भारत: प्राकृतिक रचना

भारत हा भौगोलिक विविधतेने नटलेला देश आहे. आपण जेव्हा भारताच्या नकाशाकडे पाहतो, तेव्हा आपल्याला उत्तरेला बर्फाच्छादित शिखरे, दक्षिणेला विशाल समुद्र आणि मध्यभागी विस्तीर्ण पठार दिसते. परीक्षेच्या दृष्टीने भारताची प्राकृतिक रचना हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. या लेखात आपण भारताच्या 5 प्रमुख प्राकृतिक विभागांचा सखोल आणि सोप्या भाषेत अभ्यास करणार आहोत.

1. उत्तर पर्वतीय प्रदेश (हिमालय)

भारताच्या उत्तर सीमेवर पसरलेला हिमालय हा जगातील सर्वात तरुण वली पर्वत (Fold Mountain) आहे. 'हिमालय' या शब्दाचा अर्थ 'हिमाचे घर' (बर्फाचे घर) असा होतो.

हिमालय पर्वताची निर्मिती कशी झाली?

लाखो वर्षांपूर्वी आज जिथे हिमालय आहे, तिथे 'टेथिस' नावाचा एक विशाल समुद्र होता. उत्तरेकडील युरेशियन प्लेट आणि दक्षिणेकडील इंडो-ऑस्ट्रेलियन प्लेट या दोन भू-तक्तांच्या एकमेकांवरील दाबामुळे टेथिस समुद्राच्या तळाशी असलेल्या गाळाला घड्या पडल्या आणि त्यातून हिमालयाची निर्मिती झाली. म्हणूनच याला 'वली पर्वत' असे म्हणतात.

हिमालयाच्या प्रमुख रांगा:

उत्तरेकडून दक्षिणेकडे हिमालयाचे 3 प्रमुख समांतर विभाग पडतात:

हिमाद्री (बृहद हिमालय): ही हिमालयातील सर्वात उत्तरेकडील आणि सर्वोच्च रांग आहे. याची सरासरी उंची 6000 मीटरपेक्षा जास्त आहे. जगातील सर्वोच्च शिखर 'माउंट एव्हरेस्ट' (8848 मीटर) याच रांगेत नेपाळमध्ये आहे. भारतातील कांचनगंगा हे शिखर याच रांगेचा भाग आहे. ही रांग वर्षभर बर्फाच्छादित असते, म्हणून याला 'हिमाद्री' म्हणतात.
हिमाचल (लघु हिमालय): हिमाद्रीच्या दक्षिणेला असलेली ही रांग मध्यम उंचीची आहे. थंड हवेची ठिकाणे जसे की सिमला, मनाली, डलहौसी आणि नैनिताल याच भागात येतात. इथली जंगले आणि दऱ्या पर्यटनासाठी प्रसिद्ध आहेत.
शिवालिक (बाह्य हिमालय): ही हिमालयातील सर्वात दक्षिणेकडील आणि कमी उंचीची रांग आहे. याची निर्मिती सर्वात शेवटी झाली आहे. या रांगेत आपल्याला 'डून' (Duns) नावाच्या सपाट दऱ्या आढळतात, जसे की डेहराडून.

हिमालयाचे महत्त्व:

हिमालय भारतासाठी नैसर्गिक भिंतीसारखा काम करतो. उत्तरेकडून येणाऱ्या अतिशय थंड वाऱ्यांपासून तो भारताचे रक्षण करतो. तसेच, मान्सून वारे हिमालयाला अडवल्यामुळे भारतात मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. गंगा, यमुना आणि ब्रह्मपुत्रा यांसारख्या बारमाही नद्यांचा उगम याच पर्वतात होतो.

2. उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश

हिमालयाच्या दक्षिणेला आणि द्वीपकल्पीय पठाराच्या उत्तरेला हा विस्तीर्ण मैदानी प्रदेश पसरलेला आहे. याला 'सिंधु-गंगा-ब्रह्मपुत्रा मैदान' असेही म्हणतात.

मैदानाची निर्मिती कशी झाली?

हिमालय पर्वतातून उगम पावणाऱ्या नद्यांनी आपल्यासोबत वाहून आणलेला गाळ (Silt) पायथ्याशी साठवण्यास सुरुवात केली. हजारो वर्षांच्या या प्रक्रियेतून हा सुपीक प्रदेश तयार झाला.

मैदानाचे भौगोलिक प्रकार:

गाळाच्या स्वरूपावरून या मैदानाचे 4 विभाग केले जातात:

भाबर: नद्या पर्वतातून खाली उतरताना पायथ्याशी दगड-गोट्यांचा संचय करतात. या थराला भाबर म्हणतात. येथे नद्या अनेकदा गुप्त होतात.
तराई: भाबरच्या दक्षिणेला नद्या पुन्हा जमिनीवर येतात. हा भाग दलदलीचा आणि दाट जंगलांचा असतो.
भांगर: हे जुन्या गाळाचे मैदान आहे. हे पूर पातळीपेक्षा उंच असते, त्यामुळे येथे दरवर्षी नवीन गाळ येत नाही.
खादर: हे नवीन गाळाचे मैदान आहे. नदीच्या पुरामुळे दरवर्षी येथे नवीन सुपीक गाळ साठतो. शेतीसाठी हा भाग अत्यंत उपयुक्त असतो.

या प्रदेशाचे महत्त्व:

हा प्रदेश भारताचे 'अन्नकोठार' म्हणून ओळखला जातो. येथील जमीन अत्यंत सुपीक असल्याने आणि पाण्याची उपलब्धता असल्याने लोकसंख्येची घनता येथे सर्वाधिक आहे.

3. द्वीपकल्पीय पठारी प्रदेश

भारताच्या प्राकृतिक विभागांपैकी हा सर्वात प्राचीन आणि सर्वात मोठा विभाग आहे. हा प्रदेश तीनही बाजूंनी समुद्राने वेढलेला असल्याने याला 'द्वीपकल्प' म्हणतात. हा भाग मुख्यत्वे जुन्या स्फटिकमय आणि रूपांतरित खडकांपासून बनलेला आहे.

पठाराचे दोन मुख्य भाग:

मध्यवर्ती उच्चभूमी: यात अरवली पर्वत, माळवा पठार आणि विंध्य रांगांचा समावेश होतो. अरवली हा जगातील सर्वात प्राचीन पर्वत मानला जातो.
दख्खनचे पठार: विंध्य आणि सातपुडा रांगांच्या दक्षिणेला असलेला हा भाग त्रिकोणी आकाराचा आहे. हे पठार ज्वालामुखीच्या लाव्हारसापासून बनलेले आहे, म्हणून येथे 'काळी मृदा' (Regur Soil) आढळते, जी कापसाच्या पिकासाठी उत्तम असते.

पठारावरील प्रमुख पर्वतरांगा:

सह्याद्री (पश्चिम घाट): भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याला समांतर असलेली ही रांग सलग आहे. 'अनाईमुडी' हे दक्षिण भारतातील सर्वोच्च शिखर याच भागात आहे.
पूर्व घाट: हा विलग झालेला आणि कमी उंचीचा भाग आहे. पूर्व घाटातून अनेक नद्या वाहून बंगालच्या उपसागराला मिळतात.

4. भारतीय वाळवंटी प्रदेश (थरचे वाळवंट)

अरवली पर्वताच्या पश्चिमेला राजस्थानमध्ये हे वाळवंट पसरलेले आहे. याला 'मरुस्थली' असेही म्हणतात.

वैशिष्ट्ये:

येथे पाऊस अत्यंत कमी पडतो (वर्षाला 150 मिलीमीटरपेक्षा कमी). त्यामुळे येथील हवामान कोरडे असून वनस्पती विरळ असतात. येथे वाळूचे ढिगारे मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. 'लुणी' ही या भागातील एकमेव मोठी नदी आहे, जी पुढे वाळवंटातच लुप्त होते.

5. किनारी मैदानी प्रदेश

भारताला सुमारे 7516 किलोमीटर लांबीची किनारपट्टी लाभली आहे. पठाराच्या दोन्ही बाजूंना अरुंद किनारी मैदाने आहेत.

पश्चिम किनारी मैदान: हे अरबी समुद्र आणि पश्चिम घाट यांच्या दरम्यान आहे. हे मैदान अरुंद आहे. याचे कोकण (उत्तर), कन्नड (मध्य) आणि मलबार (दक्षिण) असे भाग पडतात. येथे नद्या वेगाने वाहतात आणि 'खाड्या' तयार करतात.
पूर्व किनारी मैदान: हे बंगालचा उपसागर आणि पूर्व घाट यांच्या दरम्यान आहे. हे मैदान पश्चिम किनारपट्टीपेक्षा रुंद आहे. महानदी, गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरी या नद्यांनी येथे मोठे त्रिभुज प्रदेश (Deltas) तयार केले आहेत.

6. भारतीय द्वीपसमूह

भारताकडे मुख्य भूमीशिवाय दोन प्रमुख बेटांचे समूह आहेत:

अंदमान आणि निकोबार बेटे: ही बंगालच्या उपसागरात आहेत. ही बेटे आकाराने मोठी असून ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून निर्माण झालेली आहेत. भारतातील एकमेव जिवंत ज्वालामुखी 'बॅरन आयलंड' येथेच आहे.
लक्षद्वीप बेटे: ही अरबी समुद्रात आहेत. ही बेटे आकाराने लहान असून 'प्रवाळ' (Corals) पासून तयार झालेली आहेत.

महत्वाचे तथ्य (Fact Box):

भारतातील सर्वोच्च शिखर: K2 (गॉडविन ऑस्टिन) - 8611 मीटर.
भारतातील पूर्णपणे भारतीय सीमेत असलेले सर्वोच्च शिखर: कांचनगंगा.
दक्षिण भारताचे सर्वोच्च शिखर: अनाईमुडी.
जगातील सर्वात प्राचीन पर्वत: अरवली.
भारताची दक्षिण सीमा (मुख्य भूमी): कन्याकुमारी.
भारताचे सर्वात दक्षिणेकडील टोक: इंदिरा पॉईंट (निकोबार बेट).

Revision Tips :

परीक्षेच्या दृष्टीने हिमालयाचा 'उत्तरेकडून दक्षिणेकडे' क्रम (हिमाद्री -> हिमाचल -> शिवालिक) लक्षात ठेवा. तसेच, पूर्व किनारपट्टीवर 'त्रिभुज प्रदेश' (Deltas) आढळतात, तर पश्चिम किनारपट्टीवर 'खाड्या' (Estuaries) आढळतात, हा मुख्य फरक लक्षात ठेवा. द्विपकल्पीय पठारावरील नद्यांच्या दिशा (पूर्ववाहिनी व पश्चिमवाहिनी) यावरही प्रश्न विचारले जातात.