इंग्रजी व्याकरणामध्ये 'Voice' (प्रयोग) हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. वाक्यातील क्रियापदाने केलेल्या विधानात कर्त्याला प्राधान्य आहे की कर्माला प्राधान्य आहे, यावरून प्रयोगाचे दोन प्रकार पडतात.
जेव्हा वाक्यातील क्रियापद हे कर्त्याच्या तंत्राप्रमाणे चालते, तेव्हा त्याला Active Voice (कर्तरी प्रयोग) म्हणतात
आणि
जेव्हा क्रियापद कर्माच्या तंत्राप्रमाणे चालते, तेव्हा त्याला Passive Voice (कर्मणी प्रयोग) म्हणतात.
वाक्याचे रूपांतर करताना काळाचे भान ठेवणे आणि योग्य क्रियापदाची रूपे वापरणे हे कौशल्याचे काम आहे. आपण या घटकामध्ये प्रयोगाचे प्रकार, त्याचे नियम आणि विविध काळांनुसार होणारे बदल अतिशय सोप्या भाषेत उदाहरणांसह पाहणार आहोत.
General Conversion Rules (सामान्य रूपांतर नियम)
Active Voice च्या वाक्याचे Passive Voice मध्ये रूपांतर करताना काही मूलभूत आणि अपरिवर्तनीय नियमांचे पालन करावे लागते. हे नियम खालीलप्रमाणे आहेत:
१. कर्ता आणि कर्माची अदलाबदल (Interchange of Subject and Object):
Active Voice मधील वाक्याचे जे कर्म (Object) असते, ते Passive Voice च्या वाक्यात सुरुवातीला आणून त्याला कर्त्याची (Subject) जागा दिली जाते. तसेच Active Voice चा कर्ता हा Passive Voice च्या शेवटी 'by' या शब्दयोगी अव्ययानंतर (Preposition) द्वितीया विभक्तीत लिहिला जातो.
उदाहरण:
Active: Rahul eats a mango.
Passive: A mango is eaten by Rahul.
त्यामुळे रचनेचा मूळ ढाचा खालीलप्रमाणे बदलतो:
$$\text{Subject} + \text{Verb} + \text{Object} \quad \rightarrow \quad \text{New Subject (Old Object)} + \text{To Be Form} + V_3 + \text{by} + \text{New Object (Old Subject)}$$
२. 'To Be' च्या योग्य रूपाचा वापर (Use of appropriate 'To Be' form):
वाक्याचे रूपांतर करताना Active Voice चे वाक्य ज्या काळात असेल, त्याच काळातील आणि नवीन कर्त्याच्या (New Subject) वचनानुसार (Singular / Plural) 'To Be' चे योग्य रूप वापरावे लागते. वर्तमानकाळात $\text{am, is, are}$, भूतकाळात $\text{was, were}$ आणि भविष्यकाळात $\text{shall be, will be}$ चा वापर केला जातो. चालू काळात $\text{being}$ आणि पूर्ण काळात $\text{been}$ जोडले जाते.
३. क्रियापदाचे तिसरे रूप (Use of Past Participle - $V_3$):
प्रयोगाच्या कोणत्याही रूपांतरणात Passive Voice च्या वाक्यात मुख्य क्रियापदाचे नेहमी तिसरेच रूप म्हणजेच भूतकाळवाचक धातुसाधित ($V_3$) वापरावे लागते. या नियमाला कोणताही अपवाद नाही.
उदाहरण:
$\text{write} (V_1) \rightarrow \text{wrote} (V_2) \rightarrow \text{written} (V_3)$
$\text{take} (V_1) \rightarrow \text{took} (V_2) \rightarrow \text{taken} (V_3)$
४. सर्वनामांमधील बदल (Changes in Pronouns):
जर Active Voice चा कर्ता एखादे सर्वनाम असेल, तर 'by' नंतर त्याची द्वितीया विभक्ती (Objective Case) वापरावी लागते. हा बदल खालील तक्त्यावरून स्पष्ट होतो:
| Active Voice (प्रथमा विभक्ती) | Passive Voice (द्वितीया विभक्ती) |
| I | by me |
| We | by us |
| You | by you |
| He | by him |
| She | by her |
| It | by it |
| They | by them |
Tense-wise Interchanging (काळांनुसार प्रयोग रूपांतर)
इंग्रजी भाषेत एकूण १२ काळ आहेत, परंतु त्यांपैकी केवळ ८ काळांचेच Active मधून Passive Voice मध्ये रूपांतर करता येते. चालू पूर्ण काळ (Perfect Continuous Tenses) आणि भविष्य चालू काळ (Future Continuous Tense) यांचे पॅसिव्ह व्हॉईस होत नाही. आपण या ८ काळांचे नियम सविस्तर पाहूया.
१. Simple Present Tense (साधा वर्तमानकाळ)
साध्या वर्तमानकाळाच्या वाक्याचे पॅसिव्ह करताना नवीन कर्त्यानुसार $\text{am, is, are}$ यांपैकी एक सहाय्यकारी क्रियापद वापरून मुख्य क्रियापदाचे तिसरे रूप ($V_3$) वापरतात.
सूत्र:
$$\text{Object} + \text{am / is / are} + V_3 + \text{by} + \text{Subject}$$उदाहरणे:
Active: She sings a song.
Passive: A song is sung by her.
(स्पष्टीकरण: येथे 'A song' एकवचनी असल्याने 'is' वापरले आणि 'sing' चे तिसरे रूप 'sung' केले.)
Active: They play cricket.
Passive: Cricket is played by them.
२. Simple Past Tense (साधा भूतकाळ)
साध्या भूतकाळाच्या वाक्याचे पॅसिव्ह करताना नवीन कर्त्यानुसार $\text{was}$ किंवा $\text{were}$ वापरून क्रियापदाचे तिसरे रूप ($V_3$) वापरतात.
सूत्र:
$$\text{Object} + \text{was / were} + V_3 + \text{by} + \text{Subject}$$उदाहरणे:
Active: The cat killed a mouse.
Passive: A mouse was killed by the cat.
(स्पष्टीकरण: 'A mouse' एकवचनी आहे म्हणून 'was' चा वापर केला गेला.)
Active: He bought some books.
Passive: Some books were bought by him.
(स्पष्टीकरण: 'Some books' अनेकवचनी असल्याने 'were' चा वापर केला.)
३. Simple Future Tense (साधा भविष्यकाळ)
साध्या भविष्यकाळाचे वाक्य असल्यास $\text{shall be}$ किंवा $\text{will be}$ वापरून क्रियापदाचे तिसरे रूप ($V_3$) लिहितात. सामान्यतः 'I' आणि 'We' सोबत $\text{shall be}$ आणि इतर सर्व कर्त्यांसोबत $\text{will be}$ वापरतात.
सूत्र:
$$\text{Object} + \text{shall be / will be} + V_3 + \text{by} + \text{Subject}$$उदाहरणे:
Active: I will write a letter.
Passive: A letter will be written by me.
Active: We shall play a match.
Passive: A match will be played by us.
४. Present Continuous Tense (चालू वर्तमानकाळ)
चालू वर्तमानकाळात क्रिया अपूर्ण किंवा सुरू असते. याचे पॅसिव्ह करताना वर्तमानकाळाची रूपे ($\text{am, is, are}$) जशीच्या तशी ठेवून क्रियापदाच्या $\text{-ing}$ प्रत्ययाचे रूपांतर करण्यासाठी $\text{being}$ हा शब्द वापरावा लागतो आणि शेवटी $V_3$ येतात.
सूत्र:
$$\text{Object} + \text{am / is / are} + \text{being} + V_3 + \text{by} + \text{Subject}$$उदाहरणे:
Active: She is cleaning the room.
Passive: The room is being cleaned by her.
(स्पष्टीकरण: मूळ वाक्यातील चालू अवस्था दर्शवण्यासाठी 'being' वापरणे अनिवार्य आहे.)
Active: The boys are flying kites.
Passive: Kites are being flown by the boys.
(स्पष्टीकरण: 'Kites' अनेकवचनी असल्यामुळे 'are' झाले आणि 'fly' चे $V_3$ 'flown' झाले.)
५. Past Continuous Tense (चालू भूतकाळ)
चालू भूतकाळाच्या वाक्यात भूतकाळी रूपे ($\text{was, were}$) वापरून त्यापुढे $\text{being}$ जोडले जाते आणि क्रियापदाचे तिसरे रूप वापरतात.
सूत्र:
$$\text{Object} + \text{was / were} + \text{being} + V_3 + \text{by} + \text{Subject}$$उदाहरणे:
Active: He was making a cake.
Passive: A cake was being made by him.
Active: They were cutting the trees.
Passive: The trees were being cut by them.
(नोट: 'cut' चे तिन्ही रूपे 'cut' अशीच राहतात.)
६. Present Perfect Tense (पूर्ण वर्तमानकाळ)
पूर्ण वर्तमानकाळात आधीच $\text{has}$ किंवा $\text{have}$ सोबत $V_3$ दिलेले असते. याचे पॅसिव्ह करताना नवीन कर्त्यानुसार $\text{has}$ किंवा $\text{have}$ निवडून त्यापुढे $\text{been}$ हा शब्द जोडणे आवश्यक असते.
सूत्र:
$$\text{Object} + \text{has / have} + \text{been} + V_3 + \text{by} + \text{Subject}$$उदाहरणे:
Active: Anil has completed the project.
Passive: The project has been completed by Anil.
Active: I have invited them.
Passive: They have been invited by me.
(स्पष्टीकरण: Active मधील 'them' चा नवीन कर्ता 'They' झाला, म्हणून 'have been' वापरले.)
७. Past Perfect Tense (पूर्ण भूतकाळ)
पूर्ण भूतकाळात सर्व कर्त्यांसाठी $\text{had}$ हेच एक सहाय्यकारी क्रियापद असते. याचे पॅसिव्ह करताना $\text{had}$ च्या पुढे केवळ $\text{been}$ जोडावे लागते.
सूत्र:
$$\text{Object} + \text{had} + \text{been} + V_3 + \text{by} + \text{Subject}$$उदाहरणे:
Active: She had closed the door.
Passive: The door had been closed by her.
Active: We had won the game.
Passive: The game had been won by us.
८. Future Perfect Tense (पूर्ण भविष्यकाळ)
पूर्ण भविष्यकाळाचे वाक्य असल्यास $\text{shall have}$ किंवा $\text{will have}$ च्या पुढे $\text{been}$ लावून क्रियापदाचे तिसरे रूप वापरतात.
सूत्र:
$$\text{Object} + \text{shall / will} + \text{have} + \text{been} + V_3 + \text{by} + \text{Subject}$$उदाहरणे:
Active: He will have finished the work.
Passive: The work will have been finished by him.
Active: They will have built the house.
Passive: The house will have been built by them.
Special Sentence Passive (विशेष वाक्यांचे प्रयोगात रूपांतर)
परीक्षेच्या दृष्टीने केवळ काळांचे साधे नियम पुरसे ठरत नाहीत, तर विशेष प्रकारच्या वाक्यांवर आधारित काठिण्य पातळी वाढवून प्रश्न विचारले जातात. आपण अशा विशेष रचनांचा सविस्तर अभ्यास करूया.
अ) आज्ञार्थी वाक्ये (Imperative Sentences)
आज्ञार्थी वाक्यांची सुरुवात मुख्य क्रियापदाने ($V_1$) होते आणि त्यात कर्ता 'You' हा गृहीत धरलेला असतो, तो स्पष्ट लिहिलेला नसतो. अशा वाक्यांचे पॅसिव्ह दोन प्रकारे केले जाते.
१. 'Let' ची रचना (Let-Constructions):
जर आज्ञार्थी वाक्यात स्पष्ट कर्म असेल, तर त्याची रचना खालील सूत्राप्रमाणे होते:
सूत्र:
$$\text{Let} + \text{Object} + \text{be} + V_3$$उदाहरणे:
Active: Open the door.
Passive: Let the door be opened.
Active: Write this answer.
Passive: Let this answer be written.
२. 'You are requested / ordered' रचना:
जेव्हा वाक्यातून विनंती, आज्ञा किंवा उपदेशाचा भाव स्पष्ट होतो आणि कधीकधी कर्म स्पष्ट नसते, तेव्हा वाक्याच्या अर्थानुसार सुरुवात केली जाते.
नियम:
विनंती असल्यास: $\text{You are requested to} + V_1 \dots$
आज्ञा असल्यास: $\text{You are ordered to} + V_1 \dots$
सल्ला असल्यास: $\text{You are advised to} + V_1 \dots$
उदाहरणे:
Active: Please help me.
Passive: You are requested to help me.
Active: Sit down.
Passive: You are ordered to sit down.
Active: Work hard.
Passive: You are advised to work hard.
ब) प्रश्नार्थक वाक्ये (Interrogative Sentences)
प्रश्नार्थक वाक्यांचे पॅसिव्ह व्हॉईस करताना विद्यार्थ्यांना बऱ्याचदा अडचण येते. प्रश्न दोन प्रकारचे असतात: 'Yes-No' टाईप प्रश्न आणि 'Wh-' प्रश्न.
१. Verbal Questions (Yes-No Type):
या प्रश्नांची सुरुवात सहाय्यकारी क्रियापदाने होते. याचे पॅसिव्ह करताना मूळ विधानाचा काळ पाहून नवीन कर्त्यानुसार सहाय्यकारी क्रियापद सुरुवातीलाच ठेवावे लागते.
उदाहरणे:
Active: Did you write a story?
(साधा भूतकाळ आहे, कर्म 'a story' एकवचनी आहे, म्हणून सुरुवात 'Was' ने होईल)
Passive: Was a story written by you?
Active: Is he playing chess?
Passive: Is chess being played by him?
२. 'Wh-' Questions:
'Wh-' शब्दाने सुरू होणाऱ्या प्रश्नांचे पॅसिव्ह करताना तो शब्द सुरुवातीलाच राहतो, फक्त 'Who' आणि 'Whom' च्या बाबतीत विशेष बदल होतो.
'Who' ची रचना (By whom करणे):
वाक्यात जर 'Who' कर्ता म्हणून आला असेल, तर पॅसिव्ह करताना त्याची सुरुवात 'By whom' ने होते.
Active: Who broke this glass?
Passive: By whom was this glass broken?
(स्पष्टीकरण: 'broke' हा साधा भूतकाळ असल्याने 'was' आले आणि शेवटी क्रियापदाचे तिसरे रूप 'broken' आले.)
'What' किंवा 'Which' ची रचना:
Active: What are you making?
Passive: What is being made by you?
क) दोन कर्मे असणारी वाक्ये (Double Objects)
काही क्रियापदांना दोन कर्मे असतात. एक म्हणजे Direct Object (प्रत्यक्ष कर्म - जे सहसा निर्जीव वस्तू असते) आणि दुसरे Indirect Object (अप्रत्यक्ष कर्म - जे सहसा सजीव व्यक्ती असते). अशा वाक्यांचे दोन प्रकारे पॅसिव्ह करता येते. दोन्ही उत्तरे बरोबर असतात, परंतु स्पर्धा परीक्षेत प्रत्यक्ष कर्माने सुरू होणाऱ्या वाक्याला अधिक प्राधान्य दिले जाते किंवा पर्यायानुसार निवडावे लागते.
नियम: जर आपण प्रत्यक्ष कर्माने (Direct Object) सुरुवात केली, तर अप्रत्यक्ष कर्मापूर्वी 'to' किंवा 'for' वापरावे लागते.
उदाहरणे:
Active: The teacher gave me a pen.
(येथे 'me' हे अप्रत्यक्ष कर्म आहे आणि 'a pen' हे प्रत्यक्ष कर्म आहे)
पद्धत १ (Indirect Object ने सुरुवात):
Passive: I was given a pen by the teacher.
पद्धत २ (Direct Object ने सुरुवात):
Passive: A pen was given to me by the teacher.
Active: He told us a story.
Passive १: We were told a story by him.
Passive २: A story was told to us by him.
Modal Auxiliaries (भाववाचक सहाय्यकारी क्रियापदे)
वाक्यात जर $\text{can, could, shall, should, will, would, may, might, must, ought to}$ यांसारखी Modal Auxiliaries आली असतील, तर त्यांचे पॅसिव्ह करणे अत्यंत सोपे असते. या क्रियापदांनंतर केवळ $\text{be}$ हा शब्द वापरून मुख्य क्रियापदाचे तिसरे रूप लिहावे लागते.
सूत्र:
$$\text{Object} + \text{Modal Auxiliary} + \text{be} + V_3 + \text{by} + \text{Subject}$$उदाहरणे:
Active: You must attend the class.
Passive: The class must be attended by you.
Active: She can lift this heavy bag.
Passive: This heavy bag can be liquefied by her.
Active: We should respect our parents.
Passive: Our parents should be respected by us.
लक्षात ठेवण्याच्या काही विशेष बाबी (Special Notes for Revision)
१. Intransitive Verbs (अकर्मक क्रियापदे): ज्या वाक्यांमध्ये कर्म (Object) नसते, अशा वाक्यांचे Passive Voice होत नाही. उदाहरणार्थ, He runs fast. किंवा She sleeps soundly. या वाक्यांचे पॅसिव्ह रूपांतर शक्य नाही, कारण यात क्रिया सोसणारे कर्म उपलब्ध नाही.
२. Prepositional Verbs (शब्दयोगी अव्यययुक्त क्रियापदे): जर Active Voice मधील मुख्य क्रियापदासोबत एखादे निश्चित Preposition आले असेल, तर Passive करताना ते $V_3$ च्या सोबतच जोडलेले ठेवावे, त्याला काढून टाकू नये.
Active: The car ran over the dog.
Passive: The dog was ran over by the car.
३. Omission of Subject (कर्त्याचा लोप): काही वाक्यांमध्ये कर्ता अस्पष्ट किंवा सर्वसामान्य असतो (उदा. $\text{someone, people, police, no one}$). अशा वेळी Passive Voice मध्ये शेवटी 'by someone' किंवा 'by people' लिहिण्याची गरज नसते.
Active: Someone stole my purse.
Passive: My purse was stolen. (येथे 'by someone' लिहिण्याची आवश्यकता नाही)
हा संपूर्ण घटक पद्धतशीरपणे अभ्यासल्यास आणि सूत्रांचा सराव केल्यास महा टीईटी परीक्षेतील गुण निश्चित करता येतात.
प्रयोग व वाक्यरूपांतर (Voice)
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
