संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ हा केवळ राजकीय लढा नव्हता, तर तो मराठी भाषेचा आणि मराठी माणसाच्या अस्मितेचा लढा होता. १८१८ मध्ये पेशवाईच्या अस्तानंतर मराठी भाषिकांचे प्रदेश विखुरलेले होते. काही भाग मुंबई प्रांतात, काही हैदराबाद संस्थानात (मराठवाडा), तर काही भाग मध्य प्रांतात (विदर्भ) विभागले गेले होते. या सर्वांना एकत्र करून 'एकभाषिक महाराष्ट्र राज्य' निर्माण करण्यासाठी दिलेला लढा म्हणजे संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ होय. हा विषय महा टीईटी परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण यावर दरवर्षी किमान २ ते ३ प्रश्न विचारले जातात.
चळवळीची पार्श्वभूमी आणि सुरुवातीचे प्रयत्न
भारताला स्वातंत्र्य मिळण्यापूर्वीच मराठी भाषिक राज्याची मागणी जोर धरू लागली होती. १९११ मध्ये 'मराठी भाषिक प्रदेशाचा एक प्रांत असावा' अशी मागणी लोकमान्य टिळकांनी केली होती. त्यानंतर १९४६ च्या बेळगाव येथील मराठी साहित्य संमेलनात संयुक्त महाराष्ट्राचा ठराव मंजूर करण्यात आला.
१. दार कमिशन (१९४८):
स्वातंत्र्यानंतर भाषिक राज्यांच्या मागणीचा विचार करण्यासाठी भारत सरकारने न्यायमूर्ती एस. के. दार यांच्या अध्यक्षतेखाली 'दार कमिशन' नेमले. या कमिशनने १७ जून १९४८ रोजी आपला अहवाल सादर केला. मात्र, या अहवालाने महाराष्ट्राच्या आशेवर पाणी फेरले. त्यांनी सांगितले की, राज्यांची रचना भाषेऐवजी प्रशासकीय सोयीनुसार असावी. यामुळे मराठी जनतेत तीव्र असंतोष निर्माण झाला.
२. जे. व्ही. पी. समिती (१९४९):
लोकांचा रोष पाहून काँग्रेसने जवाहरलाल नेहरू (J), वल्लभभाई पटेल (V) आणि पट्टाभी सीतारामय्या (P) यांची एक समिती नेमली. या समितीने एप्रिल १९४९ मध्ये आपला अहवाल दिला. त्यांनी मान्य केले की भाषिक रचना असावी, पण मुंबई महाराष्ट्राला देण्यास त्यांनी स्पष्ट नकार दिला. "मुंबई हे बहुभाषिक शहर असल्याने ते महाराष्ट्राला देता येणार नाही," असे त्यांनी म्हटले. या निर्णयामुळे मुंबईतील मराठी माणूस खवळून उठला.
संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना आणि संघर्ष
जेव्हा सरकारने लोकांच्या भावनांकडे दुर्लक्ष केले, तेव्हा या संघर्षाला मोठे स्वरूप प्राप्त झाले. ६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी पुण्याच्या टिळक स्मारक मंदिरात केशवराव जेधे यांच्या अध्यक्षतेखाली 'संयुक्त महाराष्ट्र समिती'ची स्थापना झाली.
१. चळवळीचे प्रमुख नेते:
या चळवळीला अनेक दिग्गज नेत्यांचे नेतृत्व लाभले.
श्रीपाद अमृत डांगे: हे समितीचे एक महत्त्वाचे नेते होते. त्यांनी कामगार वर्गाला या चळवळीत मोठ्या प्रमाणावर उतरवले.
एस. एम. जोशी: समाजवादी विचारसरणीचे हे नेते चळवळीचे सरचिटणीस होते. त्यांच्या संयमी पण खंबीर नेतृत्वामुळे चळवळ शिस्तबद्ध राहिली.
प्रल्हाद केशव अत्रे (प्र. के. अत्रे): आचार्य अत्रे यांनी आपल्या 'मराठा' या दैनिकातून लेखणीच्या जोरावर सरकारवर प्रहार केले. त्यांच्या भाषणांना ऐकण्यासाठी लाखो लोक जमा होत असत. त्यांच्या तडाखेबंद भाषणांनी चळवळीत प्राण फुंकले.
सेनापती बापट: त्यांनी शांततामय मार्गाने सत्याग्रह करून चळवळीला नैतिक अधिष्ठान मिळवून दिले.
२. १०६ हुतात्म्यांचे बलिदान:
नोव्हेंबर १९५५ मध्ये जेव्हा केंद्र सरकारने मुंबई केंद्रशासित करण्याची घोषणा केली, तेव्हा मुंबईत तीव्र निदर्शने झाली. तत्कालिन मुख्यमंत्री मोरारजी देसाई यांनी आंदोलकांवर गोळीबाराचे आदेश दिले. या संघर्षात एकूण १०६ आंदोलक शहीद झाले. या बलिदानामुळे संपूर्ण महाराष्ट्र पेटून उठला. फ्लोरा फाउंटन येथील गोळीबारात शहीद झालेल्यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ आज तिथे 'हुतात्मा स्मारक' उभारण्यात आले आहे.
महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती: १ मे १९६०
जनतेचा वाढता रेटा आणि समितीच्या यशस्वी लढ्यामुळे शेवटी केंद्र सरकारला नमते घ्यावे लागले. तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी मुंबईसह महाराष्ट्राची निर्मिती करण्यास संमती दिली.
१ मे १९६० रोजी पहाटे राजभवनावर महाराष्ट्र राज्याचा मंगल कलश आणला गेला. पंडित नेहरूंनी अधिकृतरित्या महाराष्ट्र राज्याचे उद्घाटन केले. मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी, तर नागपूर ही उपराजधानी ठरवण्यात आली. यावेळी 'संयुक्त महाराष्ट्र समिती'चे स्वप्न पूर्ण झाले, मात्र बेळगाव, कारवार, निपाणी यांसारखे मराठी भाषिक भाग म्हैसूर (आताचे कर्नाटक) राज्यातच राहिले, ज्याची सीमावादाची लढाई आजही सुरू आहे.
यशवंतराव चव्हाण: आधुनिक महाराष्ट्राचे शिल्पकार
महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री म्हणून यशवंतराव चव्हाण यांची निवड झाली. त्यांना 'आधुनिक महाराष्ट्राचे शिल्पकार' मानले जाते कारण त्यांनी राज्याची पायाभरणी अत्यंत दूरदृष्टीने केली.
१. पंचायत राज व्यवस्था:
यशवंतराव चव्हाण यांनी सत्तेचे विकेंद्रीकरण करण्यासाठी वसंतराव नाईक समिती नेमली आणि महाराष्ट्रात १ मे १९६२ पासून पंचायत राज व्यवस्था अमलात आणली. यामुळे ग्रामीण भागातील सामान्य माणसाला सत्तेत वाटा मिळाला.
२. सहकारी चळवळ:
महाराष्ट्राच्या आर्थिक प्रगतीसाठी त्यांनी सहकार क्षेत्राला बळकटी दिली. साखर कारखाने, दुध डेअरी आणि बँका या सहकारी तत्त्वावर सुरू करण्यास त्यांनी प्रोत्साहन दिले. "विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी जे बहुजन समाजाच्या विकासाचे स्वप्न पाहिले होते, ते सहकाराच्या माध्यमातून पूर्ण करण्याचा प्रयत्न चव्हाणांनी केला."
३. कृषी आणि उद्योग:
त्यांनी 'शेती' आणि 'उद्योग' यांचा समतोल राखला. औद्योगिक विकासासाठी 'एमआयडीसी' (MIDC) ची स्थापना करण्यात त्यांचे मोठे योगदान आहे. त्यांनी कृष्णा-कोयना खोऱ्यातील जलसिंचन प्रकल्पांवर भर दिला, ज्यामुळे महाराष्ट्रात हरित क्रांतीला सुरुवात झाली.
Fact Box:
स्थापना: १ मे १९६०.
पहिले मुख्यमंत्री: यशवंतराव चव्हाण.
पहिले राज्यपाल: श्री. प्रकाश.
हुतात्म्यांची संख्या: १०६.
विधानसभेची पहिली बैठक: पुणे येथे (काही काळ).
प्रमुख परीक्षा कल (Exam Trends)
महा टीईटी आणि स्पर्धा परीक्षांमध्ये या विषयावर खालील प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात:
तारखा: संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना (६ फेब्रुवारी १९५६) आणि राज्याची निर्मिती (१ मे १९६०).
नेते: कोणत्या नेत्याने 'मराठा' वर्तमानपत्र चालवले? (आचार्य अत्रे).
समित्या: जे.व्ही.पी. समितीमध्ये कोणकोणते सदस्य होते?
हुतात्मे: १०६ हुतात्म्यांचे स्मारक कोठे आहे? (मुंबई - हुतात्मा चौक).
राजकारण: पहिले मुख्यमंत्री आणि त्यांच्या काळातील महत्त्वाचे निर्णय (उदा. पंचायत राज).
अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogical Perspective)
शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांना हा इतिहास शिकवताना केवळ तारखा पाठांतर करून न घेता, त्यामागील त्याग आणि लोकशाही मूल्यांचे महत्त्व सांगणे आवश्यक आहे. १ मे रोजी 'महाराष्ट्र दिन' साजरा करताना प्रभात फेरी, भाषणे आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या माध्यमातून राज्याचा गौरव विद्यार्थ्यांना समजावून सांगावा. नकाशावाचनाच्या माध्यमातून जुना मुंबई प्रांत आणि आजचा महाराष्ट्र यातील भौगोलिक फरक स्पष्ट करावा.
रिव्हिजन नोट्स (Quick Revision)
संयुक्त महाराष्ट्र परिषद: १९४६ (बेळगाव). अध्यक्ष: ग. त्र्यं. माडखोलकर.
नागपूर करार: २८ सप्टेंबर १९५३. (विदर्भ महाराष्ट्रात सामील होण्यासाठी झालेला करार).
राज्य पुनर्रचना आयोग: फाजल अली यांच्या अध्यक्षतेखाली (१९५३). त्यांनी द्विभाषिक मुंबई राज्याची शिफारस केली होती.
पहिले राज्यपाल: श्री. प्रकाश (International numbers used: 1960, 106, 1, 1956).
पहिले मुख्यमंत्री: यशवंतराव चव्हाण.
द्विभाषिक मुंबई राज्य: १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी अस्तित्वात आले होते (ज्यात गुजरात आणि महाराष्ट्र एकत्र होते).
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
