जागतिक हवामान विभाग

पृथ्वीवरील हवामानामध्ये आढळणारी विविधता ही प्रामुख्याने सूर्यापासून मिळणाऱ्या उष्णतेचे प्रमाण आणि पृथ्वीचा आकार यांच्यावर अवलंबून असते. परीक्षेच्या दृष्टीने जागतिक हवामान विभागांचा अभ्यास अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण यात नैसर्गिक प्रदेश, तेथील मानवी जीवन, वनस्पती आणि प्राणी यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. आपण या लेखात प्रत्येक हवामान विभागाचा शास्त्रोक्त पद्धतीने आणि सखोल अभ्यास करणार आहोत.

पृथ्वीवरील उष्णता कटिबंधांची निर्मिती (Why and How?)

पृथ्वीवर हवामानाचे विभाग समजून घेण्यापूर्वी आपल्याला 'तापमान पट्टे' किंवा 'उष्णता कटिबंध' समजून घेणे आवश्यक आहे. पृथ्वी गोल असल्यामुळे सूर्याची किरणे सर्व ठिकाणी सारख्या कोनात पडत नाहीत.

उष्ण कटिबंध: विषुववृत्तापासून उत्तर आणि दक्षिण $23^\circ 30'$ अक्षवृत्तांपर्यंत (कर्कवृत्त आणि मकरवृत्त) सूर्याची किरणे लंबवत पडतात. त्यामुळे येथे वर्षभर प्रखर उष्णता असते.
समशीतोष्ण कटिबंध: $23^\circ 30'$ ते $66^\circ 30'$ उत्तर आणि दक्षिण अक्षवृत्तांच्या दरम्यान सूर्याची किरणे तिरपी पडतात. येथे उष्णता मध्यम असते.
शीत कटिबंध: $66^\circ 30'$ पासून ध्रुवांपर्यंत ( $90^\circ$ ) सूर्याची किरणे अत्यंत तिरपी पडतात, त्यामुळे येथे कमालीची थंडी असते.

या उष्णतेच्या असमान वितरणामुळेच पृथ्वीवर विविध हवामान प्रदेश तयार झाले आहेत.

1. विषुववृत्तीय हवामान प्रदेश (Equatorial Climate)

हा प्रदेश विषुववृत्ताच्या उत्तरेस $5^\circ$ आणि दक्षिणेस $5^\circ$ अक्षवृत्तांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. यात प्रामुख्याने ॲमेझॉन नदीचे खोरे (दक्षिण अमेरिका), कांगो नदीचे खोरे (आफ्रिका) आणि पूर्व इंडीज बेटांचा समावेश होतो.

हवामानाची वैशिष्ट्ये:

येथे वर्षभर सूर्याची किरणे लंबवत पडतात, त्यामुळे तापमान नेहमी जास्त असते. सरासरी तापमान $27^\circ C$ च्या आसपास असते. या प्रदेशाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे ऋतू बदलत नाहीत; वर्षभर एकच प्रकारचे 'उष्ण व दमट' हवामान असते.

अभिसरण पाऊस (Why it happens?):

विषुववृत्तीय प्रदेशात दररोज दुपारी पाऊस पडतो. याचे वैज्ञानिक कारण असे की, सकाळपासून पडणाऱ्या प्रचंड उष्णतेमुळे जमिनीवरील हवा तापते आणि प्रसरण पावून हलकी होते. ही हलकी हवा वर जाऊ लागते. उंचावर गेल्यावर ही हवा थंड होते आणि तिचे सांद्रीभवन होऊन ढग तयार होतात. यामुळे दुपारी 4 च्या सुमारास विजांच्या कडकडाटासह मुसळधार पाऊस पडतो. याला '4 o'clock rain' असेही म्हणतात. येथे पावसाचे वार्षिक सरासरी प्रमाण 2500 mm ते 3000 mm इतके असते.

वनस्पती आणि प्राणी:

जास्त पाऊस आणि जास्त उष्णता यामुळे येथे 'सदाहरित वने' आढळतात. ही वने अत्यंत दाट असतात आणि त्यांची रचना थराथरांची असते. वरच्या थरातील झाडे सूर्याचा प्रकाश मिळवण्यासाठी खूप उंच वाढतात. महोगनी, एबनी, रोजवूड आणि रबर ही येथील प्रमुख झाडे आहेत. प्राण्यांमध्ये झाडावर राहणारे प्राणी जसे की माकडे, विविध प्रकारचे पक्षी, सरपटणारे प्राणी आणि दलदलीच्या भागात ॲनाकोंडासारखे साप मोठ्या प्रमाणात आढळतात.

2. मान्सून हवामान प्रदेश (Monsoon Climate)

मान्सून हा शब्द 'मौसिम' या अरबी शब्दावरून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'ऋतू' असा होतो. हा प्रदेश प्रामुख्याने उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धात $10^\circ$ ते $30^\circ$ अक्षवृत्तांच्या दरम्यान आढळतो. भारत, म्यानमार, थायलंड, व्हिएतनाम आणि उत्तर ऑस्ट्रेलिया हे या प्रदेशाचे मुख्य भाग आहेत.

हवामानाची वैशिष्ट्ये:

मान्सून हवामानाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे ऋतूंनुसार बदलणारे वारे. उन्हाळ्यात वारे समुद्राकडून जमिनीकडे वाहतात, तर हिवाळ्यात ते जमिनीकडून समुद्राकडे वाहतात. येथे उन्हाळ्यातील तापमान $27^\circ C$ ते $32^\circ C$ असते, तर हिवाळ्यात ते $15^\circ C$ ते $24^\circ C$ पर्यंत खाली येते.

पावसाचे स्वरूप:

येथे पाऊस ठराविक ऋतूतच (भारतात जून ते सप्टेंबर) पडतो. पावसाचे वितरण अत्यंत असमान असते. ज्या ठिकाणी डोंगररांगा वाऱ्याला अडवतात, तिथे जास्त पाऊस पडतो (उदा. पश्चिम घाट). पावसाचे वार्षिक सरासरी प्रमाण 250 mm ते 2500 mm पर्यंत असू शकते.

वनस्पती आणि शेती:

येथे 'पानझडी वने' आढळतात. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला पाण्याचे बाष्पीभवन कमी करण्यासाठी झाडे आपली पाने गाळून टाकतात. साग, साल, शिसम आणि खैर ही येथील आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाची झाडे आहेत. हा जगातील सर्वात महत्त्वाचा शेतीप्रधान प्रदेश आहे. भात, गहू, ऊस आणि कापूस ही येथील प्रमुख पिके आहेत.

3. सॅव्हाना किंवा उष्ण कटिबंधीय गवताळ प्रदेश (Savanna Climate)

हा प्रदेश विषुववृत्तीय वने आणि उष्ण वाळवंटे यांच्या दरम्यान आढळतो. याचा विस्तार $5^\circ$ ते $20^\circ$ उत्तर व दक्षिण अक्षवृत्तांच्या दरम्यान आहे. आफ्रिकेतील सॅव्हाना, दक्षिण अमेरिकेतील लानोज आणि कॅम्पोज ही याची उत्तम उदाहरणे आहेत.

हवामानाची वैशिष्ट्ये:

येथे उन्हाळा कडक आणि पावसाळी असतो, तर हिवाळा कोरडा आणि सौम्य असतो. उन्हाळ्यातील तापमान $35^\circ C$ पर्यंत जाते. पावसाचे प्रमाण कमी (500 mm ते 1000 mm) असल्याने येथे मोठ्या वृक्षांऐवजी गवत जास्त वाढते.

वनस्पतींची रचना:

येथील गवत खूप उंच (3 ते 6 मीटर) वाढते, ज्याला 'हत्ती गवत' (Elephant Grass) म्हणतात. झाडे विरळ असतात आणि त्यांना छत्रीसारखा आकार असतो (उदा. बाभळीचे झाड).

प्राणीजीवन (The Zoo of the World):

सॅव्हाना प्रदेशाला 'जगातील प्राणीसंग्रहालय' म्हटले जाते. येथे शाकाहारी प्राण्यांचे (झेब्रा, जिराफ, हत्ती) आणि शिकारी मांसाहारी प्राण्यांचे (सिंह, चित्ता, बिबट्या) मोठे कळप आढळतात. हे प्राणी गवताच्या रंगाशी जुळवून घेणारे असतात, जे त्यांना शिकारीपासून वाचण्यास मदत करते.

4. उष्ण वाळवंटी हवामान प्रदेश (Hot Desert Climate)

हे प्रदेश खंडांच्या पश्चिम भागात $20^\circ$ ते $30^\circ$ अक्षवृत्तांच्या दरम्यान आढळतात. सहारा (आफ्रिका), थर (भारत), अटाकामा (दक्षिण अमेरिका) आणि कलहारी ही काही प्रमुख वाळवंटे आहेत.

हवामानाची वैशिष्ट्ये:

येथे जगातील सर्वात जास्त तापमान नोंदवले जाते. उन्हाळ्यात तापमान $45^\circ C$ च्या पुढे जाते. दिवसा आणि रात्रीच्या तापमानातील तफावत (Daily Range of Temperature) खूप जास्त असते. दिवसा प्रचंड उष्णता असते, तर रात्री जमीन लवकर थंड झाल्यामुळे थंडी वाजते. येथे पाऊस अत्यंत कमी (250 mm पेक्षा कमी) पडतो.

वाळवंट का तयार होते? (Scientific Reason):

वाळवंटे पश्चिम किनारपट्टीवरच का असतात? याचे कारण असे की, या पट्ट्यात वाहणारे व्यापारी वारे जमिनीकडून समुद्राकडे वाहतात (Off-shore winds), त्यामुळे ते कोरडे असतात. तसेच या भागात थंड सागरी प्रवाह वाहतात, जे बाष्पीभवनास प्रतिबंध करतात.

अनुकूलन (Adaptation):

येथील वनस्पतींनी पाण्याचे संवर्धन करण्यासाठी स्वतःमध्ये बदल केले आहेत. झाडांना पाने नसतात किंवा ती काट्यांच्या स्वरूपात असतात (उदा. निवडुंग). मुळे पाण्याचा शोध घेण्यासाठी जमिनीखाली खूप खोलवर जातात. प्राण्यांमध्ये उंट हा सर्वात महत्त्वाचा आहे, ज्याला 'वाळवंटातील जहाज' म्हणतात.

5. मध्यधरा किंवा भूमध्य सामुद्रिक हवामान (Mediterranean Climate)

हा प्रदेश खंडांच्या पश्चिम भागात $30^\circ$ ते $45^\circ$ उत्तर व दक्षिण अक्षवृत्तांच्या दरम्यान आढळतो. भूमध्य समुद्राभोवतीचे देश, कॅलिफोर्निया, मध्य चिली आणि दक्षिण आफ्रिकेचा नैऋत्य भाग यात येतो.

हवामानाचे अनोखे वैशिष्ट्य:

या प्रदेशाचे सर्वात वेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे 'हिवाळ्यात पाऊस' पडतो. उन्हाळा कोरडा आणि उष्ण असतो, तर हिवाळा सौम्य आणि पावसाळी असतो. पावसाचे प्रमाण 500 mm ते 1000 mm असते.

फलोत्पादनाचे केंद्र:

कोरड्या उन्हाळ्यामुळे झाडांची पाने जाड आणि मेचकट असतात (उदा. ऑलिव्ह, ओक). हा प्रदेश 'लिंबूवर्गीय फळांसाठी' (Citrus Fruits) प्रसिद्ध आहे. संत्री, द्राक्षे, लिंबू आणि अंजिराचे येथे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होते. त्यामुळे याला 'जगाचा फळांचा बगीचा' म्हणतात.

6. समशीतोष्ण गवताळ प्रदेश (Steppe/Prairie Climate)

हे प्रदेश खंडांच्या मध्य भागात $40^\circ$ ते $55^\circ$ अक्षवृत्तांच्या दरम्यान आढळतात. त्यांची नावे वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगळी आहेत:

प्रेअरीज - उत्तर अमेरिका
स्टेपीज - युरेशिया
पंपास - दक्षिण अमेरिका
वेल्ड्स - दक्षिण आफ्रिका
डाऊन्स - ऑस्ट्रेलिया

हवामान आणि शेती:

येथे उन्हाळा उबदार ( $20^\circ C$ ) आणि हिवाळा खूप थंड (गोठणबिंदूच्या खाली) असतो. पावसाचे प्रमाण कमी असल्याने येथे मऊ आणि पोषक गवत वाढते. हे प्रदेश आधुनिक शेतीसाठी ओळखले जातात. उत्तर अमेरिकेतील प्रेअरीजला 'जगाचे गव्हाचे कोठार' (Granary of the World) म्हणतात. येथे पशुपालन हा सुद्धा मोठा व्यवसाय आहे.

7. तैगा किंवा सूचीपर्णी वने (Taiga Climate)

हा प्रदेश फक्त उत्तर गोलार्धात $55^\circ$ ते $65^\circ$ अक्षवृत्तांच्या दरम्यान आढळतो (कॅनडा, रशिया, स्कँडिनेव्हिया). दक्षिण गोलार्धात या अक्षांशावर जमीन नसल्यामुळे हा प्रदेश तिथे आढळत नाही.

वैशिष्ट्ये:

येथे हिवाळा दीर्घ आणि अत्यंत कडक असतो, तर उन्हाळा अल्पकाळ आणि सौम्य असतो. पाऊस हिमवृष्टीच्या स्वरूपात होतो. येथील झाडे 'सूचीपर्णी' (Coniferous) असतात. त्यांचा आकार शंकूसारखा असतो जेणेकरून बर्फ फांद्यांवर साचून न राहता खाली पडावा. पाइन, फर, स्प्रूस ही झाडे येथे आढळतात. या लाकडाचा उपयोग कागद निर्मितीसाठी केला जातो.

8. टुंड्रा किंवा ध्रुवीय हवामान (Tundra Climate)

हा सर्वात उत्तरेकडील भाग आहे ( $65^\circ$ च्या पुढे). येथे वर्षभर तापमान गोठणबिंदूच्या खाली असते. फक्त उन्हाळ्यात ( $10^\circ C$ ) थोडे बर्फ वितळते.

जीवनशैली:

येथे वनस्पती जीवन अत्यंत मर्यादित असते (शेवाळ आणि दगडफूल). लोकसंख्या विरळ असते. येथील 'एस्किमो' लोक बर्फाची घरे बांधून राहतात, ज्यांना 'इग्लू' म्हणतात. रेनडिअर हा त्यांचा महत्त्वाचा प्राणी आहे, जो वाहतुकीसाठी वापरला जातो.

विद्यार्थ्यांसाठी अध्यापनशास्त्रीय टीप (Pedagogical Approach)

हवामान विभागाचा अभ्यास करताना केवळ माहिती पाठांतर करू नका. नकाशाचा वापर करा. जेव्हा आपण 'भूमध्य हवामान' म्हणतो, तेव्हा नकाशावर ते देश शोधा. तापमानाचे गणित आणि अक्षवृत्तांचा संबंध जोडा. उदाहरणार्थ, जर अक्षवृत्त वाढत गेले, तर तापमान कमी का होते? याचे कारण पृथ्वीचा वक्र आकार आहे हे समजून घेतल्यास संकल्पना कायमस्वरूपी लक्षात राहतील.

रिव्हिजन नोट्स (Quick Check)

हवामान प्रदेश	स्थान	मुख्य वैशिष्ट्य
विषुववृत्तीय	$0^\circ - 5^\circ$ N/S	दररोज दुपारी पाऊस, सदाहरित वने
मान्सून	$10^\circ - 30^\circ$ N/S	ऋतूनुसार वारे बदलणे, शेतीप्रधान
सॅव्हाना	$5^\circ - 20^\circ$ N/S	उंच गवत (हत्ती गवत), शिकार करणाऱ्या प्राण्यांची भूमी
उष्ण वाळवंट	$20^\circ - 30^\circ$ N/S	अत्यंत कमी पाऊस, निवडुंग, उंट
मध्यधरा	$30^\circ - 45^\circ$ N/S	हिवाळ्यात पाऊस, फळांचे उत्पादन
तैगा	$55^\circ - 65^\circ$ N	सूचीपर्णी वने, मऊ लाकूड
टुंड्रा	$65^\circ$ च्या पुढे	कायमस्वरूपी बर्फाच्छादित, इग्लू, एस्किमो