मराठी व्याकरणात नामाला खूप महत्त्वाचे स्थान आहे. नामाचा मुख्य कार्य वाक्यातील विविध घटकांशी संबंध जोडणे हे असते. जेव्हा नामाचा वाक्यात वापर केला जातो, तेव्हा त्याच्या मूळ रूपात बदल होतो. नामाच्या मूळ रूपात बदल घडवून आणणाऱ्या घटकांना व्याकरणात 'विकार' असे म्हणतात. नाम ही एक विकारी संकल्पना आहे, ज्याचा अर्थ असा की लिंग, वचन आणि विभक्ती यांच्यामुळे नामाच्या मूळ स्वरूपात बदल घडून येतो. या सविस्तर अभ्यासलेखामध्ये आपण नामाचे दोन प्रमुख विकार—लिंग विचार आणि वचन विचार—यांचा अतिशय बारकाईने, नियमबद्ध आणि परीक्षाभिमुख अभ्यास करणार आहोत.
लिंग विचार
'लिंग' हा शब्द संस्कृत भाषेतील असून त्याचा मूळ अर्थ 'खूण' किंवा 'चिन्ह' असा होतो. ज्या चिन्हावरून किंवा खुणेवरून एखादे नाम पुरुष जातीचे आहे, स्त्री जातीचे आहे की या दोन्हीपैकी कोणत्याही जातीचे नाही हे कळते, त्याला व्याकरणात लिंग असे म्हणतात.
मराठी भाषेमध्ये व्यवहारातील सजीव वस्तूंचे लिंग ठरवणे सोपे असते कारण तिथे वास्तविक लिंग असते, परंतु निर्जीव वस्तूंचे लिंग ठरवताना आपण काल्पनिक लिंग मानतो. निर्जीव वस्तूंना आपण सजीव समजून त्यांच्यासाठी तो, ती, ते या सर्वनामांचा वापर करतो.
नामाचे लिंग ओळखण्यासाठी आपण खालील तीन प्रमुख सर्वनामांचा वापर करतो:
नामाच्या आधी 'तो' हे सर्वनाम लावल्यास ते पुल्लिंग असते.
नामाच्या आधी 'ती' हे सर्वनाम लावल्यास ते स्त्रीलिंग असते.
नामाच्या आधी 'ते' हे सर्वनाम लावल्यास ते नपुंसकलिंग असते.
मराठी भाषेत लिंगाचे प्रामुख्याने ३ प्रकार पडतात. याशिवाय स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असणारा 'उभयलिंग' हा प्रकारही आपण अभ्यासणार आहोत.
१. पुल्लिंग
ज्या नामावरून पुरुष जातीचा बोध होतो, त्या नामाला पुल्लिंगी नाम म्हणतात. या नामांच्या मागे 'तो' हे सर्वनाम चपखल बसते.
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
तो मुलगा: मानव जातीतील पुरुषवाचक घटकाचा बोध होतो.
तो फळा: निर्जीव वस्तू असूनही आपण काल्पनिक रूपात त्याला पुल्लिंग मानतो.
तो डोंगर: अथांगता किंवा मोठेपणा दर्शवणारे नाम पुल्लिंगी आढळते.
तो सूर्य: निसर्गातील प्रचंड ऊर्जेचे स्त्रोत असणारे नाम पुल्लिंगी मानले जाते.
२. स्त्रीलिंग
ज्या नामावरून स्त्री जातीचा बोध होतो, त्या नामाला स्त्रीलिंगी नाम म्हणतात. या नामांच्या मागे 'ती' हे सर्वनाम चपखल बसते.
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
ती मुलगी: मानव जातीतील स्त्रीवाचक घटकाचा बोध होतो.
ती नदी: निसर्गातील वाहते रूप दर्शवणारे नाम स्त्रीलिंगी मानले जाते.
ती वही: कागदांचा संग्रह असलेल्या वस्तूला स्त्रीलिंगी रूपात संबोधले जाते.
ती हवा: निसर्गातील अमूर्त संकल्पनेला स्त्रीलिंगी मानले जाते.
३. नपुंसकलिंग
ज्या नामावरून पुरुष किंवा स्त्री या दोन्हीपैकी कोणत्याही जातीचा स्पष्ट बोध होत नाही, त्या नामाला नपुंसकलिंगी नाम म्हणतात. या नामांच्या मागे 'ते' हे सर्वनाम लावले जाते.
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
ते मूल: लहान मुलाचे लिंग लहान वयात स्पष्ट होत नसल्याने किंवा ते सामान्य नाम असल्याने नपुंसकलिंगात मोडते.
ते पुस्तक: निर्जीव ग्रंथाचा किंवा पुस्तकाचा बोध होतो.
ते घर: निवासस्थानाचा बोध करून देणारे नाम.
ते झाड: वनस्पती वाचक सामान्य नाम नपुंसकलिंगी रूपात वापरले जाते.
४. उभयलिंग
काही नामे अशी असतात जी दोन वेगवेगळ्या लिंगांमध्ये सारखीच वापरली जातात. एकाच नामाचा वापर पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंग अशा दोन्ही प्रकारे किंवा पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग अशा दोन्ही प्रकारे केला जातो, त्यास उभयलिंगी नामे म्हणतात.
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
पोलीस: आपण 'तो पोलीस' (पुल्लिंग) देखील म्हणतो आणि 'ती पोलीस' (स्त्रीलिंग) देखील म्हणतो. त्यामुळे पोलीस हा शब्द उभयलिंगी ठरतो.
बाग: मराठीत 'तो बाग' (पुल्लिंग) आणि 'ती बाग' (स्त्रीलिंग) हे दोन्ही प्रयोग व्याकरणदृष्ट्या स्वीकारले जातात.
तंबाखू: 'तो तंबाखू' आणि 'ती तंबाखू' या दोन्ही पद्धतीने हा शब्द वापरला जातो.
मित्र: जुन्या मराठीत 'ते मित्र' (नपुंसकलिंग - संतांचे मित्रत्व) आणि 'तो मित्र' (पुल्लिंग - सखा) अशा दोन्ही रूपांत वापर आढळतो. परीक्षांमध्ये 'बाग', 'तंबाखू', 'पोलीस' हे शब्द वारंवार विचारले जातात.
लिंगबदलाचे नियम
मराठी व्याकरणात नामांचे पुल्लिंगातून स्त्रीलिंगात किंवा स्त्रीलिंगातून पुल्लिंगात रूपांतर करताना काही ठरावीक नियम पाळावे लागतात. नामाच्या शेवटी असणाऱ्या स्वरावरून (अंत्यस्वर) हे नियम ठरतात. हे नियम परीक्षांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
नियम १: आकारान्त पुल्लिंगी नामांचे स्त्रीलिंगी रूप ईकारान्त होते आणि नपुंसकलिंगी रूप एकारान्त होते.
हा मराठीतील सर्वात मूलभूत नियम आहे. जेव्हा पुल्लिंगी नामाच्या शेवटी 'आ' हा स्वर असतो, तेव्हा त्याचे स्त्रीलिंग करताना शेवटी 'ई' हा स्वर लागतो, तर नपुंसकलिंग करताना 'ए' हा स्वर लागतो.
उदाहरणे:
तो मुलगा (आकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती मुलगी (ईकारान्त स्त्रीलिंग) $\rightarrow$ ते मुलगे (एकारान्त नपुंसकलिंग)
तो घोडा (आकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती घोडी (ईकारान्त स्त्रीलिंग) $\rightarrow$ ते घोडे (एकारान्त नपुंसकलिंग)
तो कुत्रा (आकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती कुत्री (ईकारान्त स्त्रीलिंग) $\rightarrow$ ते कुत्रे (एकारान्त नपुंसकलिंग)
तो गोठा (आकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती गोठी (ईकारान्त स्त्रीलिंग - लहान गोठा) $\rightarrow$ ते गोठे (एकारान्त नपुंसकलिंग)
तो काठी (हा शब्द अपवाद किंवा वेगळा नियम दर्शवतो, मूळ शब्द: तो काठ $\rightarrow$ ती काठी)
तो ससा (आकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती सशी (ईकारान्त स्त्रीलिंग) $\rightarrow$ ते ससे (एकारान्त नपुंसकलिंग)
नियम २: काही अकारान्त पुल्लिंगी नामांचे स्त्रीलिंगी रूप ईकारान्त होते.
ज्या पुल्लिंगी नामांच्या शेवटी 'अ' हा स्वर असतो (अकारान्त), त्यांचे स्त्रीलिंगी रूप करताना शेवटी 'ई' हा स्वर जोडला जातो.
उदाहरणे:
तो देव (अकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती देवी (ईकारान्त स्त्रीलिंग)
तो बेडूक (अकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती बेडकी (ईकारान्त स्त्रीलिंग)
to हंस (अकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती हंसी (ईकारान्त स्त्रीलिंग)
तो तरुण (अकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती तरुणी (ईकारान्त स्त्रीलिंग)
तो वानर (अकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती वानरी (ईकारान्त स्त्रीलिंग)
तो कुमार (अकारान्त पुल्लिंग) $\rightarrow$ ती कुमारी (ईकारान्त स्त्रीलिंग)
नियम ३: काही अकारान्त पुल्लिंगी नामांचे स्त्रीलिंगी रूप 'इण' प्रत्यय लागून होते.
प्राणीवाचक किंवा मानवी व्यवसायाशी संबंधित अकारान्त पुल्लिंगी नामांना स्त्रीलिंगी रूपात बदलताना 'इण' हा प्रत्यय जोडला जातो. हा प्रत्यय जोडताना मूळ शब्दातील शेवटचे अक्षर रस्व होते.
उदाहरणे:
तो सुतार $\rightarrow$ ती सुतारीण ('इण' प्रत्यय लागला)
तो माळी $\rightarrow$ ती माळीण (मूळ शब्दात 'ळी' दीर्घ आहे, पण प्रत्यय लागताना तो रस्व होतो)
तो कुंभार $\rightarrow$ ती कुंभारीण
तो वाघ $\rightarrow$ ती वाघीण
तो सिंह $\rightarrow$ ती सिंहीण
तो धोबी $\rightarrow$ ती धोबीण
तो शेजारी $\rightarrow$ ती शेजारीण
नियम ४: काही आकारान्त पुल्लिंगी नामांना 'इण' प्रत्यय लावताना 'आ' चा 'अ' होतो.
शब्दाच्या शेवटी 'आ' असेल आणि त्याला 'इण' प्रत्यय लावायचा असेल, तर आधी त्या 'आ' चा 'अ' करावा लागतो आणि मग 'इण' प्रत्यय जोडला जातो.
उदाहरणे:
तो सुतारा (काही बोलीभाषेत) किंवा तो पाहुणा $\rightarrow$ ती पाहुणी (हा वेगळा नियम आहे). अचूक उदाहरण: तो मराठा $\rightarrow$ ती मराठीण ('ठा' मधील 'आ' चा 'अ' होऊन 'ठ' झाला व पुढे 'इण' जोडला).
तो गवळी $\rightarrow$ ती गवळीण.
तो कसार $\rightarrow$ ती कसारीण.
नियम ५: संस्कृतमधून मराठीत आलेल्या (तत्सम) नामांचे लिंगबदलाचे नियम.
संस्कृत भाषेमधून जे शब्द जसेच्या तसे मराठीत आले आहेत, त्यांना तत्सम शब्द म्हणतात. त्यांच्या लिंगबदलाचे नियम मराठीच्या सर्वसाधारण नियमांपेक्षा थोडे वेगळे असतात.
'अ' कारान्त तत्सम पुल्लिंगी नामाचे स्त्रीलिंग 'आ' कारान्त होते:
तो छात्र $\rightarrow$ ती छात्रा
तो शिक्षक $\rightarrow$ ती शिक्षिका (यात 'इका' प्रत्यय लागतो)
to लेखक $\rightarrow$ ती लेखिका
तो गायक $\rightarrow$ ती गायिका
तो वृद्ध $\rightarrow$ ती वृद्धा
तो बाल $\rightarrow$ ती बाला
'वान' प्रत्ययाचा 'वती' आणि 'मान' प्रत्ययाचा 'मती' होतो:
तो भगवान $\rightarrow$ ती भगवती
तो सत्यवान $\rightarrow$ ती सत्यवती
तो बुद्धिमान $\rightarrow$ ती बुद्धिमती
तो श्रीमान $\rightarrow$ ती श्रीमती
तो शक्तिमान $\rightarrow$ ती शक्तिमती
'ता' अंत्यस्वर असणाऱ्या पुल्लिंगी शब्दाचे स्त्रीलिंग 'त्री' होते:
तो दाता $\rightarrow$ ती दात्री
तो नेता $\rightarrow$ ती नेत्री
तो कर्ता $\rightarrow$ ती कर्ती (मराठीत) किंवा कर्त्री (संस्कृतमध्ये)
तो धाता $\rightarrow$ ती धात्री
अपवादात्मक व गोंधळात टाकणारे लिंग प्रकार
काही नामे अशी असतात जी परीक्षेमध्ये वारंवार संभ्रम निर्माण करतात. नियमांमध्ये न बसणारे किंवा एकापेक्षा जास्त रूपे असणारे शब्द स्पर्धा परीक्षांचे आवडते प्रश्न असतात. त्यांचा सविस्तर अभ्यास खालीलप्रमाणे आहे.
१. एकाच अर्थाचे शब्द वेगवेगळ्या लिंगात आढळणे
मराठीत काही वस्तू किंवा संकल्पना अशा आहेत ज्यांच्यासाठी वापरले जाणारे समानार्थी शब्द वेगवेगळ्या लिंगांचे असतात. अर्थ एकच असला तरी शब्दा बदलला की लिंग बदलते.
उदाहरणे:
देह / शरीर / काया:
तो देह (पुल्लिंग)
ते शरीर (नपुंसकलिंग)
ती काया (स्त्रीलिंग)
रूमाल / पगडी / पागोटे:
तो रुमाल (पुल्लिंग)
ती पगडी (स्त्रीलिंग)
ते पागोटे (नपुंसकलिंग)
ग्रंथ / पोथी / पुस्तक:
तो ग्रंथ (पुल्लिंग)
ती पोथी (स्त्रीलिंग)
ते पुस्तक (नपुंसकलिंग)
झाड / तरू / वेल:
ते झाड (नपुंसकलिंग)
तो तरू (पुल्लिंग)
ती वेल (स्त्रीलिंग)
मित्र / सखा / सोबती:
तो मित्र / तो सखा (पुल्लिंग)
ते मित्रत्व (नपुंसकलिंग म्हणूनही वापरले जाई)
२. परभाषीय शब्दांचे लिंग ठरवण्याचे नियम
मराठी भाषेमध्ये इंग्रजी, फारसी, अरबी, गुजराती, कानडी या भाषांमधून अनेक शब्द आले आहेत. हे शब्द मराठीत वापरताना त्यांचे लिंग कसे ठरवले जाते? त्याचा सोपा नियम असा आहे की, त्या परभाषीय शब्दाचा मराठीतील जो मूळ समानार्थी शब्द आहे, त्या मराठी शब्दाचे जे लिंग असेल, तेच लिंग त्या परभाषीय शब्दाला दिले जाते.
उदाहरणे:
इंग्रजी शब्द 'Book': 'Book' म्हणजे मराठीत 'पुस्तक'. पुस्तक हे नपुंसकलिंगी (ते पुस्तक) आहे, म्हणून 'ते बुक' हे नपुंसकलिंगी ठरते.
इंग्रजी शब्द 'Pencil': 'Pencil' म्हणजे मराठीत 'लेखणी' किंवा 'शिसेपेन्सिल'. लेखणी हे स्त्रीलिंगी (ती लेखणी) आहे, म्हणून 'ती पेन्सिल' हे स्त्रीलिंगी ठरते.
इंग्रजी शब्द 'Class': 'Class' म्हणजे मराठीत 'वर्ग'. वर्ग हा शब्द पुल्लिंगी (तो वर्ग) आहे, म्हणून 'तो क्लास' हा शब्द पुल्लिंगी ठरतो.
इंग्रजी शब्द 'Paper': 'Paper' म्हणजे मराठीत 'कागद'. कागद हा शब्द पुल्लिंगी (तो कागद) आहे, म्हणून 'तो पेपर' हा पुल्लिंगी ठरतो.
३. सामासिक शब्दांचे लिंग ठरवणे
जेव्हा दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन एक नवीन सामासिक शब्द तयार होतो, तेव्हा त्या सामासिक शब्दाचे लिंग कसे ठरवावे? यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा नियम म्हणजे—सामासिक शब्दाचे लिंग हे नेहमी त्याच्या शेवटच्या शब्दाच्या लिंगावरून ठरते. सामासिक शब्दातील पहिल्या शब्दाशी लिंगाचा कोणताही संबंध नसतो.
उदाहरणे व विश्लेषण:
भाऊबहीण: हा सामासिक शब्द 'भाऊ' आणि 'बहीण' या दोन शब्दांपासून बनला आहे. यातील शेवटचा शब्द 'बहीण' आहे. बहीण हा शब्द स्त्रीलिंगी (ती बहीण) आहे, म्हणून 'भाऊबहीण' हा पूर्ण सामासिक शब्द स्त्रीलिंगी ठरेल (ती भाऊबहीण).
बहीणभाऊ: या शब्दात शेवटचा शब्द 'भाऊ' आहे. भाऊ हा शब्द पुल्लिंगी (तो भाऊ) आहे, म्हणून 'बहीणभाऊ' हा सामासिक शब्द पुल्लिंगी ठरेल (तो बहीणभाऊ).
देवघर: यात शेवटचा शब्द 'घर' आहे. घर हे नपुंसकलिंगी (ते घर) आहे, म्हणून 'देवघर' हा सामासिक शब्द नपुंसकलिंगी ठरतो (ते देवघर).
मीठभाकर: यात शेवटचा शब्द 'भाकर' आहे. भाकर हा शब्द स्त्रीलिंगी (ती भाकर) आहे, म्हणून 'मीठभाकर' हा शब्द स्त्रीलिंगी ठरतो (ती मीठभाकर).
चहापाणी: यात शेवटचा शब्द 'पाणी' आहे. पाणी हे नपुंसकलिंगी (ते पाणी) आहे, म्हणून 'चहापाणी' हा सामासिक शब्द नपुंसकलिंगी ठरतो (ते चहापाणी).
गायबैल: यात शेवटचा शब्द 'बैल' आहे. बैल हा शब्द पुल्लिंगी (तो बैल) आहे, म्हणून 'गायबैल' हा शब्द पुल्लिंगी ठरतो (तो गायबैल).
वचन विचार
नामाच्या ठिकाणी संख्या सुचवण्याचा जो एक गुणधर्म किंवा धर्म असतो, त्याला व्याकरणात 'वचन' असे म्हणतात. नामावरून जसे वस्तूच्या लिंगाचे ज्ञान होते, तसेच ती वस्तू संख्येने एक आहे की एकापेक्षा जास्त आहेत, हेही कळते. या संख्या दर्शवण्याच्या क्षमतेलाच वचन म्हणतात.
मराठी भाषेमध्ये वचनाचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात:
एकवचन: जेव्हा नामाच्या रूपावरून एकाच वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा बोध होतो, तेव्हा त्याला एकवचन म्हणतात. उदा. मुलगा, पुस्तक, झाड.
अनेकवचन (बहुवचन): जेव्हा नामाच्या रूपावरून एकापेक्षा जास्त वस्तूंचा किंवा व्यक्तींचा बोध होतो, तेव्हा त्याला अनेकवचन म्हणतात. उदा. मुले, पुस्तके, झाडे.
वचन बदलण्याचे नियम (पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी व नपुंसकलिंगी नामे)
नामाचे वचन बदलताना त्याचे लिंग कोणते आहे, यावर बदलण्याचे नियम अवलंबून असतात. आपण लिंगानुसार वचनबदलाचे नियम अत्यंत सविस्तरपणे पाहूया.
१. पुल्लिंगी नामांचे वचनबदलाचे नियम
नियम (अ): आकारान्त पुल्लिंगी नामांचे अनेकवचन एकारान्त होते.
पुल्लिंगी नामाच्या शेवटी जर 'आ' स्वर असेल, तर त्याचे अनेकवचन करताना 'ए' हा स्वर लागतो.
तो घोडा (एकवचन) $\rightarrow$ ते घोडे (अनेकवचन)
तो आंबा (एकवचन) $\rightarrow$ ते आंबे (अनेकवचन)
तो रस्ता (एकवचन) $\rightarrow$ ते रस्ते (अनेकवचन)
तो फळा (एकवचन) $\rightarrow$ ते फळे (अनेकवचन)
तो कापूर (हा शब्द अपवाद किंवा वेगळा आहे, मूळ नियम आकारान्तसाठी आहे). तो दिवा $\rightarrow$ ते दिवे.
नियम (ब): आकारान्त व्यतिरिक्त इतर सर्व पुल्लिंगी नामांची रूपे दोन्ही वचनांत सारखीच राहतात.
म्हणजेच जर पुल्लिंगी नाम अकारान्त (अ), ईकारान्त (ई), ऊकारान्त (ऊ) किंवा एकारान्त (ए) असेल, तर त्याचे एकवचन आणि अनेकवचन बदलत नाही, ते दोन्हीकडे समान राहते.
अकारान्त पुल्लिंग: तो देव (एकवचन) $\rightarrow$ ते देव (अनेकवचन) [देव हा शब्द देवा असे होत नाही]. तो वर्ग $\rightarrow$ ते वर्ग.
ईकारान्त पुल्लिंग: तो हत्ती (एकवचन) $\rightarrow$ ते हत्ती (अनेकवचन). तो तेली $\rightarrow$ ते तेली.
ऊकारान्त पुल्लिंग: तो लाडू (एकवचन) $\rightarrow$ ते लाडू (अनेकवचन). तो शत्रू $\rightarrow$ ते शत्रू.
ओकारान्त पुल्लिंग: तो फोटो (एकवचन) $\rightarrow$ ते फोटो (अनेकवचन).
२. स्त्रीलिंगी नामांचे वचनबदलाचे नियम
नियम (अ): अकारान्त स्त्रीलिंगी नामांचे अनेकवचन करताना कधी 'आ'कारान्त होते तर कधी 'ई'कारान्त होते.
याचे दोन उपप्रकार पडतात, ज्यावर परीक्षेत नेहमी संभ्रम निर्माण होतो:
ज्या अकारान्त स्त्रीलिंगी नामांचे अनेकवचन 'आ'कारान्त होते:
ती वेळ (एकवचन) $\rightarrow$ त्या वेळा (अनेकवचन)
ती शाळा (हा मुळातच आकारान्त आहे). ती खाच $\rightarrow$ त्या खाचा.
ती विट $\rightarrow$ त्या विटा.
ती जीभ $\rightarrow$ त्या जिभा.
ज्या अकारान्त स्त्रीलिंगी नामांचे अनेकवचन 'ई'कारान्त होते:
ती वेळ (काही संदर्भात वेळा, पण इथे अचूक उदाहरण): ती भिंत (एकवचन) $\rightarrow$ त्या भिंती (अनेकवचन)
ती विहीर (एकवचन) $\rightarrow$ त्या विहीरी (अनेकवचन)
ती नड (एकवचन) $\rightarrow$ त्या नडी (अनेकवचन)
ती चप्पल (एकवचन) $\rightarrow$ त्या चपला (हा आकारान्त झाला) / त्या चपली (बोलीभाषेत). अचूक: ती बहीण $\rightarrow$ त्या बहिणी.
नियम (ब): आकारान्त स्त्रीलिंगी नामांचे रूप अनेकवचनात बदलत नाही किंवा काही वेळा 'या' प्रत्यय लागतो.
संस्कृतमधून आलेल्या आकारान्त स्त्रीलिंगी नामांचे अनेकवचन तेच राहते.
ती भाषा (एकवचन) $\rightarrow$ त्या भाषा (अनेकवचन)
ती सभा (एकवचन) $\rightarrow$ त्या सभा (अनेकवचन)
ती विद्या (एकवचन) $\rightarrow$ त्या विद्या (अनेकवचन)
ती पूजा (एकवचन) $\rightarrow$ त्या पूजा (अनेकवचन)
नियम (क): ईकारान्त स्त्रीलिंगी नामांचे अनेकवचन 'या'कारान्त होते.
शब्दाच्या शेवटी 'ई' असेल तर अनेकवचन करताना त्याचा उच्चार 'या' असा होतो.
ती नदी (एकवचन) $\rightarrow$ त्या नद्या (अनेकवचन)
ती स्त्री (एकवचन) $\rightarrow$ त्या स्त्रिया (अनेकवचन)
ती बी (एकवचन) $\rightarrow$ त्या बिया (अनेकवचन)
ती पाटी (एकवचन) $\rightarrow$ त्या पाट्या (अनेकवचन)
ती काठी (एकवचन) $\rightarrow$ त्या काठ्या (अनेकवचन)
नियम (ड): ऊकारान्त स्त्रीलिंगी नामांचे अनेकवचन 'वा'कारान्त होते.
शब्दाच्या शेवटी 'ऊ' असेल तर अनेकवचन करताना त्याचा उच्चार 'वा' असा बदलतो.
ती सासू (एकवचन) $\rightarrow$ त्या सासवा (अनेकवचन)
ती जळू (एकवचन) $\rightarrow$ त्या जळवा (अनेकवचन)
ती ऊ (एकवचन) $\rightarrow$ त्या उवा (अनेकवचन)
ती पिसू (एकवचन) $\rightarrow$ त्या पिसवा (अनेकवचन)
अपवाद: ती वाळू (एकवचन) $\rightarrow$ त्या वाळू (अनेकवचन - रूप बदलत नाही). ती बाजू $\rightarrow$ त्या बाजू किंवा बाजू (काही ठिकाणी बाजवा होत नाही, 'बाजू'च राहते किंवा 'भाजवा' चुकीचे आहे. अचूक: त्या बाजू).
३. नपुंसकलिंगी नामांचे वचनबदलाचे नियम
नियम (अ): अकारान्त नपुंसकलिंगी नामांचे अनेकवचन एकारान्त होते.
ते घर (एकवचन) $\rightarrow$ ती घरे (अनेकवचन)
ते दार (एकवचन) $\rightarrow$ ती दारे (अनेकवचन)
ते पुस्तक (एकवचन) $\rightarrow$ ती पुस्तके (अनेकवचन)
ते झाड (एकवचन) $\rightarrow$ ती झाडे (अनेकवचन)
ते शेत (एकवचन) $\rightarrow$ ती शेते (अनेकवचन)
नियम (ब): ईकारान्त नपुंसकलिंगी नामांचे अनेकवचन आयंत किंवा एकारान्त संमिश्र होते, प्रामुख्याने ते 'ई' चे 'ए' किंवा 'आय' होते.
ते पाणी (हा शब्द एकवचन व अनेकवचन समान राहतो, हा अपवाद आहे).
ते मोती (एकवचन) $\rightarrow$ ती मोत्ये (अनेकवचन) किंवा मोती.
ते दही, ते ताक ही द्रव्यवाचक नामे असल्याने त्यांचे अनेकवचन होत नाही.
ते केळे (हे मुळात एकारान्त आहे). अचूक नियम: एकारान्त नपुंसकलिंगी नामांचे अनेकवचन 'ई'कारान्त होते.
ते केळे (एकवचन) $\rightarrow$ ती केळी (अनेकवचन)
ते गाणे (एकवचन) $\rightarrow$ ती गाणी (अनेकवचन)
ते वासरू (हे ऊकारान्त आहे, याचे अनेकवचन ती वासरे असे एकारान्त होते).
नियम (क): ऊकारान्त नपुंसकलिंगी नामांचे अनेकवचन एकारान्त होते.
ते वासरू (एकवचन) $\rightarrow$ ती वासरे (अनेकवचन)
ते कोकरू (एकवचन) $\rightarrow$ ती कोकरे (अनेकवचन)
ते पाखरू (एकवचन) $\rightarrow$ ती पाखरे (अनेकवचन)
ते लिंबू (एकवचन) $\rightarrow$ ती लिंबे (अनेकवचन - इथे अनुस्वार येतो आणि ब चा वापर होतो)
विशेष नियम व संकल्पना
वचन विचारात केवळ साधे नियम पाठ करून चालत नाही. स्पर्धा परीक्षांमध्ये काही विशेष संकल्पनांवर आधारित काठिण्य पातळी असणारे प्रश्न विचारले जातात. त्या संकल्पना खालीलप्रमाणे आहेत:
१. वचन बदलताना रूपे समान राहणारी नामे
मराठीत अशी अनेक नामे आहेत ज्यांचे एकवचनी रूप आणि अनेकवचनी रूप अगदी सारखेच असते. वाक्यातील क्रियापदावरून किंवा विशेषणावरून आपल्याला त्यांचे वचन ओळखावे लागते.
पुल्लिंगी नामे: शत्रू, मित्र, हत्ती, देव, कवी, ऋषी, लाडू, वर्ग, दगड, देश.
वाक्यात वापर: 'त्या देशात एक शत्रू होता' (एकवचन) आणि 'भारताला अनेक शत्रू आहेत' (अनेकवचन). दोन्ही ठिकाणी 'शत्रू' शब्द बदलला नाही.
स्त्रीलिंगी नामे: शाळा, भाषा, सभा, विद्या, दिशा, बाजू, वाळू, वस्तू, युवे.
वाक्यात वापर: 'ही एक उत्तम शाळा आहे' (एकवचन) आणि 'लतूरमध्ये अनेक चांगल्या शाळा आहेत' (अनेकवचन).
नपुंसकलिंगी नामे: सोने, चांदी, पाणी, तेल (सर्व पदार्थवाचक किंवा द्रव्यवाचक नामे ही नेहमी एकवचनीच मानली जातात, त्यांचे अनेकवचन होत नाही).
२. आदरार्थी अनेकवचन (प्रथमाबहुवचन / आदरवाचक बहुवचन)
जेव्हा एखादी व्यक्ती वयाने, अधिकाराने, ज्ञानाने किंवा प्रतिष्ठेने मोठी असते, तेव्हा त्या एकाच व्यक्तीबद्दल बोलताना आपण एकवचनाचा वापर न करता आदर दर्शवण्यासाठी अनेकवचनी क्रियापद आणि सर्वनाम वापरतो. यालाच व्याकरणात 'आदरार्थी अनेकवचन' असे म्हणतात.
जरी व्यक्ती संख्येने एकच असली, तरी व्याकरणाच्या दृष्टीने तिचे वचन अनेकवचन मानले जाते.
उदाहरणे व विश्लेषण:
'गुरुजी वर्गात आले.' $\rightarrow$ इथे गुरुजी ही एकच व्यक्ती आहे. आपण 'गुरुजी वर्गात आला' असे म्हणत नाही, कारण ते अनादरयुक्त वाटते. 'आले' हे अनेकवचनी क्रियापद आदर दर्शवते. त्यामुळे या वाक्यात 'गुरुजी' हे नाम आदरार्थी अनेकवचनात आहे.
'मुख्यमंत्री उद्या लतूरला भेट देतील.' $\rightarrow$ मुख्यमंत्री ही एकच व्यक्ती आहे, पण 'देतील' हे क्रियापद आदरार्थी अनेकवचन दर्शवते.
'माझे वडील आज गावाहून परतले.' $\rightarrow$ वडील एकच आहेत, पण 'परतले' हे आदरार्थी बहुवचन आहे.
'लोकमान्य टिळक हे थोर नेते होते.' $\rightarrow$ 'होते' हे क्रियापद आदर दर्शवते.
३. नेहमी अनेकवचनी आढळणारे शब्द
मराठी भाषेत काही शब्द असे आहेत जे मुळातच जोडीने किंवा समूहाने वापरले जातात. त्यांचा वापर मराठीत नेहमी अनेकवचनातच केला जातो, त्यांचे एकवचन उपलब्ध नसते.
उदाहरणे:
डोहाळे: गरोदर स्त्रीला होणारे डोहाळे (हा शब्द नेहमी अनेकवचनी वापरतात).
कांजिण्या: हा आजाराचा प्रकार नेहमी अनेकवचनात बोलला जातो.
क्लेश: मला खूप क्लेश झाले ('झाला' म्हणत नाही, 'झाले' म्हणतो).
रोमँच: अंगावर रोमँच उभे राहिले ('राहीला' नाही, 'राहिले' म्हणतात).
अक्षता: लग्नात वापरल्या जाणाऱ्या अक्षता (नेहमी अनेकवचन).
हाल: त्याचे खूप हाल झाले ('झाला' नाही, 'झाले').
४. पदार्थवाचक व भाववाचक नामांचे वचन
पदार्थवाचक नामे (द्रव्यवाचक): पाणी, दूध, तांबे, लोखंड, सोने, साखर हे शब्द मोजता येत नाहीत, ते परिमाणात मोजले जातात. त्यामुळे पदार्थवाचक नामे नेहमी एकवचनातच वापरली जातात. त्यांचे अनेकवचन होत नाही. (उदा. 'पाणी' चे 'पाण्या' अनेकवचन होत नाही).
भाववाचक नामे: सौंदर्य, कीर्ती, नम्रता, चपळाई, वात्सल्य ही अमूर्त गुणांची नावे आहेत. भाववाचक नामे सुद्धा नेहमी एकवचनातच येतात. जेव्हा एखाद्या भाववाचक नामाचे अनेकवचन केले जाते, तेव्हा ते भाववाचक नाम राहत नसून सामान्य नाम बनते.
विशेष उदाहरण: 'नवलाई' हे भाववाचक नाम आहे. पण जर आपण वाक्यात 'तिने अनेक नवलाया पाहिल्या' असा वापर केला, तर 'नवलाया' हे सामान्य नाम ठरते.
सराव तक्ता: लिंग आणि वचन एका दृष्टीक्षेपात
खालील तक्त्यावरून परीक्षार्थींना अत्यंत कमी वेळेत संपूर्ण घटकाची उजळणी करता येईल.
| मूळ शब्द (एकवचन) | लिंग प्रकार | अनेकवचनी रूप | लिंग/वचन बदलाचा मुख्य नियम / प्रत्यय |
| मुलगा | पुल्लिंग | मुले | आकारान्त पुल्लिंगी शब्दाचे अनेकवचन एकारान्त होते. |
| नदी | स्त्रीलिंग | नद्या | ईकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दाचे अनेकवचन 'या'कारान्त होते. |
| सासू | स्त्रीलिंग | सासवा | ऊकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दाचे अनेकवचन 'वा'कारान्त होते. |
| घर | नपुंसकलिंग | घरे | अकारान्त नपुंसकलिंगी शब्दाचे अनेकवचन एकारान्त होते. |
| केळे | नपुंसकलिंग | ती केळी | एकारान्त नपुंसकलिंगी शब्दाचे अनेकवचन 'ई'कारान्त होते. |
| वासरू | नपुंसकलिंग | ती वासरे | ऊकारान्त नपुंसकलिंगी शब्दाचे अनेकवचन एकारान्त होते. |
| शाळा | स्त्रीलिंग | शाळा | आकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे रूप दोन्ही वचनांत सारखेच राहते. |
| हत्ती | पुल्लिंग | हत्ती | आकारान्त व्यतिरिक्त इतर पुल्लिंगी रूपे दोन्ही वचनांत समान राहतात. |
| भाऊबहीण | स्त्रीलिंग | भाऊबहिणी | सामासिक शब्दाचे लिंग शेवटच्या शब्दावरून (बहीण - स्त्रीलिंग) ठरते. |
| देवघर | नपुंसकलिंग | देवघरे | सामासिक शब्दाचे लिंग शेवटच्या शब्दावरून (घर - नपुंसकलिंग) ठरते. |
परीक्षाभिमुख महत्त्वाची टीप (Maha TET संदर्भात)
Maha TET परीक्षेमध्ये लिंग व वचन या घटकावर हमखास २ ते ३ प्रश्न विचारले जातात. प्रश्न विचारताना सरळ प्रश्न न विचारता खालील घटकांवर जास्त भर दिला जातो:
गोंधळात टाकणारी लिंगे: 'सुतार' चे स्त्रीलिंग काय? (उत्तर: सुतारीण), 'उंट' चे स्त्रीलिंग काय? (उत्तर: सांडणी - हा अत्यंत महत्त्वाचा अपवाद आहे, जो स्वतंत्र शब्दाने होतो). 'बोका' चे स्त्रीलिंग 'भाटी' किंवा 'मांजर' होते.
समान वचनी शब्द: खालीलपैकी कोणत्या शब्दाचे रूप दोन्ही वचनांत बदलत नाही? अशा प्रश्नात शत्रू, कवी, शाळा किंवा भाषा हे पर्याय अचूक ओळखता आले पाहिजेत.
वाक्य रूपांतर व व्याकरण शुद्धता: आदरार्थी अनेकवचनी वाक्यामध्ये क्रियापदाचे रूप ओळखणे किंवा सामासिक शब्दाचे अचूक लिंग ओळखणे यावर जास्त सराव करावा.
लिंग व वचन विचार
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
