आपल्या दैनंदिन व्यवहारामध्ये आपण बोलताना किंवा लिहिताना शब्दांची काटकसर करत असतो. दोन किंवा अधिक शब्द सलग न वापरता, आपण त्यांना एकत्र जोडून एकच नवीन सुटसुटीत शब्द तयार करतो. भाषेच्या या काटकसरीच्या प्रवृत्तीलाच व्याकरणात समास असे म्हणतात. शिक्षक म्हणून वर्गात विद्यार्थ्यांना शिकवताना आपण त्यांना सोप्या उदाहरणांद्वारे ही संकल्पना समजून सांगतो. उदाहरणार्थ, 'बटाटे घालून तयार केलेला वडा' एवढे मोठे वाक्य न बोलता आपण थेट 'बटाटेवडा' असा एकच शब्द वापरतो. ही जी नवीन शब्द बनवण्याची प्रक्रिया आहे, तिला समास म्हणतात.
समास या शब्दाची उत्पत्ती संस्कृतमधील 'सम् + अस्' या धातूपासून झाली असून, याचा अर्थ 'एकत्र करणे' असा होतो. समासामध्ये कमीत कमी दोन शब्द किंवा दोन पदे एकत्र येतात. या एकत्र येणाऱ्या शब्दांमधील परस्पर संबंध दाखवणारे विभक्ती प्रत्यय किंवा इतर शब्द आपण गाळतो आणि त्यांचा एक जोडशब्द तयार करतो. या नवीन तयार झालेल्या जोडशब्दाला सामासिक शब्द म्हणतात.
सामासिक शब्द कोणत्या शब्दांपासून तयार झाला हे स्पष्ट करण्यासाठी आपण त्या शब्दाची फोड करून दाखवतो. या फोड करून दाखवण्याच्या पद्धतीला समासाचा विग्रह असे म्हणतात. विग्रह म्हणजे शब्दांची जोडणी वेगळी करून दाखवणे.
समासाचा अभ्यास करताना 'पदे' या संकल्पनेला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. समासात एकत्र येणाऱ्या शब्दांना 'पदे' म्हणतात. पूर्वपद म्हणजे पहिले पद आणि उत्तरपद म्हणजे दुसरे पद. समासाचे वर्गीकरण करताना कोणत्या पदाला जास्त महत्त्व (प्रधानत्व) आहे आणि कोणत्या पदाचे महत्त्व कमी (गौणत्व) आहे, यावरून समासाचे मुख्य 4 प्रकार पडतात.
समासाचे मुख्य प्रकार आणि पदांचे महत्त्व
समासाचे वर्गीकरण समजून घेण्यासाठी खालील तक्ता अत्यंत उपयुक्त ठरेल:
| समासाचा प्रकार | प्रधान पद (महत्त्वाचे पद) | विवरण |
| 1. अव्ययीभाव समास | पहिले पद प्रधान (पूर्वपद) | पहिले पद बहुधा अव्यय असून ते महत्त्वाचे असते. |
| 2. तत्पुरुष समास | दुसरे पद प्रधान (उत्तरपद) | अर्थाच्या दृष्टीने दुसरे पद महत्त्वाचे असते. |
| 3. द्वंद्व समास | दोन्ही पदे प्रधान | दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने समान दर्जाची असतात. |
| 4. बहुव्रीहि समास | दोन्ही पदे गौण (तिसरेच पद प्रधान) | दोन्ही पदांवरून तिसऱ्याच घटकाचा बोध होतो. |
1. अव्ययीभाव समास
अव्ययीभाव समासामध्ये सामासिक शब्दातील पहिले पद (पूर्वपद) हे मुख्य किंवा प्रधान असते आणि हा तयार झालेला सामासिक शब्द वाक्यात क्रियाविशेषण अव्ययाप्रमाणे काम करतो. क्रियाविशेषण म्हणजे क्रियेबद्दल विशेष माहिती सांगणारा शब्द. जेव्हा एखादी क्रिया कधी घडली (कालवाचक), कुठे घडली (स्थळवाचक) किंवा कशी घडली (रीतिवाचक) हे सामासिक शब्दावरून समजते, तेव्हा त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात.
या समासातील पहिले पद बहुधा संस्कृतमधील उपसर्ग (जसे की आ, यथा, प्रति) किंवा फारसी भाषेतील उपसर्ग (जसे की हर, दर, बे, गैर) असतात. उपसर्गांना स्वतःचा स्वतंत्र अर्थ नसतो, पण ते पदाच्या आधी लागून संपूर्ण शब्दाचा अर्थ बदलतात.
गुणधर्म व वैशिष्ट्ये:
समासातील पहिले पद महत्त्वाचे असते.
संपूर्ण सामासिक शब्द वाक्यात क्रियाविशेषण म्हणून वापरला जातो.
या शब्दांचे लिंग, वचन किंवा विभक्तीनुसार रूप बदलत नाही, ते नेहमी अविकारी राहतात.
सामासिक शब्दांच्या उगमस्थान आणि रचनेनुसार अव्ययीभाव समासाचे तीन उपविभाग केले जातात:
अ) संस्कृत उपसर्गांवरून तयार झालेले शब्द
यामध्ये शब्दाच्या सुरुवातीला संस्कृत भाषेतील उपसर्ग लागलेले असतात.
आजन्म: विग्रह $\rightarrow$ जन्मापासून.
स्पष्टीकरण: 'आ' हा उपसर्ग असून त्याचा अर्थ 'पासून' किंवा 'पर्यंत' असा होतो. वाक्यात वापर: "त्याने आजन्म देशसेवा करण्याचे ठरवले." (केव्हापासून? जन्मापासून - कालवाचक क्रियाविशेषण).
यथाशक्ती: विग्रह $\rightarrow$ शक्तीप्रमाणे.
स्पष्टीकरण: 'यथा' म्हणजे 'प्रमाण'. माणसाने आपल्या क्षमतेनुसार काम करावे या अर्थाने हा शब्द वापरला जातो.
प्रतिदिन: विग्रह $\rightarrow$ प्रत्येक दिवशी.
स्पष्टीकरण: 'प्रति' म्हणजे 'प्रत्येक'. रोज घडणाऱ्या क्रियेसाठी हा शब्द वापरतात.
आकंठ: विग्रह $\rightarrow$ कंठापर्यंत.
स्पष्टीकरण: जेवताना माणूस पूर्ण तृप्त होईपर्यंत जेवतो, तेव्हा आपण म्हणतो की त्याने आकंठ भोजन केले.
आमरण: विग्रह $\rightarrow$ मरेपर्यंत.
स्पष्टीकरण: व्यक्तीच्या मृत्यूपर्यंतची मर्यादा दाखवण्यासाठी 'आ' उपसर्गाचा वापर केला जातो.
ब) फारसी/अरबी उपसर्गांवरून तयार झालेले शब्द
या शब्दांच्या सुरुवातीला फारसी किंवा अरबी भाषेतील उपसर्ग जोडलेले असतात.
दररोज: विग्रह $\rightarrow$ प्रत्येक दिवशी.
स्पष्टीकरण: 'दर' हा फारसी उपसर्ग असून त्याचा अर्थ 'प्रत्येक' असा होतो.
हररोज: विग्रह $\rightarrow$ प्रत्येक दिवशी.
स्पष्टीकरण: 'हर' याचा अर्थही 'प्रत्येक' असाच होतो.
गैरहजर: विग्रह $\rightarrow$ हजर नसलेला / हजेरीशिवाय.
स्पष्टीकरण: 'गैर' हा नकारात्मक अर्थ दर्शवणारा उपसर्ग आहे.
बेमालूम: विग्रह $\rightarrow$ माहिती नसता / नकळत.
स्पष्टीकरण: 'बे' म्हणजे 'शिवाय' किंवा 'नसलेला'. कोणतीही गोष्ट न समजता घडणे.
बेशक: विग्रह $\rightarrow$ शंकेशिवाय / नक्कीच.
स्पष्टीकरण: 'शक' म्हणजे शंका, आणि 'बे' म्हणजे शिवाय. म्हणजेच कोणतीही शंका न बाळगता.
दरमहा: विग्रह $\rightarrow$ प्रत्येक महिन्यात.
स्पष्टीकरण: महिन्याला मिळणारे वेतन किंवा घडणारी घटना दर्शवण्यासाठी 'दर' उपसर्ग वापरतात.
क) मराठी शब्दांची द्विरुक्ती (शब्दांची पुनरावृत्ती) होऊन तयार झालेले शब्द
मराठीमध्ये एकाच शब्दाची सलग दोनदा पुनरावृत्ती होऊनही अव्ययीभाव सामासिक शब्द तयार होतात. यामध्ये कोणताही उपसर्ग नसतो, तर मूळ शब्दाचाच दोनदा वापर करून 'प्रत्येक' हा अर्थ व्यक्त केला जातो.
गावोगावी: विग्रह $\rightarrow$ प्रत्येक गावी.
स्पष्टीकरण: "तो गावोगावी फिरून मालाची विक्री करतो." येथे गावोगावी हा शब्द क्रियेचे स्थळ दाखवतो.
घरोघरी: विग्रह $\rightarrow$ प्रत्येक घरी.
स्पष्टीकरण: दिवाळीत घरोघरी दिवे लावले जातात. म्हणजे एकाही घराला न वगळता प्रत्येक घरी.
क्षणक्षणाला: विग्रह $\rightarrow$ प्रत्येक क्षणाला.
स्पष्टीकरण: वेळेची गती किंवा वारंवारता दाखवण्यासाठी मूळ शब्द 'क्षण' ची द्विरुक्ती झाली आहे.
पालोपाली: विग्रह $\rightarrow$ प्रत्येक पालावर / पानापानावर.
स्पष्टीकरण: निसर्गाचे वर्णन करताना किंवा बारीक निरीक्षण नोंदवताना ही द्विरुक्ती वापरली जाते.
रस्तोरस्ती: विग्रह $\rightarrow$ प्रत्येक रस्त्यावर.
स्पष्टीकरण: शहरात रस्तोरस्ती पोलीस बंदोबस्त होता, म्हणजेच सर्व रस्त्यांवर मिळून.
2. तत्पुरुष समास
ज्या समासातील दुसरे पद (उत्तरपद) अर्थाच्या दृष्टीने प्रधान म्हणजे महत्त्वाचे असते, त्याला तत्पुरुष समास म्हणतात. हा समास ओळखण्याची सोपी ट्रिक म्हणजे, सामासिक शब्दाचा विग्रह करताना वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी आपल्याला मध्ये विभक्ती प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय वापरावे लागते. हे प्रत्यय मूळ जोडशब्दात लपलेले असतात.
गुणधर्म व वैशिष्ट्ये:
दुसरे पद मुख्य असते, पहिले पद गौण असते.
विग्रह करताना गाळलेले प्रत्यय किंवा शब्द पुन्हा लिहावे लागतात.
परीक्षेत या समासाचे उपप्रकार वारंवार विचारले जातात, त्यामुळे प्रत्येक उपप्रकाराची रचना बारकाईने समजून घेणे आवश्यक आहे.
तत्पुरुष समासाचे एकूण 6 मुख्य उपप्रकार पडतात:
१. विभक्ती तत्पुरुष समास
ज्या तत्पुरुष समासाचा विग्रह करताना पहिल्या पदाला कोणत्यातरी विभक्तीचा प्रत्यय लावावा लागतो, किंवा त्या विभक्तीचा अर्थ व्यक्त करणारे शब्दयोगी अव्यय वापरावे लागते, त्याला विभक्ती तत्पुरुष समास म्हणतात. या समासाला ज्या विभक्तीचा प्रत्यय लागतो, तेच नाव त्या उपप्रकाराला दिले जाते (उदा. द्वितीया तत्पुरुष, तृतीया तत्पुरुष इत्यादी).
सुखप्राप्त (द्वितीया तत्पुरुष): विग्रह $\rightarrow$ सुखाला प्राप्त.
नियम: 'ला' हा द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय पहिल्या पदाला जोडला जातो.
कष्टसाध्य (तृतीया तत्पुरुष): विग्रह $\rightarrow$ कष्टाने साध्य.
नियम: 'ने' हा तृतीया विभक्तीचा प्रत्यय साधन किंवा रीत दर्शवतो. कष्टाच्या साहाय्याने मिळवलेले.
ईश्वरनिर्मित (तृतीया तत्पुरुष): विग्रह $\rightarrow$ ईश्वराने निर्मित.
नियम: निर्मितीचे कारण ईश्वर आहे, म्हणून तृतीया विभक्ती.
क्रीडांगण (चतुर्थी तत्पुरुष): विग्रह $\rightarrow$ क्रीडेसाठी अंगण.
नियम: 'साठी' हे चतुर्थीचे वाचक असणारे शब्दयोगी अव्यय आहे. अंगण कशासाठी आहे? तर खेळण्यासाठी.
चोरभय (पंचमी तत्पुरुष): विग्रह $\rightarrow$ चोरापासून भय.
नियम: 'पासून' हे पंचमी विभक्तीचे अपादान (दुरावा किंवा भीतीचा उगम) दर्शवते. चोरामुळे वाटणारी भीती.
राजवाडा (षष्ठी तत्पुरुष): विग्रह $\rightarrow$ राजाचा वाडा.
नियम: 'चा' हा षष्ठी विभक्तीचा प्रत्यय असून तो मालकी किंवा संबंध दर्शवतो. वाडा कोणाचा? राजाचा.
घरधंदा (षष्ठी तत्पुरुष): विग्रह $\rightarrow$ घराचा धंदा.
नियम: घराशी संबंधित असलेला व्यवसाय किंवा काम.
स्वर्गवास (सप्तमी तत्पुरुष): विग्रह $\rightarrow$ स्वर्गातील वास.
नियम: 'तील' किंवा 'आत' हे सप्तमीचे अधिकरण (स्थान) दर्शवणारे प्रत्यय आहेत. राहण्याचे ठिकाण स्वर्ग आहे.
वनभोजन (सप्तमी तत्पुरुष): विग्रह $\rightarrow$ वनातील भोजन.
नियम: जेवणाची जागा वन म्हणजे जंगल आहे, म्हणून स्थानवाचक सप्तमी.
२. अलूक तत्पुरुष समास
संस्कृत व्याकरणाच्या नियमांनुसार, विभक्ती तत्पुरुष समासात पहिल्या पदाच्या विभक्ती प्रत्ययाचा लोप होतो. परंतु, ज्या तत्पुरुष समासात पहिल्या पदाच्या विभक्ती प्रत्ययाचा (विशेषतः पूर्वपदाच्या सप्तमी किंवा प्रथमेच्या प्रत्ययाचा) लोप होत नाही, त्याला अलूक तत्पुरुष समास म्हणतात. 'अलूक' या शब्दाचा अर्थच 'लोप न पावणारा' असा होतो. मराठीत असे काही ठरावीक संस्कृत शब्द वापरले जातात.
पंकज: विग्रह $\rightarrow$ पंकात (चिखलात) जन्मणारे.
स्पष्टीकरण: 'पंक' या शब्दाला लागलेला 'अम्' किंवा सप्तमीचा अंश तसाच राहतो.
कर्तरी प्रयोग: विग्रह $\rightarrow$ कर्त्याने केलेला प्रयोग.
स्पष्टीकरण: 'कर्तरी' या शब्दातील 'ई' हा प्रत्यय लोप पावत नाही, तो तसाच उच्चारला जातो.
कर्मणी प्रयोग: विग्रह $\rightarrow$ कर्माने केलेला प्रयोग.
स्पष्टीकरण: मूळ संस्कृत रूपातील प्रत्यय सामासिक शब्दात स्पष्ट टिकून राहतो.
अग्रसेर: विग्रह $\rightarrow$ अग्रेसर (सर्वांच्या पुढे असणारा).
स्पष्टीकरण: 'अग्रे' या पदातील सप्तमीचा प्रत्यय कायम राहतो.
युधिष्ठिर: विग्रह $\rightarrow$ युद्धात स्थिर राहणारा.
स्पष्टीकरण: 'युधि' हा संस्कृतमधील युध्दाचा सप्तमी एकवचनाचा प्रत्यय आहे, जो सामासिक शब्दात तसाच राहिला आहे.
३. उपपद / कृदंत तत्पुरुष समास
ज्या तत्पुरुष समासातील दुसरे पद हे धातुसाधित (कृदंत) असते आणि ते वाक्यात स्वतंत्रपणे क्रियापद म्हणून वापरता येत नाही, त्याला उपपद तत्पुरुष समास म्हणतात. धातुसाधित म्हणजे क्रियेचा मूळ अर्थ दाखवणारा अपूर्ण शब्द. या समासाचा विग्रह करताना शेवटी 'करणारा', 'होणारा', 'देणारा' असे शब्द वापरावे लागतात.
ग्रंथकार: विग्रह $\rightarrow$ ग्रंथ करणारा (लिहिणारा).
नियम: 'कार' हा स्वतंत्र शब्द नाही, तो 'कृ' (करणे) या धातूपासून बनलेले धातुसाधित आहे. आपण केवळ "त्याने कार केले" असे वाक्य लिहू शकत नाही.
कुंभकार: विग्रह $\rightarrow$ कुंभ (मातीची भांडी) करणारा.
नियम: कुंभ बनवणारा तो कुंभकार (कुंभार). येथे 'कार' हे उपपद आहे.
सुखद: विग्रह $\rightarrow$ सुख देणारे.
नियम: 'द' हा 'देणे' या धातूपासून तयार झालेला संक्षिप्त भाग आहे.
जलद: विग्रह $\rightarrow$ जल (पाणी) देणारे. म्हणजेच ढग.
नियम: 'द' चा अर्थ देणारा असा होतो.
शेतकरी: विग्रह $\rightarrow$ शेती करणारा.
नियम: 'करी' हा शब्द करणे या क्रियेचे धातुसाधित आहे, जो शेत या नामाला जोडून आला आहे.
खग: विग्रह $\rightarrow$ आकाशात गमन करणारा (विहार करणारा पक्षी).
नियम: 'ख' म्हणजे आकाश आणि 'ग' म्हणजे गमन करणारा (जाणारा).
४. नञ् तत्पुरुष समास
ज्या तत्पुरुष समासातील पहिले पद हे नकारात्मकता, अभाव किंवा निषेध दर्शवणारे असते, त्याला नञ् तत्पुरुष समास म्हणतात. या समासाच्या पहिल्या पदात अ, अन्, ना, बे, नि, गैर यांसारखे विरोधी किंवा नकारार्थी उपसर्ग वापरलेले असतात.
अयोग्य: विग्रह $\rightarrow$ योग्य नसलेला.
नियम: 'अ' हा उपसर्ग अभावाचा किंवा नकाराचा बोध करून देतो.
अज्ञान: विग्रह $\rightarrow$ ज्ञान नसलेला.
नियम: ज्ञानाचा अभाव असणारी स्थिती.
अनादर: विग्रह $\rightarrow$ आदर नसलेला.
नियम: जेव्हा मूळ शब्दाची सुरुवात स्वराने होते (आदर), तेव्हा 'अ' ऐवजी 'अन्' हा उपसर्ग लागतो. $\text{अन्} + \text{आदर} = \text{अनादर}$.
नापसंत: विग्रह $\rightarrow$ पसंत नसलेला.
नियम: 'ना' हा मराठी आणि फारसी मिश्रित नकारार्थी उपसर्ग आहे.
बेसावध: विग्रह $\rightarrow$ सावध नसलेला.
नियम: सुरक्षेचा किंवा जागरूकतेचा अभाव.
गैरशिस्त: विग्रह $\rightarrow$ शिस्त नसलेला.
नियम: नियमांचे पालन न करणारी वृत्ती.
५. कर्मधारय समास
हा तत्पुरुष समासाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा उपप्रकार आहे. ज्या तत्पुरुष समासातील दोन्ही पदे (पूर्वपद आणि उत्तरपद) एकाच विभक्तीत म्हणजे प्रथमा विभक्तीत असतात, त्याला कर्मधारय समास म्हणतात. यामध्ये दोन्ही पदांमधील संबंध विशेषण-विशेष्य (एक शब्द दुसऱ्याची माहिती सांगतो) किंवा उपमान-उपमेय (तुलना) अशा स्वरूपाचा असतो.
कर्मधारय समासाचे संरचनेनुसार खालील प्रकार पडतात:
विशेषण पूर्वपद (पहिले पद विशेषण असते):
नीलकमल: विग्रह $\rightarrow$ निळे असे कमळ. (कमळाचे विशेषण निळे आहे).
रक्तचंदन: विग्रह $\rightarrow$ रक्तासारखे लाल असलेले चंदन.
विशेषण उत्तरपद (दुसरे पद विशेषण असते):
घनश्याम: विग्रह $\rightarrow$ घनासारखा (ढगासारखा) काळा असलेला श्याम.
पुरुषोत्तम: विग्रह $\rightarrow$ उत्तम असा पुरुष. (पुरुषाचे विशेषण उत्तम हे दुसऱ्या स्थानावर आहे).
विशेषण उभयपद (दोन्ही पदे विशेषण असतात):
शितोष्ण: विग्रह $\rightarrow$ शित (थंड) आणि उष्ण (गरम) असे.
लालभडक: विग्रह $\rightarrow$ अतिशय लाल असे.
उपमान पूर्वपद (पहिले पद उपमान म्हणजे ज्याच्याशी तुलना करायची आहे ते असते):
कमलनयन: विग्रह $\rightarrow$ कमळासारखे नयन (डोळे).
चंद्रमुख: विग्रह $\rightarrow$ चंद्रासारखे मुख.
उपमान उत्तरपद (दुसरे पद उपमान असते):
मुखांबुज: विग्रह $\rightarrow$ अंबुजासारखे (कमळासारखे) मुख.
नरसिंह: विग्रह $\rightarrow$ सिंहासारखा नर (पुरुष).
रूपक उभयपद (दोन्ही पदे एकरूप असतात, त्यांच्यात अभेद असतो):
विद्याधन: विग्रह $\rightarrow$ विद्या हेच धन. (विद्या आणि धन वेगळे नसून एकच आहेत).
भवसागर: विग्रह $\rightarrow$ संसार हाच सागर (समुद्र).
६. द्विगू समास
हा कर्मधारय समासाचाच एक भाग मानला जातो. ज्या कर्मधारय समासातील पहिले पद हे संख्याविशेषण असते आणि त्या संपूर्ण सामासिक शब्दावरून एका समूहाचा (समुच्चयाचा) बोध होतो, त्याला द्विगू समास म्हणतात. हा समास ओळखणे सर्वात सोपे आहे कारण यात नेहमी संख्या दडलेली असते.
त्रिभुवन: विग्रह $\rightarrow$ तीन भुवनांचा समूह.
नियम: 'त्रि' म्हणजे 3 (संख्याविशेषण) आणि हा 3 लोकांचा समूह दर्शवतो.
पंचवटी: विग्रह $\rightarrow$ पाच वडांच्या झाडांचा समूह.
नियम: 'पंच' म्हणजे 5. नाशिकमधील प्रसिद्ध ठिकाण जेथे 5 वडांची झाडे एकत्र होती.
नवरात्र: विग्रह $\rightarrow$ नऊ रात्रींचा समूह.
नियम: 'नव' म्हणजे 9. हा सण नऊ रात्रींचा मिळून बनतो.
चातुर्मास: विग्रह $\rightarrow$ चार महिन्यांचा समूह.
नियम: 'चातुर्' म्हणजे 4 महिन्यांचा काळ.
षgroup / षटकोन: विग्रह $\rightarrow$ सहा कोनांचा समूह.
नियम: 'षट्' म्हणजे 6 कोन असणारी बंदिस्त आकृती.
सप्ताह: विग्रह $\rightarrow$ सात दिवसांचा समूह.
नियम: 'सप्त' म्हणजे 7 आणि 'अह' म्हणजे दिवस. 7 दिवसांचा मिळून एक आठवडा बनतो.
3. द्वंद्व समास
ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने समान दर्जाची म्हणजे मुख्य असतात, त्याला द्वंद्व समास म्हणतात. आपण बोलताना जेव्हा दोन गोष्टींना सारखेच महत्त्व देतो, तेव्हा या समासाचा वापर होतो. या समासाचा विग्रह करताना पदांच्या मध्ये 'आणि', 'व', 'किंवा', 'अथवा' यांसारखी उभयान्वयी अव्यये वापरावी लागतात.
गुणधर्म व वैशिष्ट्ये:
दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने अनिवार्य असतात, एका पदाशिवाय वाक्य अपूर्ण वाटते.
विग्रह करताना वापरल्या जाणाऱ्या अव्ययांवरून याचे 3 उपप्रकार पडतात.
अ) इतरेतर द्वंद्व समास
ज्या द्वंद्व समासाचा विग्रह करताना 'आणि', 'व' या समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर करावा लागतो, त्याला इतरेतर द्वंद्व समास म्हणतात. यामध्ये समासात आलेली दोन्ही पदे स्वतंत्रपणे लक्षात घ्यावी लागतात, ती एकमेकांना पर्याय नसतात तर दोन्ही एकत्र हवी असतात.
आईबाप: विग्रह $\rightarrow$ आई आणि बाप.
स्पष्टीकरण: कुटुंबात आई आणि वडील दोघेही सारखेच महत्त्वाचे आहेत. आपण 'आई किंवा बाप' असा निवडक पर्याय निवडू शकत नाही.
हरिहर: विग्रह $\rightarrow$ हरी आणि हर.
स्पष्टीकरण: हरी म्हणजे विष्णू आणि हर म्हणजे शिव. दोघांचा एकत्रित उल्लेख.
स्त्रीपुरुष: विग्रह $\rightarrow$ स्त्री आणि पुरुष.
स्पष्टीकरण: समाजातील दोन्ही घटकांचा एकत्र सहभाग दर्शवण्यासाठी.
कृष्णार्जुन: विग्रह $\rightarrow$ कृष्ण आणि अर्जुन.
स्पष्टीकरण: महाभारतातील दोन प्रमुख पात्रांची जोडी.
बहीणभाऊ: विग्रह $\rightarrow$ बहीण आणि भाऊ.
स्पष्टीकरण: नातेसंबंधातील दोन्ही व्यक्तींचा एकत्रित बोध.
विटीदांडू: विग्रह $\rightarrow$ विटी आणि दांडू.
स्पष्टीकरण: खेळ खेळण्यासाठी विटी आणि दांडू या दोन्ही वस्तूंची एकाच वेळी गरज असते.
ब) वैकल्पिक द्वंद्व समास
ज्या द्वंद्व समासाचा विग्रह करताना 'किंवा', 'अथवा', 'वा' या विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर करावा लागतो, त्याला वैकल्पिक द्वंद्व समास म्हणतात. विकल्प म्हणजे पर्याय. या समासातील दोन्ही पदांपैकी कोणत्याही एकाच पदाची एका वेळी गरज असते, दोन्ही गोष्टी एकत्र घडू शकत नाहीत. हे शब्द बहुधा एकमेकांचे विरोधी शब्द असतात.
खरेखोटे: विग्रह $\rightarrow$ खरे किंवा खोटे.
स्पष्टीकरण: न्यायालयीन प्रक्रियेत एखादी गोष्ट एकतर खरी असेल किंवा खोटी असेल, दोन्ही एकाच वेळी असणे शक्य नाही.
पापपुण्य: विग्रह $\rightarrow$ पाप किंवा पुण्य.
स्पष्टीकरण: मानवी कृत्य एकतर पापाचे असते किंवा पुण्याचे.
न्यायान्याय: विग्रह $\rightarrow$ न्याय किंवा अन्याय.
स्पष्टीकरण: $\text{न्याय} + \text{अन्याय}$ मिळून हा शब्द बनला आहे. दोन्ही परस्परांच्या विरोधी संकल्पना आहेत.
मागेपुढे: विग्रह $\rightarrow$ मागे किंवा पुढे.
स्पष्टीकरण: स्थानाचा किंवा वेळेचा पर्याय दाखवणारा शब्द.
बरेवाईट: विग्रह $\rightarrow$ बरे किंवा वाईट.
स्पष्टीकरण: "त्याच्या तोंडातून बरेवाईट शब्द निघाले." म्हणजे एकतर चांगले किंवा वाईट.
पासनापास: विग्रह $\rightarrow$ पास किंवा नापास.
स्पष्टीकरण: परीक्षेचा निकाल लागल्यावर विद्यार्थी एकतर उत्तीर्ण होतो किंवा अनुत्तीर्ण.
क) समाहार द्वंद्व समास
ज्या द्वंद्व समासातील पदांचा विग्रह करताना, त्यातील मूळ पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर अनेक वस्तूंचा किंवा गोष्टींचा अंतर्भाव (समावेश) त्यात केलेला असतो, त्याला समाहार द्वंद्व समास म्हणतात. 'समाहार' या शब्दाचा अर्थच 'एकत्र गोळा करणे किंवा संकलन' असा होतो. हा सामासिक शब्द एका समूहासारखा काम करतो, म्हणून तो नेहमी एकवचनी असतो.
केरकचरा: विग्रह $\rightarrow$ केर, कचरा व त्यासारख्या इतर टाकऊ वस्तू.
स्पष्टीकरण: घर साफ करताना आपण फक्त केर आणि कचराच गोळा करत नाही, तर त्यात धुळीकण, कागदाचे तुकडे अशा सर्व गोष्टींचा समावेश होतो.
मीठभाकर: विग्रह $\rightarrow$ मीठ, भाकरी व इतर साधे अन्नपदार्थ.
स्पष्टीकरण: "गरीब माणूस मीठभाकर खाऊन दिवस काढतो." याचा अर्थ तो फक्त मीठ आणि कोरडी भाकरी खातो असे नाही, तर अत्यंत साधे जेवण जेवतो असा होतो.
चहापाणी: विग्रह $\rightarrow$ चहा, पाणी आणि त्यासोबतचे इतर फराळाचे पदार्थ.
स्पष्टीकरण: पाहुणे आल्यावर आपण त्यांना "चहापाणी घ्या" म्हणतो, तेव्हा त्यात बिस्किटे किंवा पोहे यांचाही आदरतिथ्यात समावेश होतो.
भाजीपाला: विग्रह $\rightarrow$ भाजी, पाला, मिरची, कोथिंबीर व इतर तत्सम वस्तू.
स्पष्टीकरण: बाजारातून भाजीपाला आणताना आपण सर्व प्रकारच्या भाज्यांचा समूह एकत्र आणतो.
शेटशेतकरी: विग्रह $\rightarrow$ शेतकरी, मजूर व शेतीशी संबंधित इतर लोक.
स्पष्टीकरण: ग्रामीण भागातील अर्थव्यवस्थेचे वर्णन करताना हा शब्द समूहाचा बोध करतो.
कपडालत्ता: विग्रह $\rightarrow$ कपडे, लत्ते व परिधान करण्याच्या इतर वस्तू.
स्पष्टीकरण: प्रवासाला जाताना आपण कपडालत्ता घेतो, म्हणजे केवळ शर्ट आणि पॅन्ट नाही, तर रुमाल, सॉक्स सर्व काही घेतो.
4. बहुव्रीहि समास
ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने प्रमुख नसून, त्या दोन्ही पदांवरून तिसऱ्याच एखाद्या व्यक्तीचा, वस्तूचा किंवा घटकाचा बोध होतो, त्याला बहुव्रीहि समास म्हणतात. हा सामासिक शब्द त्या तिसऱ्या पदाचे विशेषण म्हणून काम करतो.
'बहुव्रीहि' या शब्दाचा स्वतःचा अर्थ 'ज्या पाशी पुष्कळ (बहु) भात किंवा धान्य (व्रीहि) आहे असा शेतकरी किंवा श्रीमंत माणूस' असा होतो. या समासाचा विग्रह करताना 'ज्याला', 'ज्याचा', 'ज्याने', 'तो' अशा सर्वनामांचा वापर करावा लागतो.
गुणधर्म व वैशिष्ट्ये:
पूर्वपद आणि उत्तरपद दोन्ही गौण असतात.
सामासिक शब्दावरून तिसऱ्याच नामाचा बोध होतो.
हा शब्द नेहमी विशेषणाचे कार्य करतो.
बहुव्रीहि समासाचे खालील 4 मुख्य उपप्रकार पडतात:
१. विभक्ती बहुव्रीहि समास
ज्या बहुव्रीहि समासाचा विग्रह करताना शेवटी जी सर्वनामे येतात, त्यांना कोणत्यातरी विभक्तीचे प्रत्यय लावावे लागतात, त्याला विभक्ती बहुव्रीहि समास म्हणतात. याचे दोन भाग पडतात:
समानाधिकरण: दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत (प्रथमा) असतात.
व्यधिकरण: दोन्ही पदे वेगवेगळ्या विभक्तीत असतात.
प्राप्तोदक (समानाधिकरण): विग्रह $\rightarrow$ प्राप्त झाले आहे उदक (पाणी) ज्याला असा तो (गाव).
नियम: 'ज्याला' हा द्वितीया विभक्तीचा अर्थ दर्शवतो. पाणी मिळालेले ठिकाण.
जितेंद्रिय (समानाधिकरण): विग्रह $\rightarrow$ जित (जिंकली) आहेत इंद्रिये ज्याने असा तो (मारुती).
नियम: 'ज्याने' हा तृतीया विभक्तीचा प्रत्यय आहे. याचा थेट संबंध मारुती किंवा ऋषीमुनींशी जोडला जातो.
गजानन (समानाधिकरण): विग्रह $\rightarrow$ गजाचे (हात्तीचे) आनन (मुख) आहे ज्याला असा तो (गणपती).
नियम: गजानन म्हणताच डोळ्यांसमोर गणपतीची मूर्ती येते, मूळ शब्द बाजूला राहतात.
चक्रपाणी (व्यधिकरण): विग्रह $\rightarrow$ चक्र आहे पाणीत (हातात) ज्याच्या असा तो (विष्णू).
नियम: 'चक्र' हे प्रथमेत आहे तर 'पाणी' (हात) हे सप्तमी विभक्तीत आहे. दोन्ही पदे वेगवेगळ्या विभक्तीत असल्याने याला व्यधिकरण म्हणतात.
भालचंद्र (व्यधिकरण): विग्रह $\rightarrow$ भाल (कपाळ) वर चंद्र आहे ज्याच्या असा तो (शंकर).
नियम: कपाळावर चंद्र धारण करणारे दैवत म्हणजे महादेव.
२. नञ् बहुव्रीहि समास
ज्या बहुव्रीहि समासाचे पहिले पद नकारार्थी असते आणि संपूर्ण शब्दावरून तिसऱ्या पदाचा बोध होतो, त्याला नञ् बहुव्रीहि समास म्हणतात. यातही सुरुवातीला अ, अन्, नि, ना असे उपसर्ग असतात, पण हा शब्द कर्मधारय किंवा नञ् तत्पुरुष सारखा नसून एखाद्या व्यक्तीचे किंवा वस्तूचे गुणविशेष दाखवतो.
अनंत: विग्रह $\rightarrow$ नाही अंत ज्याला असा तो (परमेश्वर / आकाश).
नियम: ज्याचा कधीही शेवट होऊ शकत नाही अशी शक्ती.
निर्धन: विग्रह $\rightarrow$ निघून गेले आहे धन ज्याच्यापासून असा तो (गरीब माणूस).
नियम: 'निः' म्हणजे नसणे. हा शब्द पैशांशिवाय असणाऱ्या व्यक्तीचे विशेषण आहे.
अनाथ: विग्रह $\rightarrow$ नाही नाथ (पालक) ज्याला असा तो (मुलगा).
नियम: अनाथ शब्द ऐकल्यावर आपल्याला पालकांशिवाय असणाऱ्या बालकाचा बोध होतो.
निरस: विग्रह $\rightarrow$ नाही रस ज्यात ते (काव्य किंवा अन्न).
नियम: चव नसलेले किंवा रस नसलेली गोष्ट.
अव्यय: विग्रह $\rightarrow$ नाही व्यय (बदल) ज्यामध्ये ते.
नियम: व्याकरणामधील बदल न पावणारे शब्द.
३. सहबहुव्रीहि समास
ज्या बहुव्रीहि समासाचे पहिले पद 'सह' किंवा 'स' यांसारखे सव्यय (सहित असणे दर्शवणारे) असते, त्याला सहबहुव्रीहि समास म्हणतात. हे पद सहकार्य किंवा सोबत असण्याचा अर्थ व्यक्त करते.
सबांधव: विग्रह $\rightarrow$ बांधवांसह (नातेवाईकांसह) असा जो तो.
नियम: 'स' म्हणजे सहित. लग्नाच्या पत्रिकेत आपण लिहितो, "सबांधव यावे", म्हणजेच कुटुंबासह यावे.
सकुटुंब: विग्रह $\rightarrow$ कुटुंबासह आहे असा जो तो.
नियम: संपूर्ण परिवाराची उपस्थिती दर्शवण्यासाठी हे विशेषण वापरतात.
सप्रमाण: विग्रह $\rightarrow$ प्रमाणासह (पुराव्यासह) आहे जे ते.
नियम: न्यायालयात दिलेली माहिती पुराव्यासहित असणे.
सादर: विग्रह $\rightarrow$ आदराने सहित आहे असा जो तो.
नियम: आदरपूर्वक केलेली कृती.
सनाथ: विग्रह $\rightarrow$ नाथांसह (पालकांसह) आहे असा जो तो.
नियम: ज्याला सांभाळणारे लोक पाठीशी आहेत असा व्यक्ती.
४. प्रादि बहुव्रीहि समास
ज्या बहुव्रीहि समासाच्या सुरुवातीला प्र, परा, अप, दुर, सु, वि यांसारखे संस्कृत उपसर्ग लागलेले असतात आणि ते अधिक श्रेष्ठत्व किंवा तीव्रता दर्शवतात, त्याला प्रादि बहुव्रीहि समास म्हणतात.
सुलोचना: विग्रह $\rightarrow$ सुंदर आहेत लोचन (डोळे) ज्याचे अशी ती (स्त्री).
नियम: 'सु' हा चांगुलपणा दर्शवणारा उपसर्ग आहे. हा शब्द विशिष्ट स्त्रीचे सौंदर्य दाखवतो.
प्रबळ: विग्रह $\rightarrow$ अधिक बळवान आहे असा तो.
नियम: 'प्र' हा शक्तीची अधिकता किंवा तीव्रता दर्शवतो.
विशाल: विग्रह $\rightarrow$ विशेष रुंद आहे जे ते.
नियम: मोठ्या आकाराचे वर्णन करणारे विशेषण.
दुर्गुणी: विग्रह $\rightarrow$ वाईट गुण आहेत ज्याच्यामध्ये असा तो.
नियम: 'दुर्' हा वाईट किंवा कठीण या अर्थाचा उपसर्ग आहे.
विमल: विग्रह $\rightarrow$ निघून गेला आहे मल (कचरा/अशुद्धता) ज्यातून ते (स्वच्छ).
नियम: 'वि' म्हणजे रहित किंवा नसलेला. पूर्णपणे शुद्ध वस्तू.
समासांमधील सूक्ष्म फरक (तुलनात्मक अभ्यास)
परीक्षांमध्ये अनेकदा एकच शब्द वेगवेगळ्या समासांमध्ये गोंधळ निर्माण करू शकतो. स्पर्धा परीक्षेचे विद्यार्थी म्हणून हा फरक समजून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. सामासिक शब्दाचा वाक्यातील वापर आणि आपण केलेला विग्रह यावर समासाचा प्रकार ठरतो.
१. कर्मधारय आणि बहुव्रीहि समासातील फरक
पीतांबर:
जर विग्रह 'पिवळे असे वस्त्र' असा केला, तर तो कर्मधारय समास ठरतो (कारण दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असून वस्त्र या नामाचे विशेषण आहेत).
जर विग्रह 'पिवळे आहे अंबर (वस्त्र) ज्याचे असा तो' असा केला, तर तो बहुव्रीहि समास ठरतो (कारण यावरून श्रीकृष्णाचा बोध होतो).
२. द्विगू आणि बहुव्रीहि समासातील फरक
दशमुख:
जर विग्रह 'दहा मुखांचा समूह' असा केला, तर पहिले पद संख्या असल्याने तो द्विगू समास ठरतो.
जर विग्रह 'दहा मुखे आहेत ज्याला असा तो' असा केला, तर तिसऱ्या पदाचा म्हणजेच 'रावणाचा' बोध होत असल्यामुळे तो बहुव्रीहि समास ठरतो.
शिक्षक पात्रता परीक्षेत (Maha TET) अचूक गुण मिळवण्यासाठी विद्यार्थ्याला सामासिक शब्दाच्या अर्थाची व्याप्ती आणि वाक्यातील संदर्भ ओळखता येणे अनिवार्य आहे. वरील नियमांचे सातत्याने वाचन आणि सराव केल्यास समासाचा कोणताही प्रश्न चुकणार नाही.
मराठी व्याकरण : समास
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
