इंग्रजी साहित्यामध्ये आणि विशेषतः कवितांमध्ये भाषेचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी, विचारांना अधिक प्रभावीपणे मांडण्यासाठी ज्या भाषिक साधनांचा वापर केला जातो, त्यांना Figures of Speech असे म्हणतात.
ज्याप्रमाणे दागिने घातल्याने माणसाचे सौंदर्य खुलते, त्याचप्रमाणे योग्य अलंकारांच्या वापरामुळे कवितेच्या ओळींना एक वेगळीच धार आणि माधुर्य प्राप्त होते.
Sound-Based Devices (ध्वनीवर आधारित अलंकार)
काही अलंकार हे कवितेच्या ओळींमधील विशिष्ट ध्वनी, अक्षरे किंवा शब्दांच्या पुनरावृत्तीवर आधारलेले असतात. त्यांच्या वाचनाने कवितेमध्ये एक प्रकारचा नाद किंवा संगीत निर्माण होते.
Alliteration
Definition:
जेव्हा एखाद्या कवितेच्या ओळीत दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक शब्दांची सुरुवात एकाच व्यंजनाने (Consonant Sound) होते आणि त्या अक्षराच्या पुनरावृत्तीमुळे ओळीला एक नाद किंवा संगीत प्राप्त होते, तेव्हा त्याला Alliteration असे म्हणतात.
Properties:
यामध्ये केवळ अक्षरांची पुनरावृत्ती महत्त्वाची नसून, त्या अक्षराचा ध्वनी (Sound) सारखा असणे आवश्यक आहे.
हे पुनरावृत्ती होणारे अक्षर सामान्यतः शब्दाच्या सुरुवातीलाच येते.
यामुळे ओळीला लयबद्धता प्राप्त होते.
Examples:
Example 1: She sells seashells on the sea shore.
स्पष्टीकरण: या ओळीत
Sया व्यंजन ध्वनीची पुनरावृत्ती झाली आहे, ज्यामुळे ओळीला एक सुंदर नाद प्राप्त झाला आहे.
Example 2: A big black bear bit a big black bug.
स्पष्टीकरण: येथे
Bया अक्षराचा ध्वनी वारंवार आल्याने हा Alliteration अलंकार ठरतो.
Example 3: Peter Piper picked a peck of pickled peppers.
स्पष्टीकरण: या प्रसिद्ध ओळीत
Pध्वनीची पुनरावृत्ती स्पष्टपणे दिसून येते.
Onomatopoeia
Definition:
कवितेच्या ज्या ओळीमध्ये एखाद्या शब्दाचा उच्चार केल्यानेच त्या वस्तूचा, प्राण्याचा किंवा क्रियेचा नैसर्गिक आवाज (Sound) डोळ्यांसमोर उभा राहतो किंवा ऐकू आल्यासारखा वाटतो, तेव्हा त्याला Onomatopoeia म्हणतात.
Properties:
या अलंकरणात वापरलेले शब्द हे थेट ध्वनीचे अनुकरण करणारे असतात.
वाचक केवळ तो शब्द वाचून त्या दृश्यातील आवाजाची कल्पना करू शकतो.
निसर्ग, प्राणी, पक्षी किंवा निर्जीव वस्तूंच्या आवाजासाठी हे शब्द राखीव असतात.
Examples:
Example 1: The buzzing bee flew over the head.
स्पष्टीकरण: येथे
buzzingहा शब्द मधमाशीच्या गुणगुणण्याचा आवाज थेट दर्शवतो.
Example 2: The clock goes tick-tock.
स्पष्टीकरण: घड्याळाच्या काट्यांचा होणारा आवाज
tick-tockया शब्दातून हुबेहूब व्यक्त होतो.
Example 3: I heard the pitter-patter of rain on the roof.
स्पष्टीकरण: पावसाच्या थेंबांचा छतावर पडणारा टप-टप आवाज दर्शवण्यासाठी
pitter-patterहा ध्वनीवाचक शब्द वापरला आहे.
Pun
Definition:
जेव्हा कवितेच्या किंवा वाक्याच्या एकाच ओळीत एकच शब्द अशा प्रकारे वापरला जातो की, त्याचे दोन किंवा अधिक वेगवेगळे अर्थ निघतात आणि त्यातून एक प्रकारची चमत्कृती किंवा विनोद निर्माण होतो, तेव्हा त्याला Pun असे म्हणतात.
Properties:
हा अलंकार शब्दांच्या श्लेषावर किंवा दुहेरी अर्थावर (Double Meaning) आधारित असतो.
यामध्ये एकच शब्द वेगवेगळ्या संदर्भात दोन वेगवेगळ्या अर्थांनी लागू पडतो.
काही वेळा समान उच्चार असणारे पण वेगळे स्पेलिंग असणारे शब्द (Homophones) वापरूनही हा अलंकार साधला जातो.
Examples:
Example 1: An ambassador is an honest man who lies abroad for the good of his country.
स्पष्टीकरण: येथे
liesया शब्दाचे दोन अर्थ निघतात. पहिला अर्थ 'राहणे' (resides) आणि दुसरा अर्थ 'खोटे बोलणे'. राजदूत देशाच्या भल्यासाठी परदेशात राहतो किंवा तिथे राहून (काही गोष्टींवर) खोटे बोलतो, अशा दोन्ही अर्थांमुळे येथे चमत्कृती निर्माण होते.
Example 2: Is life worth living? It depends upon the liver.
स्पष्टीकरण: येथे
liverया शब्दाचे दोन अर्थ आहेत. पहिला अर्थ 'जगणारा माणूस' (one who lives) आणि दुसरा अर्थ आपल्या शरीरातील अवयव म्हणजेच 'यकृत'.
Example 3: A bicycle cannot stand on its own because it is two-tired.
स्पष्टीकरण: येथे
two-tiredहा शब्द उच्चारताना 'two tired' (खूप थकलेला) आणि 'two tyred' (दोन चाके असलेला) अशा दोन्ही अर्थांचा भास निर्माण करतो.
Comparison & Metaphor Based (तुलना व रूपकावर आधारित अलंकार)
या गटातील अलंकार दोन वेगवेगळ्या वस्तूंमध्ये, गुणांमध्ये किंवा संकल्पनांमध्ये तुलना करून भाषेचा प्रभाव वाढवण्याचे काम करतात.
Simile
Definition:
जेव्हा दोन वेगवेगळ्या वर्गवारीतील वस्तूंमध्ये किंवा व्यक्तींमध्ये असणाऱ्या एखाद्या सामान्य गुणाची थेट तुलना केली जाते आणि ही तुलना करण्यासाठी as किंवा like यांसारख्या तुलनावाचक शब्दांचा स्पष्ट वापर केला जातो, तेव्हा त्याला Simile असे म्हणतात.
Properties:
तुलना केल्या जाणाऱ्या दोन वस्तू पूर्णपणे भिन्न असाव्यात (उदा. माणसाची तुलना सिंहाशी करणे). दोन सारख्याच वस्तूंची तुलना (उदा. एका मुलाची दुसऱ्या मुलाशी) म्हणजे Simile नव्हे.
वाक्यात like, as...as, या शब्दांचा वापर अनिवार्य असतो.
यातील तुलना अत्यंत स्पष्ट आणि उघड असते.
Examples:
Example 1: He is as brave as a lion.
स्पष्टीकरण: येथे त्या पुरुषाची तुलना 'सिंह' या प्राण्याशी केली आहे आणि दोघांमधील शौर्य हा गुण दाखवण्यासाठी
as brave asचा वापर केला आहे.
Example 2: Her smile is like the morning sunshine.
स्पष्टीकरण: मुलीच्या हास्याची तुलना सकाळच्या कोवळ्या उन्हाशी करण्यासाठी
likeया शब्दाचा वापर थेट केला आहे.
Example 3: The soldiers fought like tigers in the battlefield.
स्पष्टीकरण: सैनिकांच्या लढण्याच्या पद्धतीची तुलना वाघांशी केली आहे आणि त्यासाठी
likeहा शब्द वापरला आहे.
Metaphor
Definition:
जेव्हा दोन वेगवेगळ्या वस्तूंमध्ये किंवा व्यक्तींमध्ये तुलना तर केली जाते, परंतु त्या दोन वस्तू वेगवेगळ्या नसून एकच आहेत असे दर्शवले जाते (थेट तुलना), तेव्हा त्याला Metaphor असे म्हणतात. यात as किंवा like या शब्दांचा वापर केला जात नाही.
Properties:
याला 'ध्वनित उपमा' किंवा 'अप्रत्यक्ष तुलना' असेही म्हणतात.
उपमेय आणि उपमान यांच्यात अभेद्यता दर्शवली जाते, म्हणजेच दोन्ही गोष्टी एकरूप मानल्या जातात.
Simile मधून like किंवा as काढून टाकल्यास त्याचे रूपांतर Metaphor मध्ये होते.
Examples:
Example 1: Camel is the ship of the desert.
स्पष्टीकरण: जर आपण म्हटले असते की 'Camel is like a ship', तर तो Simile झाला असता. पण येथे उंटाला थेट 'वाळवंटाचे जहाजच' म्हटले आहे, म्हणून हा Metaphor आहे.
Example 2: Life is a roller coaster ride.
स्पष्टीकरण: जीवन हे रोलर कोस्टरसारखे आहे असे न म्हणता, जीवन ही एक रोलर कोस्टर राइडच आहे अशी थेट एकरूपता दाखवली आहे.
Example 3: Revenge is a kind of wild justice.
स्पष्टीकरण: बदला ही एक प्रकारची रानटी न्यायव्यवस्थाच आहे, अशी थेट तुलना या वाक्यात पाहायला मिळते.
Personification
Definition:
जेव्हा निसर्गातील एखादी निर्जीव वस्तू, प्राणी, पक्षी किंवा एखादी अमूर्त कल्पना (Abstract Idea) ही मानवाप्रमाणेच वागत आहे, विचार करत आहे किंवा तिच्यात मानवी भावना आहेत असे वर्णन कवितेत केले जाते, तेव्हा त्याला Personification असे म्हणतात.
Properties:
निर्जीव किंवा मानवेतर घटकांना मानवी रूप किंवा मानवी गुणधर्म दिले जातात.
त्या वस्तू माणसासारख्याच कृती करत आहेत असे भासवले जाते.
Examples:
Example 1: The flowers were dancing in the breeze.
स्पष्टीकरण: नाचणे हा मानवी गुणधर्म किंवा कृती आहे. येथे वारा सुटल्यावर फुले हलत आहेत, या क्रियेला 'फुले नाचत आहेत' असे मानवी रूप दिले आहे.
Example 2: Time waits for no one.
स्पष्टीकरण: वाट पाहणे ही मानवी क्रिया आहे. 'वेळ' ही एक अमूर्त संकल्पना असून ती कोणाचीही वाट पाहत नाही असे म्हणून तिला मानवी रूप दिले आहे.
Example 3: The angry sky thundered all night.
स्पष्टीकरण: राग येणे ही मानवी भावना आहे, ती 'आकाश' या निर्जीव घटकाला बहाल केली आहे.
Hyperbole
Definition:
कवितेमध्ये एखाद्या गोष्टीचे, घटनेचे किंवा भावनेचे वर्णन आहे त्यापेक्षा अत्यंत फुगवून, अतिशयोक्ती करून किंवा अवास्तव वाढवून सांगितले जाते, जेणेकरून त्या गोष्टीचा प्रभाव तीव्रतेने जाणवावा, तेव्हा त्याला Hyperbole असे म्हणतात.
Properties:
या अलंकारातील विधाने वास्तवात जशीच्या तशी घडणे अशक्य असते.
याचा मुख्य उद्देश खोटे बोलणे हा नसून, विधानाचा किंवा भावनेचा प्रभाव अधिक ठळकपणे मांडणे हा असतो.
Examples:
Example 1: She wept an ocean of tears.
स्पष्टीकरण: ती इतकी रडली की अश्रूंचा समुद्र भरला. वास्तवात मानवी डोळ्यांतून समुद्राएवढे पाणी येणे अशक्य आहे, परंतु तिच्या दुःखाची तीव्रता दाखवण्यासाठी ही अतिशयोक्ती केली आहे.
Example 2: I am so hungry I could eat a horse.
स्पष्टीकरण: मला इतकी भूक लागली आहे की मी पूर्ण घोडा खाऊ शकेन. भूक खूप जास्त आहे हे दर्शवण्यासाठी हे अतिशयोक्तीपूर्ण विधान केले आहे.
Example 3: I have told you a million times to clean your room.
स्पष्टीकरण: मी तुला खोली स्वच्छ करायला लाखो वेळा सांगितले आहे. वारंवार सांगणे या क्रियेवर भर देण्यासाठी 'मिलियन टाइम्स' हा शब्द वापरून अतिशयोक्ती साधली आहे.
Structural/Contrast Based (रचना व विरोधाभासावर आधारित अलंकार)
या प्रकारच्या अलंकारांमध्ये वाक्याच्या रचनेत बदल केला जातो किंवा परस्परविरोधी शब्द आणि संकल्पना एकत्र आणून वाक्याला धारदार बनवले जाते.
Inversion
Definition:
कवितेमध्ये केवळ यमक (Rhyme) जुळवण्यासाठी किंवा ओळीला एक विशिष्ट लय आणि ताल देण्यासाठी जेव्हा वाक्यातील शब्दांचा नेहमीचा नेहमीचा व्याकरणिक क्रम (Grammatical Word Order) बदलून तो उलटापालटा केला जातो, तेव्हा त्याला Inversion असे म्हणतात.
Properties:
इंग्रजी भाषेतील वाक्याचा सामान्य क्रम Subject + Verb + Object ($S + V + O$) असा असतो.
Inversion मध्ये हा क्रम बदलून Object किंवा Verb सुरुवातीला आणले जाते.
याला इंग्रजी साहित्यात Anastrophe असेही म्हणतात.
Examples:
Example 1: Up went the balloon into the sky.
स्पष्टीकरण: या वाक्याचा मूळ व्याकरणिक क्रम 'The balloon went up into the sky' असा असायला हवा होता. परंतु काव्यात्मक प्रभावासाठी क्रियापद आणि दिशा आधी आणली आहे.
Example 2: Ten thousand saw I at a glance.
स्पष्टीकरण: कवी वर्डस्वर्थ यांच्या कवितेतील ही ओळी आहे. याचा सरळ क्रम 'I saw ten thousand at a glance' असा होतो. रचनेत बदल केल्यामुळे हा Inversion अलंकार आहे.
Example 3: Home came the sailor from the sea.
स्पष्टीकरण: मूळ क्रम 'The sailor came home from the sea' असा पाहिजे होता, जो काव्यात्मकतेसाठी बदलला गेला आहे.
Oxymoron
Definition:
जेव्हा एखाद्या वाक्यात किंवा कवितेच्या ओळीत दोन पूर्णपणे परस्परविरोधी अर्थ असणारे शब्द (Contradictory Terms) अगदी शेजारी-शेजारी किंवा एकामागून एक वापरले जातात, तेव्हा त्याला Oxymoron असे म्हणतात.
Properties:
यामध्ये दोन विरुद्धार्थी शब्द एकत्र येऊन एक नवीन उपरोधिक किंवा प्रभावी संकल्पना तयार करतात.
हे दोन शब्द एकमेकांना लागूनच आलेले असतात.
Examples:
Example 1: This is an open secret.
स्पष्टीकरण: 'Open' म्हणजे उघडे किंवा सर्वांना माहीत असलेले आणि 'Secret' म्हणजे गुपित. हे दोन्ही शब्द परस्परविरोधी असून ते शेजारी आल्यामुळे Oxymoron अलंकार साधला गेला आहे.
Example 2: She felt a sweet pain in her heart.
स्पष्टीकरण: 'Sweet' (गोड) आणि 'Pain' (वेदना) हे दोन टोकांचे विरोधी शब्द एकत्र वापरले आहेत.
Example 3: The comedian was seriously funny.
स्पष्टीकरण: 'Seriously' (गंभीरपणे) आणि 'Funny' (मजेदार) हे दोन परस्परविरोधी शब्द शेजारी आल्यामुळे हा Oxymoron आहे.
Antithesis
Definition:
जेव्हा एखाद्या वाक्यात किंवा कवितेच्या ओळीत दोन परस्परविरोधी विचार किंवा कल्पना (Opposite Ideas) एकाच रचनेमध्ये समतोल साधण्यासाठी वापरल्या जातात, तेव्हा त्याला Antithesis असे म्हणतात.
Properties:
Oxymoron मध्ये फक्त दोन 'शब्द' विरोधी असतात आणि ते शेजारी असतात, तर Antithesis मध्ये दोन वेगवेगळ्या 'कल्पना' किंवा 'वाक्यांश' (Phrases) विरोधी असतात.
यामुळे वाक्यात एक प्रकारचा सुंदर समतोल आणि विरोधाभास स्पष्टपणे जाणवतो.
Examples:
Example 1: Man proposes, God disposes.
स्पष्टीकरण: माणूस बेत आखतो (एक कल्पना) आणि देव ते धुळीस मिळवतो (दुसरी विरोधी कल्पना). या दोन विरोधी संकल्पना एकाच वाक्यात आल्या आहेत.
Example 2: To err is human; to forgive, divine.
स्पष्टीकरण: चूक करणे हा माणसाचा स्वभाव आहे आणि क्षमा करणे हा दैवी गुण आहे. माणूस आणि देव, चूक आणि क्षमा या विरोधी कल्पनांचा समतोल येथे साधला आहे.
Example 3: Speech is silver, but silence is gold.
स्पष्टीकरण: बोलणे आणि शांत राहणे या दोन परस्परविरोधी गोष्टींचे महत्त्व एकाच वाक्यात दोन स्वतंत्र विरोधी विभागांद्वारे स्पष्ट केले आहे.
Apostrophe
Definition:
जेव्हा कवी आपल्या ओळींमध्ये एखाद्या मृत व्यक्तीला, अनुपस्थित असणाऱ्या व्यक्तीला, एखाद्या निर्जीव वस्तूला किंवा एखाद्या अमूर्त संकल्पनेला (उदा. मृत्यू, प्रेम, काळ) ती आपल्यासमोर प्रत्यक्ष हजर आहे किंवा ती जिवंत आहे असे समजून थेट संबोधित करतो (हाक मारतो), तेव्हा त्याला Apostrophe म्हणतात.
Properties:
यामध्ये संबोधनाचा थेट वापर असतो, ज्याला इंग्रजीत 'Direct Address' म्हणतात.
बऱ्याचदा अशा वाक्यांच्या सुरुवातीला किंवा शेवटी उद्गारवाचक चिन्ह ($!$) असते किंवा O या अक्षराने सुरुवात होते.
समोरून कोणताही प्रतिसाद मिळणार नाही हे माहीत असूनही कवी त्यांच्याशी संवाद साधतो.
Examples:
Example 1: O Death! where is thy sting?
स्पष्टीकरण: 'मृत्यू' ही एक अमूर्त संकल्पना आहे. कवी मृत्यूला थेट हाक मारून विचारत आहे की तुझी नांगी कुठे आहे? जणू काही मृत्यू समोर उभा आहे.
Example 2: Twinkle, twinkle, little star, how I wonder what you are!
स्पष्टीकरण: आपण लहानपणी म्हणत असलेल्या या कवितेत लहान मूल आकाशातील ताऱ्याला (जो प्रत्यक्ष समोर येऊन उत्तर देऊ शकत नाही) थेट संबोधित करत आहे.
Example 3: O Liberty! what crimes have been committed in thy name!
स्पष्टीकरण: 'स्वातंत्र्य' (Liberty) या अमूर्त कल्पनेला प्रत्यक्ष व्यक्ती मानून तिच्याशी संवाद साधला गेला आहे.
Quick Revision Table (जलद उजळणी तक्ता)
Maha TET परीक्षेच्या ऐन वेळी पुनरावलोकनासाठी खालील तक्ता अत्यंत उपयुक्त ठरेल:
| अलंकाराचे नाव | मुख्य वैशिष्ट्य / ओळखण्याची गुरुकिल्ली | सोपे परीक्षाभिमुख उदाहरण |
| Alliteration | सुरुवातीच्या व्यंजन ध्वनींची पुनरावृत्ती | Full fathom five thy father lies. |
| Onomatopoeia | वाक्यात थेट आवाजाचा बोध करून देणारा शब्द | The snake hissed in the bush. |
| Pun | एकाच शब्दाचे दोन किंवा अधिक अर्थ (चमत्कृती) | Life depends upon the liver. |
| Simile | As किंवा Like वापरून स्पष्ट तुलना | Holy as a temple, pure as snow. |
| Metaphor | As/Like न वापरता थेट केलेली एकरूप तुलना | Life is a walking shadow. |
| Personification | निर्जीव किंवा अमूर्त संकल्पनेला मानवी रूप | Death lays his icy hands on kings. |
| Hyperbole | विधानामध्ये केलेली अवाजवी अतिशयोक्ती | Belinda smiled, and all the world was gay. |
| Inversion | व्याकरणाचा नियम बदलून शब्दांचा उलटा क्रम | Cold is the winter wind. |
| Oxymoron | दोन परस्परविरोधी शब्द अगदी शेजारी येणे | It is a living death for him. |
| Antithesis | दोन परस्परविरोधी विचार किंवा कल्पना एकाच ओळीत | United we stand, divided we fall. |
| Apostrophe | अनुपस्थित, मृत किंवा निर्जीवाला थेट हाक | O Juliet! I will lie with thee tonight. |
अलंकार (Figures of Speech)
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
