृदय' यांच्या समन्वयावर भर दिला.

७. डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन: शिक्षण म्हणजे केवळ माहिती मिळवणे किंवा कौशल्ये आत्मसात करणे नव्हे, तर मानवी आत्म्याचा शोध घेणे आणि मानवातील देवत्व जागृत करणे होय.

८. जे. पी. गिलफोर्ड: वर्तनामुळे वर्तनात होणारा कोणताही बदल म्हणजे शिक्षण होय.

९. आर्थर गेट्स: अनुभव आणि प्रशिक्षणाद्वारे वर्तनात होणारे परिवर्तन म्हणजे शिक्षण होय.

१०. गार्डनर मर्फी: पर्यावरणातील गरजा पूर्ण करण्यासाठी व्यक्तीमध्ये जे बदल होतात, त्या बदलांना शिक्षण म्हणतात.

११. रॉबर्ट वुडवर्थ: शिक्षण ही अशी प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये व्यक्तीचा विकास होतो आणि ती समाजासाठी उपयुक्त ठरते.

१२. पेस्टालॉजी: बालकाच्या नैसर्गिक, सुसंवादित आणि प्रगतीशील विकासाला शिक्षण म्हणतात.

शिक्षण प्रक्रिया : वैशिष्ट्ये

शिक्षण ही एक अत्यंत गुंतागुंतीची आणि व्यापक प्रक्रिया आहे. तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

सतत चालणारी प्रक्रिया: शिक्षण हे जन्मापासून मृत्यूपर्यंत अखंडपणे चालणारी प्रक्रिया आहे. माणूस प्रत्येक क्षणी निसर्ग, समाज आणि अनुभवातून काही ना काही शिकत असतो.
द्विध्रुवीय प्रक्रिया: ॲडम्स यांच्या मते, शिक्षण ही शिक्षक आणि विद्यार्थी या दोन ध्रुवांमध्ये चालणारी प्रक्रिया आहे.
त्रिध्रुवीय प्रक्रिया: जॉन ड्युई यांनी शिक्षणाला त्रिध्रुवीय प्रक्रिया मानले आहे. यात शिक्षक, विद्यार्थी आणि समाज (किंवा वातावरण) या तीन घटकांचा समावेश होतो.
सर्वांगीण विकास: शिक्षण केवळ बौद्धिक वाढ करत नाही, तर शारीरिक, मानसिक, भावनिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक अशा सर्व अंगांनी विकास साधते.
प्रयोजनपूर्ण प्रक्रिया: शिक्षणाला नेहमीच एक विशिष्ट ध्येय किंवा उद्दिष्ट असते. कोणत्याही हेतूशिवाय शिक्षण पूर्ण होऊ शकत नाही.
अनुभवांचे संकलन: व्यक्तीला आयुष्यात येणारे विविध अनुभव तिच्या वर्तनात बदल घडवून आणतात. या अनुभवांच्या मांडणीला शिक्षण म्हणतात.
अनुकूलन साधण्याची क्षमता: बदलत्या पर्यावरणाशी आणि परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता शिक्षणामुळे निर्माण होते.
सामाजिक प्रक्रिया: शिक्षण हे समाजाच्या चौकटीत घडते. समाजाची संस्कृती, मूल्ये आणि परंपरा एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे संक्रमित करण्याचे काम शिक्षण करते.

शिक्षणाचे प्रकार

शिक्षण घेण्याच्या पद्धती आणि ठिकाणावरून शिक्षणाचे मुख्य तीन प्रकार पडतात:

१. औपचारिक शिक्षण:

हे शिक्षण शाळा, महाविद्यालये किंवा विद्यापीठे यांसारख्या संस्थांमध्ये दिले जाते.
याचा अभ्यासक्रम निश्चित असतो आणि वेळापत्रक काटेकोर असते.
यामध्ये वयाची अट असते आणि परीक्षा घेऊन प्रमाणपत्र दिले जाते.
उदाहरण: इयत्ता १० वी चे शालेय शिक्षण.

२. अनौपचारिक शिक्षण:

हे शिक्षण कोणत्याही ठराविक संस्थेत किंवा वर्गात दिले जात नाही.
हे शिक्षण कुटुंबातून, मित्रमंडळींकडून, समाजातून किंवा प्रवासातून मिळते.
याला कोणतेही निश्चित वेळापत्रक किंवा अभ्यासक्रम नसतो.
हे शिक्षण आयुष्यभर नकळतपणे सुरू असते.
उदाहरण: आईकडून संस्कार शिकणे किंवा समाजात वागण्याच्या पद्धती शिकणे.

३. सहज शिक्षण (विनाऔपचारिक शिक्षण):

हे औपचारिक आणि अनौपचारिक शिक्षणाचे सुवर्णमध्य आहे.
यात लवचिकता असते. ज्यांना औपचारिक शिक्षण घेता आले नाही, त्यांच्यासाठी हे शिक्षण उपयुक्त ठरते.
यात वयाचे किंवा वेळेचे बंधन नसते, पण ठराविक उद्दिष्टे असतात.
उदाहरण: मुक्त विद्यापीठे, प्रौढ शिक्षण, दूरस्थ शिक्षण (डिस्टन्स लर्निंग).

४. व्यावसायिक शिक्षण:

विशिष्ट व्यवसाय किंवा कौशल्यावर आधारित शिक्षण म्हणजे व्यावसायिक शिक्षण होय.
याचा मुख्य उद्देश रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे असतो.
उदाहरण: ITI, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय शिक्षण.

५. Home Schooling (गृह शिक्षण):

जेव्हा बालक शाळेत न जाता घरीच पालकांच्या किंवा शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली शिक्षण घेते, तेव्हा त्यास गृह शिक्षण म्हणतात.
यात बालकाच्या गतीनुसार शिकण्याची पूर्ण मुभा असते.

शैक्षणिक मानस शास्त्र : उगम व विकास

मानसशास्त्राची एक महत्त्वाची शाखा म्हणून शैक्षणिक मानसशास्त्र ओळखले जाते. याचा विकास खालील कालखंडांनुसार झाला आहे:

प्राचीन काळ (Pre-scientific Era):

प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल यांसारख्या ग्रीक तत्त्ववेत्त्यांनी शिक्षणात मानसशास्त्रीय विचारांची पेरणी केली.
या काळात मानसशास्त्र हे तत्त्वज्ञानाचा एक भाग मानले जात असे.

संक्रमण काळ (Transitional Era):

कोमेनियस: यांनी 'ग्रेट डिडॅक्टिक्स' या ग्रंथातून शिक्षणात दृक्-श्राव्य साधनांच्या वापराचा आग्रह धरला.
रुसो: यांनी 'एमिल' या ग्रंथाद्वारे बालशिक्शास्त्रात क्रांती घडवली. त्यांनी "बालकाला ओळखणे" शिक्षकासाठी सर्वात महत्त्वाचे असल्याचे सांगितले.
पेस्टालॉजी: यांनी 'मानसशास्त्रीय शिक्षण' ही संकल्पना मांडली आणि शिक्षणाचे मानवीकरण करण्याचा प्रयत्न केला.

वैज्ञानिक काळ (Scientific Era):

विल्यम वुंट: यांनी १८७९ मध्ये जर्मनीतील लिपझिग येथे पहिली मानसशास्त्रीय प्रयोगशाळा स्थापन केली. येथूनच मानसशास्त्राला विज्ञानाचा दर्जा मिळाला.
स्टॅन्ले हॉल: यांना बालमानसशास्त्राचे जनक मानले जाते. त्यांनी किशोरवयीन मुलांच्या अभ्यासावर भर दिला.
एडवर्ड थॉर्नडाईक: यांना 'शैक्षणिक मानसशास्त्राचे जनक' मानले जाते. त्यांनी शिकण्याचे नियम (सराव, परिणाम, सज्जता) मांडले.
विल्यम जेम्स: यांनी 'टॉक्स टू टीचर्स' या पुस्तकाद्वारे शिक्षकांना मानसशास्त्राचे महत्त्व पटवून दिले.

कालानुक्रम (Chronology):

वर्ष/काळ	शास्त्रज्ञ	योगदान
१८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात	रुसो	बालकेंद्रित शिक्षणाची संकल्पना.
१८७९	विल्यम वुंट	पहिली प्रयोगशाळा, मानसशास्त्राचे स्वतंत्र अस्तित्व.
१८९०	विल्यम जेम्स	'प्रिन्सिपल्स ऑफ सायकॉलॉजी' ग्रंथ.
१९०३	थॉर्नडाईक	'एज्युकेशनल सायकॉलॉजी' हा ग्रंथ प्रसिद्ध केला.
२० वे शतक	बी. एफ. स्किनर	साधक अभिसंधान आणि प्रोग्राम्ड लर्निंग.
२० वे शतक	जीन पियाजे	बोधात्मक विकास सिद्धांत.

बालमानसशास्त्र vs शैक्षणिक मानसशास्त्र

जरी हे दोन्ही विषय एकमेकांशी संबंधित असले, तरी त्यांच्या व्याप्तीत फरक आहे:

मुद्दा	बालमानसशास्त्र	शैक्षणिक मानसशास्त्र
अभ्यासाचा विषय	गर्भावस्थेपासून ते पौगंडावस्थेपर्यंतच्या मुलांच्या वर्तनाचा अभ्यास.	शैक्षणिक वातावरणात शिकणाऱ्या आणि शिकवणाऱ्यांच्या वर्तनाचा अभ्यास.
व्याप्ती	याची व्याप्ती केवळ बालकाच्या विकासापुरती मर्यादित आहे.	याची व्याप्ती शिक्षण प्रक्रिया, अध्यापन पद्धती, मूल्यमापन अशा सर्व स्तरांवर आहे.
उद्देश	बालकाच्या वाढीचे आणि विकासाचे टप्पे समजून घेणे.	शिक्षण प्रक्रिया अधिक प्रभावी आणि सुलभ कशी करता येईल हे पाहणे.
कार्यक्षेत्र	घर, खेळ आणि समाजातील बालकाचे वर्तन.	प्रामुख्याने शाळा, वर्ग आणि शैक्षणिक उपक्रम.

शैक्षणिक मानस शास्त्र : अभ्यासाची गरज का आहे?

शिक्षकाला वर्गात अध्यापन करताना मानसशास्त्राचे ज्ञान असणे अपरिहार्य आहे. त्याची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

बालकाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी: प्रत्येक बालक हे वेगळे असते. त्याच्या आवडीनिवडी, क्षमता आणि मर्यादा समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्र मदत करते.
वैयक्तिक भिन्नता ओळखण्यासाठी: वर्गातील सर्व मुले एकाच बुद्धिमत्तेची नसतात. त्यांच्यातील वैयक्तिक फरक ओळखून अध्यापनात बदल करण्यासाठी हे ज्ञान आवश्यक आहे.
योग्य अध्यापन पद्धतीची निवड: कोणत्या वयोगटातील मुलांना कोणत्या पद्धतीने (उदा. खेळातून शिक्षण, प्रकल्प पद्धती) शिकवावे, याचे मार्गदर्शन मानसशास्त्र करते.
प्रेरणा (Motivation) देण्यासाठी: विद्यार्थ्यांना शिकण्यासाठी कसे प्रोत्साहित करावे आणि त्यांच्यात अभ्यासाची गोडी कशी निर्माण करावी, हे मानसशास्त्राच्या आधारे ठरवता येते.
शिस्त आणि वर्ग व्यवस्थापन: छडीचा वापर न करता मुलांमध्ये स्वयंशिस्त कशी निर्माण करावी, हे मानसशास्त्रीय तत्त्वांवरून समजते.
मूल्यमापन पद्धती: विद्यार्थ्यांच्या केवळ गुणांचे नव्हे, तर त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचे योग्य मूल्यमापन करण्यासाठी मानसशास्त्रीय कसोट्या उपयोगी पडतात.
अभ्यासक्रम निर्मिती: विद्यार्थ्यांच्या वयोमानानुसार आणि मानसिक क्षमतेनुसार अभ्यासक्रमाची रचना कशी असावी, हे ठरवण्यासाठी या शास्त्राची गरज असते.
मानसिक आरोग्य: विद्यार्थी आणि शिक्षक या दोघांचेही मानसिक आरोग्य उत्तम राखण्यासाठी मानसशास्त्राचा अभ्यास महत्त्वाचा आहे.
अध्ययन अक्षमता ओळखण्यासाठी: काही मुलांना वाचण्यात (डिस्लेक्सिया) किंवा लिहिण्यात अडचणी असतात. अशा अध्ययन अक्षमता वेळेवर ओळखून त्यावर उपाययोजना करण्यासाठी शैक्षणिक मानसशास्त्र गरजेचे आहे.