व्याकरणात प्रयोग हा शब्द संस्कृतमधील 'प्र-युज्' (म्हणजेच वापर किंवा जोडणी) या धातूपासून तयार झाला आहे. वाक्य तयार होताना वाक्यातील मुख्य घटक म्हणजेच कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांच्यात एक विशिष्ट प्रकारची जोडणी किंवा रचना असते. या रचनेलाच आपण व्याकरणामध्ये प्रयोग असे म्हणतो.
वाक्यातील क्रियापदाचे रूप हे कधी कर्त्याच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार बदलते, तर कधी कर्माच्या लिंग, वचनानुसार बदलते, तर काही वेळेस ते कर्ता किंवा कर्म या दोघांच्याही सांगण्यानुसार चालत नाही. क्रियापदाच्या या बदलण्याच्या किंवा न बदलण्याच्या स्वभावावरून प्रयोगाची निश्चिती केली जाते. थोडक्यात सांगायचे तर, कर्ता-कर्म-क्रियापद यांच्या परस्पर संबंधांना 'प्रयोग' म्हणतात.
प्रयोगाचा अभ्यास करताना आपल्याला वाक्यातील तीन महत्त्वाचे घटक ओळखता आले पाहिजेत:
कर्ता: वाक्यात क्रिया करणारा जो कोणी असतो, त्याला कर्ता म्हणतात. कर्ता ओळखण्यासाठी वाक्यातील क्रियापदाच्या धातूला 'णारा', 'णारी', 'णारे' प्रत्यय लावून 'कोण?' असा प्रश्न विचारावा. उदाहरणार्थ, "राजू आंबा खातो" या वाक्यात 'खा' हा धातू आहे. खाणारा कोण? उत्तर येते 'राजू', म्हणून 'राजू' हा कर्ता आहे.
कर्म: कर्त्याने केलेली क्रिया ज्याच्यावर घडते किंवा जिथे थांबते, त्याला कर्म म्हणतात. कर्म ओळखण्यासाठी क्रियापदाच्या धातूला 'काय?' किंवा 'कोणाला?' असा प्रश्न विचारावा. वरील उदाहरणात 'खाण्याची क्रिया' कोणावर होत आहे? उत्तर येते 'आंब्यावर', म्हणून 'आंबा' हे कर्म आहे.
क्रियापद: वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला क्रियापद म्हणतात. जसे की, 'खातो', 'वाचतो', 'धावतो' इत्यादी.
मराठी व्याकरणात प्रयोगाचे मुख्य ३ प्रकार पडतात:
कर्तरी प्रयोग
कर्मणी प्रयोग
भावे प्रयोग
१. कर्तरी प्रयोग
जेव्हा वाक्यातील क्रियापदाचे रूप हे कर्त्याच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार बदलते, तेव्हा त्या रचनेला 'कर्तरी प्रयोग' असे म्हणतात. या प्रयोगात कर्ता हा मुख्य असतो, म्हणजेच तो वाक्याचा चालक असतो. क्रियापद हे पूर्णपणे कर्त्याच्या तंत्राप्रमाणे चालते.
कर्तरी प्रयोगाची मुख्य लक्षणे आणि वैशिष्ट्ये
कर्तरी प्रयोगात वाक्यातील कर्ता नेहमी 'प्रथमा' विभक्तीत असतो. म्हणजेच कर्त्याला कोणताही विभक्ती प्रत्यय (जसे की ने, ई, शी, ला) लागलेला नसतो.
वाक्यात जर कर्म आलेले असेल, तर ते कर्म नेहमी 'प्रथमा' किंवा 'द्वितीया' विभक्तीत असते.
क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या लिंग, वचन आणि पुरुषानुसार बदलते. जर आपण कर्त्याचे लिंग किंवा वचन बदलले, तर क्रियापद लगेच आपले रूप बदलते.
आता हे आपण एका सोप्या उदाहरणाने समजून घेऊ या.
मूळ वाक्य: "मुलगा आंबा खातो."
येथे कर्ता 'मुलगा' (पुल्लिंगी, एकवचनी) आहे आणि क्रियापद 'खातो' आहे.
लिंग बदलून पाहू: मुलगा ऐवजी 'मुलगी' (स्त्रीलिंगी) करून पाहू.
वाक्य बनेल: "मुलगी आंबा खाते."
तुम्ही पाहिले असेल की कर्त्याचे लिंग बदलताच क्रियापद 'खातो' चे 'खाते' झाले.
वचन बदलून पाहू: मुलगा ऐवजी 'मुले' (अनेकवचनी) करून पाहू.
वाक्य बनेल: "मुले आंबा खातात."
येथे कर्त्याचे वचन बदलताच क्रियापद 'खातात' असे बदलले.
यावरून हे स्पष्ट होते की, क्रियापदावर संपूर्ण नियंत्रण कर्त्याचे आहे. म्हणून हा कर्तरी प्रयोग आहे. कर्तरी प्रयोगाचे दोन उपप्रकार पडतात.
अ) सकर्मक कर्तरी प्रयोग
ज्या कर्तरी प्रयोगाच्या वाक्यात क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी कर्माची गरज असते, म्हणजेच वाक्यात कर्म उपस्थित असते, त्याला 'सकर्मक कर्तरी प्रयोग' म्हणतात.
उदाहरण १: "समीर पुस्तक वाचतो."
या वाक्यात 'वाचणारा' समीर (कर्ता) आहे. वाचण्याची क्रिया 'पुस्तकावर' (कर्म) होत आहे. वाक्यात कर्म आहे आणि कर्त्याला प्रत्यय नाही, म्हणून हा सकर्मक कर्तरी प्रयोग आहे. जर समीर ऐवजी 'स्वाती' केले तर स्वाती पुस्तक 'वाचते' असे क्रियापद बदलते.
उदाहरण २: "गवळी धार काढतो."
धार काढणारा 'गवळी' (कर्ता) असून क्रिया 'धारेवर' (कर्म) होत आहे. कर्ता प्रथमा विभक्तीत आहे आणि क्रियापद गवळीनुसार बदलते.
उदाहरण ३: "पक्षी मासा पकडतो."
पकडणारा 'पक्षी' (कर्ता), पकडण्याची क्रिया 'माशावर' (कर्म) घडते. पक्षी ऐवजी 'चिमणी' केल्यास चिमणी मासा 'पकडते' असे होते.
उदाहरण ४: "शिक्षक व्याकरण शिकवतात."
शिकवणारे 'शिक्षक' (कर्ता) आणि शिकवण्याची क्रिया 'व्याकरणावर' (कर्म) होत आहे.
ब) अकर्मक कर्तरी प्रयोग
ज्या कर्तरी प्रयोगाच्या वाक्यात कर्माची आवश्यकता नसते, म्हणजेच वाक्यात कर्म आलेले नसते, केवळ कर्ता आणि क्रियापद मिळून वाक्याचा अर्थ पूर्ण करतात, त्याला 'अकर्मक कर्तरी प्रयोग' म्हणतात. या वाक्यात क्रिया कर्त्यापासून सुरू होते आणि कर्त्यापाशीच संपते.
उदाहरण १: "तो रस्त्यात पडला."
पडणारा 'तो' (कर्ता) आहे. पडण्याची क्रिया त्याच्यावरच झाली. 'रस्त्यात' हे कर्म नसून ते क्रिया कोठे घडली हे दाखवणारे अधिकरण (स्थान) आहे. वाक्यात कर्म नाही. जर 'ती' केले, तर 'ती रस्त्यात पडली' असे क्रियापद बदलते. म्हणून हा अकर्मक कर्तरी प्रयोग आहे.
उदाहरण २: "मुलगी हसते."
हसणारी 'मुलगी' (कर्ता). हसण्याची क्रिया तिच्यावरच संपते. वाक्यात कर्म नाही. मुलगी ऐवजी 'मुलगा' केल्यास 'मुलगा हसतो' असे क्रियापद बदलते.
उदाहरण ३: "पक्षी आकाशात उडतो."
उडणारा 'पक्षी' (कर्ता). 'आकाशात' हे कर्म नसून स्थळ आहे. पक्षी ऐवजी 'चिमण्या' केल्यास 'चिमण्या आकाशात उडतात' असे रूप होते.
उदाहरण ४: "आम्ही दररोज धावतो."
धावणारे 'आम्ही' (कर्ता). वाक्यात कर्म नाही. 'दररोज' हा कालवाचक शब्द आहे.
२. कर्मणी प्रयोग
जेव्हा वाक्यातील क्रियापदाचे रूप हे कर्माच्या लिंग किंवा वचनानुसार बदलते, तेव्हा त्या रचनेला 'कर्मणी प्रयोग' असे म्हणतात. या प्रयोगात कर्म हा वाक्याचा प्रमुख घटक असतो आणि क्रियापद पूर्णपणे कर्माच्या हुकुमाप्रमाणे बदलते.
कर्मणी प्रयोगाची मुख्य लक्षणे आणि वैशिष्ट्ये
कर्मणी प्रयोगाच्या वाक्यात कर्त्याला नेहमी तृतीया (ने, ए, शी), चतुर्थी (ला, ते), किंवा सवीकरण प्रथमा यांसारखे विभक्ती प्रत्यय असतात. म्हणजेच कर्ता कधीही प्रत्ययाशिवाय (प्रथमा विभक्तीत) नसतो.
वाक्यातील कर्म नेहमी 'प्रथमा' विभक्तीत असते, म्हणजेच कर्माला कोणताही प्रत्यय जोडलेला नसतो.
हा प्रयोग फक्त आणि फक्त 'सकर्मक' वाक्यातच होऊ शकतो, कारण कर्माशिवाय कर्मणी प्रयोग शक्यच नाही.
क्रियापदाचे रूप कर्माच्या लिंग आणि वचनानुसार बदलते.
हे आपण एका उदाहरणाने समजून घेऊ या.
मूळ वाक्य: "रामाने आंबा खाल्ला."
या वाक्यात 'रामाने' हा कर्ता आहे (त्याला 'ने' प्रत्यय आहे). 'आंबा' हे कर्म आहे आणि ते प्रथमा विभक्तीत आहे. 'खाल्ला' हे क्रियापद आहे.
कर्माचे लिंग बदलून पाहू: आंबा (पुल्लिंगी) ऐवजी 'चिंच' (स्त्रीलिंगी) करून पाहू.
वाक्य बनेल: "रामाने चिंच खाल्ली."
तुम्ही पाहिले की कर्म बदलताच क्रियापद 'खाल्ला' चे 'खाल्ली' झाले.
कर्माचे वचन बदलून पाहू: आंबा ऐवजी 'आंबे' (अनेकवचनी) करून पाहू.
वाक्य बनेल: "रामाने आंबे खाल्ले."
येथे कर्माचे वचन बदलताच क्रियापद 'खाल्ले' झाले.
यावरून सिद्ध होते की, क्रियापदाचे रूप कर्माप्रमाणे बदलत आहे, म्हणूनच हा कर्मणी प्रयोग आहे. कर्मणी प्रयोगाचे ५ महत्त्वाचे उपप्रकार पडतात, जे परीक्षेत वारंवार विचारले जातात.
अ) प्रधानकर्तुक कर्मणी प्रयोग
ज्या कर्मणी प्रयोगाच्या वाक्यात कर्माच्या लिंग-वचनानुसार क्रियापद बदलत असले, तरी अर्थाच्या दृष्टीने वाक्यातील कर्ताच मुख्य किंवा प्रधान भासतो, त्या प्रयोगाला 'प्रधानकर्तुक कर्मणी प्रयोग' म्हणतात. मराठीतील बहुतांश साधे भूतकाळी कर्मणी प्रयोगाचे वाक्य या प्रकारात येतात.
उदाहरण १: "सुधाने गाणे गायले."
येथे 'सुधाने' कर्ता असून त्याला 'ने' प्रत्यय आहे. 'गाणे' हे कर्म आहे. क्रियापद कर्माच्या तंत्राने चालते (उदा. सुधाने धडा वाचला), पण वाक्यात क्रिया करणारी सुधा हीच मुख्य आहे.
उदाहरण २: "त्याने पत्र लिहिले."
'त्याने' हा कर्ता तृतीयात आहे. 'पत्र' हे कर्म आहे. पत्र ऐवजी 'कविता' केल्यास 'त्याने कविता लिहिली' असे क्रियापद बदलते.
उदाहरण ३: "शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना गोष्ट सांगितली."
शिक्षकांनी (कर्ता), गोष्ट (कर्म). गोष्ट ऐवजी 'धडा' केल्यास 'शिक्षकांनी धडा सांगितला' असे रूप होते.
उदाहरण ४: "आम्ही आंबे खाल्ले."
'आम्ही' हा कर्ता आहे, ज्याचे मूळ रूप बदलून प्रत्ययाचे कार्य घडते आणि 'आंबे' या कर्मामुळे क्रियापद 'खाल्ले' झाले आहे.
ब) शक्य कर्मणी प्रयोग
ज्या कर्मणी प्रयोगाच्या वाक्यातील क्रियापदावरून कर्माची क्रिया करण्याची शक्यता किंवा सामर्थ्य कर्त्याच्या अंगी आहे असा बोध होतो, त्या प्रयोगाला 'शक्य कर्मणी प्रयोग' म्हणतात. यामध्ये क्रियापदाला 'वते' किंवा 'वतो' सारखे प्रत्यय लागून 'शक्य क्रियापद' तयार होते.
उदाहरण १: "आजोबांना आता थोडे चालवते."
या वाक्यात आजोबांच्या अंगी क्रिया करण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. चालवणारे आजोबा (कर्ता - चतुर्थी विभक्तीत 'ला' प्रत्यय).
उदाहरण २: "माझ्याकडून हा डोंगर चढवतो."
माझ्याकडून (कर्ता), डोंगर (कर्म). डोंगर चढण्याची शक्यता किंवा सामर्थ्य व्यक्त होते.
उदाहरण ३: "ताईला काम करवते."
काम करणारी ताई (कर्ता). 'करवते' हे शक्य क्रियापद आहे जे कर्माच्या (काम) वचनानुसार बदलते.
उदाहरण ४: "त्या आजारी माणसाला आता दूध पिवते."
दूध पिण्याची शक्यता येथे दाखवली आहे. 'पिवते' हे शक्य क्रियापद आहे.
क) प्राचीन किंवा पुराण कर्मणी प्रयोग
हा प्रयोग प्रामुख्याने जुन्या मराठी काव्यांमध्ये, ज्ञानेश्वरी किंवा प्राचीन ग्रंथांमध्ये पाहायला मिळतो. संस्कृतमधील कर्मणी प्रयोगावरून हा प्रकार मराठीत आला आहे. या प्रयोगातील क्रियापदांना 'इजे' किंवा 'इजेत' असे प्रत्यय लागलेले असतात.
उदाहरण १: "नळे इंद्रासी असे बोलिजेले."
या वाक्याची रचना जुन्या पद्धतीची आहे. 'बोलिजेले' हे क्रियापदाचे रूप प्राचीन कर्मणीचे गमक आहे.
उदाहरण २: "जे जे कीजे आपुले गाढ."
'कीजे' म्हणजे करावे. ही प्राचीन भाषेतील रचना आहे.
उदाहरण ३: "काय कर्म कीजे तें कळेना."
'कीजे' हे क्रियापद कर्माला अनुसरून जुन्या काव्यात्मक पद्धतीने वापरले गेले आहे.
उदाहरण ४: "तो कोणें उपकारु किजे?"
येथे 'किजे' चा वापर प्राचीन कर्मणी प्रयोगाचे उत्तम उदाहरण आहे.
ड) मापन किंवा समापन कर्मणी प्रयोग
जेव्हा वाक्यातील क्रियापदाच्या रूपावरून कर्माची क्रिया नुकतीच पूर्ण झाली आहे, म्हणजेच क्रियेच्या समाप्तीचा बोध होतो, तेव्हा त्या प्रयोगाला 'समापन कर्मणी प्रयोग' म्हणतात. या प्रयोगात कर्त्याला 'ची', 'चे', 'च्या' (षष्ठी विभक्ती) प्रत्यय असतात आणि क्रियापदाच्या शेवटी सामान्यतः 'झाले' किंवा 'होऊन गेले' अशी रचना असते.
उदाहरण १: "त्याचा धडा वाचून झाला."
वाचणारा 'तो' (त्याचा - षष्ठी प्रत्यय). 'धडा' हे कर्म आहे. 'वाचून झाला' या संयुक्त क्रियापदावरून धडा वाचण्याची क्रिया पूर्ण (समाप्त) झाल्याचे समजते.
उदाहरण २: "माझी गोष्ट लिहून झाली."
लिहिणारी 'मी' (माझी - षष्ठी). गोष्ट (कर्म). गोष्ट लिहून पूर्ण झाल्याचा बोध होतो.
उदाहरण ३: "राधाचे जेवण करून झाले."
जेवण करण्याची क्रिया पूर्ण झाली आहे, हे 'करून झाले' यावरून स्पष्ट होते.
उदाहरण ४: "शिक्षकांचे शिकवून झाले."
शिकवण्याची क्रिया संपल्याचे दर्शवणारी ही समापन कर्मणीची रचना आहे.
इ) नवीन कर्मणी किंवा कर्मकर्तरी प्रयोग
हा प्रयोग इंग्रजी भाषेतील Passive Voice (जसे की, The object was broken by him) या रचनेवरून मराठीत आला आहे. या प्रयोगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे वाक्याच्या सुरुवातीला कर्म येते आणि मूळ कर्ता शेवटी जातो किंवा अनेकदा तो गाळला जातो. कर्त्याला 'कडून' हा शब्दयोगी अव्यय जोडलेला असतो.
उदाहरण १: "चोराकडून पोलिसाला पकडले गेले." (किंवा "पोलिसांकडून चोर पकडला गेला.")
येथे 'चोर' हे कर्म सुरुवातीला किंवा मुख्य स्थानी आहे आणि कर्त्याला 'कडून' (पोलिसांकडून) जोडले आहे. क्रियापदाचे रूप 'पकडला गेला' असे संयुक्त असते.
उदाहरण २: "सभापतींकडून बक्षीसे वाटली गेली."
बक्षीसे (कर्म) मुख्य आहे. वाटणारे सभापती (कर्ता) असून त्यांना 'कडून' प्रत्यय आहे.
उदाहरण ३: "गाय वाघआकडून मारली गेली."
मारली जाणारी 'गाय' (कर्म) प्रथमा विभक्तीत आहे आणि 'वाघाकडून' हा कर्ता आहे.
उदाहरण ४: "कायदा सर्वांना पाळावा लागतो." (येथे 'शासनाकडून' हा कर्ता अध्याहृत म्हणजेच लपलेला आहे).
३. भावे प्रयोग
जेव्हा वाक्यातील क्रियापदाचे रूप हे कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या अशा दोघांच्याही लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार बदलत नाही, तर ते नेहमी तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी असून स्वतंत्र असते, तेव्हा त्या रचनेला 'भावे प्रयोग' म्हणतात. या प्रयोगात कर्ता आणि कर्म दोघेही दुय्यम असतात आणि केवळ क्रियापदाचा 'भाव' किंवा 'क्रिया' मुख्य असते.
भावे प्रयोगाची मुख्य लक्षणे आणि वैशिष्ट्ये
भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्त्याला नेहमी विभक्ती प्रत्यय असतोच.
जर वाक्यात कर्म आलेले असेल, तर त्या कर्मालाही विभक्ती प्रत्यय (द्वितीया विभक्तीचा 'ला', 'ना') असतोच. म्हणजेच कर्ता आणि कर्म दोघेही प्रत्ययाने बांधलेले असतात.
क्रियापद नेहमी तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी असते. त्याच्या शेवटी सहसा 'ए' किंवा 'ओ' चा उच्चार येतो (उदा. मारले, उकडले, झाडले).
हे आपण एका उदाहरणाने तपासून पाहू या.
मूळ वाक्य: "रामाने बैलाला बांधले."
येथे कर्ता 'रामाने' (प्रत्यय आहे), कर्म 'बैलाला' (प्रत्यय आहे), क्रियापद 'बांधले' आहे.
कर्त्याचे लिंग बदलू: रामाने ऐवजी 'सीतेने' करू.
वाक्य बनेल: "सीतेने बैलाला बांधले." (क्रियापद बदलले नाही).
कर्माचे लिंग बदलू: बैलाला ऐवजी 'गाईला' करू.
वाक्य बनेल: "रामाने गाईला बांधले." (क्रियापद अजूनही बदलले नाही).
दोन्हींचे वचन बदलू: "मुलांनी बैलांना बांधले." (क्रियापद स्थिर राहिले).
तुम्ही पाहिले की आपण काहीही बदलले तरी क्रियापद 'बांधले' हे स्वतःचे रूप बदलत नाही. ते तटस्थ राहते. हाच भावे प्रयोग होय. याचे ३ उपप्रकार पडतात.
अ) सकर्मक भावे प्रयोग
ज्या भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म आलेले असते आणि कर्माला प्रत्यय लागलेला असतो, त्याला 'सकर्मक भावे प्रयोग' म्हणतात.
उदाहरण १: "शिक्षकांनी विद्यार्थ्याला बदडले."
शिक्षक (कर्ता - प्रत्यय आहे), विद्यार्थी (कर्म - 'ला' प्रत्यय आहे). क्रियापद 'बदडले' हे तटस्थ आहे. वाक्यात कर्म असल्यामुळे हा सकर्मक भावे प्रयोग आहे.
उदाहरण २: "आईने मुलीला रागावले."
आईने (कर्ता), मुलीला (कर्म). दोन्ही घटकांना प्रत्यय असून क्रियापद 'रागावले' असे नपुंसकलिंगी एकवचनी आहे.
उदाहरण ३: "त्याने कुत्र्याला मारले."
त्याने (कर्ता), कुत्र्याला (कर्म). मारण्याची क्रिया कुत्र्यावर घडते आणि दोघांनाही प्रत्यय आहे.
उदाहरण ४: "डॉक्टरांनी रुग्णाला तपासले."
तपासणारे डॉक्टर आणि तपासले जाणारे रुग्ण. दोन्ही पदे सप्रत्यय (प्रत्ययासहित) आहेत.
ब) अकर्मक भावे प्रयोग
ज्या भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म आलेले नसते, केवळ कर्ता प्रत्ययासहित असतो आणि क्रियापद स्वतंत्र असते, त्याला 'अकर्मक भावे प्रयोग' म्हणतात.
उदाहरण १: "त्याला आज लवकर उजाडले."
या वाक्यात कर्म नाही. 'उजाडले' ही क्रिया निसर्गाची असून ती कर्त्याच्या भावात सामावलेली आहे.
उदाहरण २: "विद्यार्थ्यांनी वर्गात शांत बसावे."
विद्यार्थ्यांनी (कर्ता - प्रत्यय आहे). 'वर्गात' हे अधिकरण आहे, कर्म नाही. क्रियापद 'बसावे' स्वतंत्र आहे.
उदाहरण ३: "मुलांनी आता खेळावे."
खेळणारे मुले (कर्ता). वाक्यात काय खेळावे याचे कर्म दिलेले नाही.
उदाहरण ४: "तिने हसावे."
तिने (कर्ता - प्रत्यय आहे). वाक्यात कर्म नाही, क्रियापद 'हसावे' अकर्मक भावे रचना दर्शवते.
क) अकर्तुक किंवा भावकर्तरी भावे प्रयोग
या प्रयोगाचे वैशिष्ट्य म्हणजे वाक्यात स्पष्टपणे कोणताही कर्ता किंवा कर्म दिसत नाही. वाक्यातील क्रियापदाच्या अंतर्भूत भावामध्येच क्रिया करणारा कर्ता दडलेला असतो, म्हणून याला 'अकर्तुक' (कर्त्याशिवाय असलेला) किंवा 'भावकर्तरी' प्रयोग म्हणतात. यामध्ये सहसा निसर्गाचे व्यापार, शारीरिक अस्वस्थता दर्शवणारी क्रियापदे येतात (उदा. मळमळते, सांजवले, गडगडते).
उदाहरण १: "पुण्याला जाताना खंडाळ्याजवळ उजाडले."
उजाडणारे काय? तर दिवस. पण 'दिवस' हा शब्द वाक्यात नाही. उजाडण्याची क्रिया स्वतःच कर्त्याचे काम करते.
उदाहरण २: "आज दिवसभर सारखे गडगडते."
गडगडणारे ढग वाक्यात दिलेले नाहीत. क्रियापदाचा भाव हाच कर्ता आहे.
उदाहरण ३: "मला सारखे मळमळते."
मळमळण्याची क्रिया शरीराच्या आत होते, यात वेगळा कर्ता नसतो.
उदाहरण ४: "घर पोहोचण्यापूर्वीच सांजवले."
सांजवले म्हणजे संध्याकाळ झाली. हा क्रियेचा भावच मुख्य आहे.
४. मिश्र किंवा संकर प्रयोग
मराठी व्याकरणात काही वेळा अशी वाक्ये आढळतात जी एकाच वेळी दोन वेगवेगळ्या प्रयोगांची लक्षणे दाखवतात. जेव्हा एकाच वाक्यात दोन प्रयोगांचे मिश्रण झालेले दिसते, तेव्हा त्याला 'मश किंवा संकर प्रयोग' असे म्हणतात. हा प्रकार प्रामुख्याने द्वितीय पुरुषी (तू, तुम्ही) कर्ता असलेल्या वाक्यांत जास्त प्रमाणात पाहायला मिळतो. याचे ३ उपप्रकार आहेत.
अ) कर्तृ-कर्म संकर प्रयोग
जेव्हा वाक्यातील क्रियापद हे कर्त्याच्या तंत्रानुसार बदलते (कर्तरी लक्षण) आणि त्याच वेळी कर्माच्या वचनानुसारही त्यात बदल होतो (कर्मणी लक्षण), तेव्हा त्या प्रयोगाला 'कर्तृ-कर्म संकर प्रयोग' म्हणतात. यात कर्ता हा बहुधा द्वितीय पुरुषी 'तू' किंवा 'तुम्ही' असतो आणि त्याला प्रत्यय नसतो.
लक्षण: कर्ता प्रथमा विभक्तीत असतो (कर्तरीचे लक्षण) पण क्रियापदाच्या शेवटी 'स' किंवा 'त' प्रत्यय लागतो जो कर्माच्या बदलानुसार बदल स्वीकारतो.
उदाहरण १: "तू गाणे गायलास."
जर आपण 'तू' ऐवजी 'तुम्ही' केले तर "तुम्ही गाणे गायलेत" असे होते (कर्तरी बदल). जर 'गाणे' ऐवजी 'धडा' केला तर "तू धडा वाचलास" किंवा "तू गोष्ट सांगितलीस" असा कर्माच्या लिंगानुसार बदल होतो. म्हणून यात कर्तरी आणि कर्मणी या दोन्ही प्रयोगांचे मिश्रण आहे.
उदाहरण २: "तू पुस्तक वाचलेस."
'तू' हा कर्ता आहे आणि 'पुस्तक' हे कर्म आहे. यात कर्माप्रमाणे आणि कर्त्याप्रमाणे क्रियापदावर दुहेरी परिणाम होतो.
उदाहरण ३: "तुम्ही सफरचंद खाल्लेत."
उदाहरण ४: "तू आंबा खाल्लास."
ब) कर्म-भाव संकर प्रयोग
जेव्हा वाक्य हे मूळचे कर्मणी प्रयोगाचे असते (म्हणजेच कर्माच्या लिंग-वचनानुसार क्रियापद बदलते) परंतु कर्ता आणि कर्म या दोघांनाही प्रत्यय लागलेला असल्यामुळे क्रियापदाच्या शेवटी भावे प्रयोगाप्रमाणे 'त' किंवा 'स' चा अंश येतो, तेव्हा त्याला 'कर्म-भाव संकर प्रयोग' म्हणतात.
लक्षण: कर्ता आणि कर्म दोघेही सप्रत्यय असतात (भावे लक्षण), पण क्रियापद कर्माच्या वचनानुसार आपले रूप बदलू शकते (कर्मणी लक्षण).
उदाहरण १: "आईने मुलीला शाळेत पाठवली." (काही बोलींमध्ये "आईने मुलीला पाठविलेत" अशी रचना होते). अचूक स्पर्धा परीक्षेचे उदाहरण: "शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना वर्गात कोंडले." जर कर्म बदलले तर क्रियापदात किरकोळ बदल जाणवतो.
उदाहरण २: "त्याने मित्राला बोलावले."
उदाहरण ३: "रामाने सुग्रीवाला मित्रा मानिले."
उदाहरण ४: "तिने कुत्र्याला बांधले." (यातील विशिष्ट लयीतील प्रांतिक उच्चार कर्म-भाव संकर बनतात).
क) कर्तृ-भाव संकर प्रयोग
जेव्हा वाक्यातील क्रियापद हे कर्त्याच्या बदलानुसार बदलते (कर्तरी लक्षण) परंतु वाक्यात कर्म नसल्यामुळे किंवा कर्म असूनही क्रियापदाचे रूप अकर्मक भावे प्रयोगासारखे तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी राहते, तेव्हा त्याला 'कर्तृ-भाव संकर प्रयोग' म्हणतात. यामध्ये कर्ता नेहमी प्रत्ययाशिवाय असतो पण क्रियापदाला द्वितीय पुरुषी प्रत्यय 'स' लागलेला असतो.
लक्षण: वाक्यात कर्म नसते. कर्ता 'तू' असतो. क्रियापद भावे प्रयोगासारखे दिसते पण कर्त्यानुसार शेवटी बदल स्वीकारते.
उदाहरण १: "तू काल शाळेत गेला नाहीस."
येथे कर्म नाही. 'तू' मुळे शेवटी 'स' आला आहे. जर 'ते' केले तर 'ते गेले नाहीत' असे होते. कर्तरी आणि भावे यांचा हा मिलाफ आहे.
उदाहरण २: "तू उगाच हसलास."
हसणारा 'तू' (कर्ता). वाक्यात कर्म नाही. क्रियापदाचा रोख भावेकडे असून कर्त्याचा प्रभाव त्यावर आहे.
उदाहरण ३: "तू घरी केव्हा आलास?"
उदाहरण ४: "तू रस्त्यात पडलास."
प्रयोगावर आधारित संक्षिप्त उजळणी तक्ता
परीक्षेच्या वेळी ऐन ऐन मिनिटाला जलद रिव्हिजन करण्यासाठी खालील तक्ता अत्यंत उपयुक्त ठरेल:
| प्रयोगाचे नाव | कर्त्याची विभक्ती | कर्माची विभक्ती | क्रियापदाचे स्वरूप | मुख्य ओळखण्याची ट्रिक |
| कर्तरी प्रयोग | प्रथमा (प्रत्यय नसतो) | प्रथमा किंवा द्वितीया | कर्त्यानुसार बदलते | कर्त्याला प्रत्यय नसतो. |
| कर्मणी प्रयोग | तृतीया, चतुर्थी किंवा षष्ठी | प्रथमा (प्रत्यय नसतो) | कर्मानुसार बदलते | कर्त्याला प्रत्यय असतो, कर्माला नसतो. |
| भावे प्रयोग | तृतीया किंवा चतुर्थी (प्रत्यय असतो) | द्वितीया (प्रत्यय असतो) | नेहमी तटस्थ (नपुंसकलिंगी एकवचनी) | कर्ता आणि कर्म दोघांनाही प्रत्यय असतो. |
| संकर प्रयोग | बहुधा द्वितीय पुरुषी (तू / तुम्ही) | वाक्याच्या उपप्रकारावर अवलंबून | मिश्र स्वरूपाचे प्रत्यय | क्रियापदाच्या शेवटी 'स' किंवा 'त' प्रत्यय येतो. |
महा टीईटी परीक्षेमध्ये वाक्य देऊन प्रयोग ओळखा असा प्रश्न आल्यास, सर्वात आधी कर्त्याला प्रत्यय आहे की नाही हे पाहावे. कर्त्याला प्रत्यय नसेल, तर डोळे झाकून तो कर्तरी प्रयोग असतो. कर्त्याला प्रत्यय असेल आणि कर्माला नसेल, तर तो कर्मणी प्रयोग असतो. आणि जर दोघांनाही प्रत्यय असेल, तर तो भावे प्रयोग असतो. ही एक साधी आणि सुटसुटीत युक्ती लक्षात ठेवली तर प्रयोगाचा एकही प्रश्न चुकणार नाही.
प्रयोग
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
