अध्यापन प्रक्रिया: संकल्पना, स्वरूप आणि उद्दिष्टे

१. प्रास्ताविक: शिक्षणाची प्रक्रिया आणि अध्यापनाचे स्थान

शिक्षण ही जन्मभर चालणारी प्रक्रिया आहे, परंतु या प्रक्रियेला जेव्हा एका विशिष्ट चौकटीत, म्हणजे शाळेत किंवा वर्गात आणले जाते, तेव्हा 'अध्यापन' (Teaching) हा घटक केंद्रस्थानी येतो. शिक्षण हे साध्य आहे, तर अध्यापन हे त्या साध्यापर्यंत पोहोचण्याचे साधन आहे.

अध्यापन ही एक सामाजिक प्रक्रिया आहे. समाजात ज्ञानाचे संक्रमण करण्यासाठी आणि पुढच्या पिढीला सक्षम बनवण्यासाठी अध्यापन केले जाते. वर्गातील अध्यापन हे केवळ पुस्तकी ज्ञान देणे नसून विद्यार्थ्याच्या वर्तनात अपेक्षित बदल घडवून आणणे होय. जेव्हा आपण शिक्षणाचा विचार करतो, तेव्हा त्यात 'अध्ययन' (Learning) आणि 'अध्यापन' (Teaching) या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू असतात. शिक्षकाचे कार्य अध्यापन करणे आहे, जेणेकरून विद्यार्थ्याचे अध्ययन सुलभ व्हावे.

२. अध्यापनाच्या विविध व्याख्या

अध्यापन ही संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी अनेक शिक्षणतज्ज्ञांनी वेगवेगळ्या व्याख्या मांडल्या आहेत. या व्याख्या परीक्षेत थेट विचारल्या जाऊ शकतात, त्यामुळे त्या समजून घेणे गरजेचे आहे.

एच. सी. मॉरिसन: "अध्यापन म्हणजे अधिक प्रगल्भ व्यक्तिमत्त्व आणि कमी प्रगल्भ व्यक्तिमत्त्व यांच्यातील असा निकटचा संपर्क की, ज्यामुळे कमी प्रगल्भ व्यक्तीच्या शिक्षणाची प्रगती व्हावी." येथे अधिक प्रगल्भ म्हणजे 'शिक्षक' आणि कमी प्रगल्भ म्हणजे 'विद्यार्थी' होय.
बी. ओ. स्मिथ: "अध्यापन ही अशी कार्यांची प्रणाली आहे, ज्याचा उद्देश अध्ययन घडवून आणणे हा असतो." (Teaching is a system of actions intended to induce learning). याचा अर्थ असा की, जर विद्यार्थ्याने काही शिकलेच नाही, तर तिथे अध्यापन झाले असे म्हणता येणार नाही.
क्लार्क: "अध्यापन म्हणजे अशा कृतींचे नियोजन आणि अंमलबजावणी, ज्यामुळे विद्यार्थ्याच्या वर्तनात बदल घडून येतो."
एडमंड एमिडन: "अध्यापन ही शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील एक आंतरक्रिया (Interaction) आहे, जी प्रामुख्याने शाब्दिक स्वरूपाची असते आणि वर्गात विशिष्ट उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी केली जाते."
बर्नाड: "अध्यापन म्हणजे विद्यार्थ्याला शिकण्यासाठी प्रवृत्त करणे, त्याला दिशा देणे आणि त्याला मार्गदर्शन करणे होय."
थॉमस ग्रीन: "अध्यापन ही एक अशी कृती आहे, जी विद्यार्थ्याच्या तार्किक शक्तीचा विकास करण्यासाठी केली जाते."

या सर्व व्याख्यांचा सारांश हाच आहे की, अध्यापन ही एक जाणीवपूर्वक केलेली प्रक्रिया असून तिचा मुख्य उद्देश विद्यार्थ्याचा विकास करणे हा आहे.

३. अध्यापन प्रक्रियेचे स्वरूप

अध्यापन प्रक्रियेचे स्वरूप समजून घेतल्याशिवाय प्रभावी शिक्षक होता येत नाही. याचे स्वरूप खालील मुद्द्यांच्या आधारे स्पष्ट करता येते:

अ. उद्दिष्टपूर्ण आणि परस्पर संवादी प्रक्रिया

अध्यापन कधीही विनाकारण केले जात नाही. प्रत्येक पाठामागे एक विशिष्ट 'उद्दिष्ट' असते. उदाहरणार्थ, जर शिक्षक 'बेरीज' शिकवत असतील, तर विद्यार्थ्याला संख्यांची मिळवणी करता येणे हे त्या अध्यापनाचे उद्दिष्ट असते. तसेच, ही प्रक्रिया 'एकतर्फी' नसते. शिक्षक बोलतात आणि विद्यार्थी शांत ऐकतात, याला जुन्या काळात अध्यापन मानले जाई, पण आधुनिक काळात शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील 'संवाद' किंवा 'आंतरक्रिया' (Interaction) महत्त्वाची आहे.

ब. बुद्धिनिष्ठ आणि रचनात्मक दृष्टिकोन

अध्यापन ही केवळ एक कला नाही, तर ते एक 'शास्त्र' देखील आहे. शिक्षकाला मानसशास्त्राचा आधार घेऊन अध्यापन करावे लागते. विद्यार्थ्यांची बुद्धिमत्ता, त्यांची आवड आणि त्यांची आकलनशक्ती लक्षात घेऊन ज्ञानाची 'रचना' करावी लागते. यालाच 'रचनावाद' (Constructivism) असे म्हणतात, जिथे विद्यार्थी स्वतःच्या अनुभवातून ज्ञान मिळवतो आणि शिक्षक त्याला मदत करतात.

क. विद्यार्थी केंद्रित दृष्टिकोन

पूर्वी शिक्षक हा केंद्रबिंदू होता, पण आता 'विद्यार्थी' हा अध्यापन प्रक्रियेचा केंद्रबिंदू आहे. विद्यार्थ्याच्या गरजा, त्याची क्षमता आणि त्याचा वेग यानुसार अध्यापन पद्धतीत बदल करणे आवश्यक असते. जर एखाद्या विद्यार्थ्याला एखादा घटक समजत नसेल, तर शिक्षकाला आपली शिकवण्याची पद्धत बदलावी लागते.

ड. सातत्यपूर्ण आणि गतिशील स्वरूप

अध्यापन ही थांबणारी प्रक्रिया नाही. ती सतत चालते. तसेच ती 'गतिशील' (Dynamic) आहे. याचा अर्थ असा की, काळानुसार अध्यापनाच्या पद्धती बदलतात. आज आपण डिजिटल बोर्ड, इंटरनेट आणि पीपीटीचा वापर करतो, हा अध्यापनाच्या गतिशीलतेचाच भाग आहे.

इ. मूल्यमापनभिमुख स्वरूप

शिक्षक जे शिकवत आहेत, ते विद्यार्थ्यांना समजले की नाही, हे तपासण्यासाठी 'मूल्यमापन' (Evaluation) केले जाते. अध्यापन प्रक्रियेत प्रश्न विचारणे, चाचण्या घेणे आणि विद्यार्थ्यांच्या शंकांचे निरसन करणे या गोष्टींचा समावेश होतो.

४. अध्यापन प्रक्रियेची उद्दिष्टे (Bloom's Taxonomy चा संदर्भ)

बेंजामिन ब्लूम यांनी अध्यापनाच्या उद्दिष्टांचे वर्गीकरण तीन मुख्य क्षेत्रांत केले आहे. परीक्षेच्या दृष्टीने हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

१. ज्ञानात्मक क्षेत्र (Cognitive Domain)

हे क्षेत्र बुद्धीशी संबंधित आहे. यात खालील पायऱ्या येतात:

ज्ञान (Knowledge): माहिती लक्षात ठेवणे किंवा आठवणे. (उदा. सूत्रांचे पाठांतर).
आकलन (Comprehension): माहितीचा अर्थ समजणे. (उदा. स्वतःच्या शब्दात स्पष्टीकरण देणे).
उपयोजन (Application): शिकलेल्या ज्ञानाचा नवीन परिस्थितीत वापर करणे. (उदा. गणितातील सूत्र वापरून उदाहरण सोडवणे).
विश्लेषण (Analysis): माहितीचे लहान तुकडे करून त्यांचा संबंध समजून घेणे.
संश्लेषण (Synthesis): वेगवेगळ्या माहिती एकत्र करून नवीन काहीतरी तयार करणे. (आता याला 'निर्मिती' किंवा Create असे म्हणतात).
मूल्यमापन (Evaluation): माहितीची अचूकता किंवा महत्त्व तपासणे.

२. भावात्मक क्षेत्र (Affective Domain)

हे क्षेत्र विद्यार्थ्यांच्या भावना, वृत्ती, मूल्ये आणि आवडीनिवडीशी संबंधित आहे. शिक्षणातून विद्यार्थ्याचा केवळ मेंदू विकसित होऊन चालणार नाही, तर त्याचे हृदय किंवा स्वभावही चांगला झाला पाहिजे. यात साक्षात्कारी होणे, प्रतिसाद देणे, मूल्य स्वीकारणे या गोष्टी येतात.

३. क्रियात्मक क्षेत्र (Psychomotor Domain)

हे क्षेत्र शारीरिक कौशल्यांशी संबंधित आहे. उदा. प्रयोगशाळेत उपकरणे हाताळणे, चित्र काढणे, हस्ताक्षर सुधारणे किंवा खेळ खेळणे. हाताने केल्या जाणाऱ्या कृतींचा विकास यात होतो.

५. अध्यापनातील मूलभूत घटक

अध्यापन प्रक्रियेत प्रामुख्याने तीन किंवा चार महत्त्वाचे घटक असतात, ज्यांच्याशिवाय ही प्रक्रिया पूर्ण होऊ शकत नाही:

शिक्षक (The Teacher): शिक्षक हा 'स्वतंत्र चल' (Independent Variable) असतो. तो अध्यापनाचे नियोजन करतो आणि प्रक्रिया नियंत्रित करतो.
विद्यार्थी (The Learner): विद्यार्थी हा 'आश्रित चल' (Dependent Variable) असतो. तो ज्ञानाचे ग्रहण करतो आणि शिक्षकावर अवलंबून असतो.
पाठ्यक्रम (Curriculum): हे 'मध्यस्थ चल' (Intervening Variable) आहे. शिक्षक आणि विद्यार्थी ज्या विषयावर चर्चा करतात, तो म्हणजे अभ्यासक्रम.
शैक्षणिक वातावरण (Environment): शाळेची शिस्त, वर्गातील प्रकाश, बसण्याची व्यवस्था आणि मानसिक वातावरण यांचा अध्यापनावर मोठा परिणाम होतो.

६. अध्यापनावर परिणाम करणारे घटक

अध्यापन किती प्रभावी होईल, हे अनेक घटकांवर अवलंबून असते:

वैयक्तिक घटक: शिक्षकाचे विषयावर असलेले प्रभुत्व, त्याचा उत्साह आणि संवाद कौशल्य. तसेच विद्यार्थ्याची शिकण्याची इच्छा आणि बुद्धिमत्ता.
सामाजिक घटक: विद्यार्थ्याची घरची परिस्थिती, त्याचे मित्र आणि समाजाचा शिक्षणाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन.
मानसिक घटक: प्रेरणा (Motivation), अवधान (Attention) आणि स्मृती. जर विद्यार्थी प्रेरित नसेल, तर जगातील सर्वोत्तम शिक्षकही त्याला शिकवू शकणार नाही.
भौतिक घटक: शाळेतील सुविधा, प्रयोगशाळा, ग्रंथालय आणि तंत्रज्ञानाचा वापर.

७. एडगर डेल यांचा 'अध्ययन अनुभव शंकू' (Edgar Dale's Cone of Experience)

एडगर डेल यांनी अध्ययनाचे अनुभव कसे मिळतात, याचे एक वर्गीकरण मांडले आहे. याला 'अनुभव शंकू' म्हणतात. यात त्यांनी अमूर्त अनुभवांकडून प्रत्यक्ष अनुभवांकडे असा प्रवास दाखवला आहे.

१. प्रत्यक्ष सहेतुक अनुभव (Direct Purposeful Experiences)

शंकूच्या तळाशी हे अनुभव असतात. जेव्हा विद्यार्थी स्वतः एखादी कृती करतो, तेव्हा त्याला सर्वाधिक ज्ञान मिळते. उदा. स्वतः बागेत जाऊन झाडे लावणे. यात विद्यार्थी सर्व ज्ञानेंद्रियांचा वापर करतो.

२. कल्पित किंवा नियोजित अनुभव (Contrived Experiences)

प्रत्येक वेळी प्रत्यक्ष अनुभव देणे शक्य नसते (उदा. ज्वालामुखी दाखवणे). अशा वेळी प्रतिकृती (Models) वापरल्या जातात.

३. नाट्यीकरण (Dramatization)

ऐतिहासिक घटना शिकवण्यासाठी नाटकाचा वापर करणे. यात विद्यार्थी स्वतः पात्राची भूमिका करतो आणि तो काळ अनुभवतो.

४. प्रात्यक्षिके (Demonstrations)

शिक्षक प्रयोग करून दाखवतात. विद्यार्थी पाहून शिकतात.

५. सहली किंवा क्षेत्रभेटी (Field Trips)

ऐतिहासिक ठिकाणे किंवा कारखान्यांना भेट देणे. प्रत्यक्ष पाहून मिळणारे ज्ञान चिरकाल टिकते.

६. प्रदर्शने (Exhibits)

विविध वस्तूंचे प्रदर्शन पाहून माहिती मिळवणे.

७. दूरदर्शन आणि चित्रपट (Television and Motion Pictures)

दृकश्राव्य साधनांचा वापर. यात डोळे आणि कान दोन्ही सक्रिय असतात.

८. ध्वनीमुद्रण, रेडिओ आणि स्थिर चित्रे (Recordings, Radio, Still Pictures)

केवळ ऐकणे किंवा पाहणे. हे थोडे अमूर्त असते.

९. दृश्य चिन्हे (Visual Symbols)

नकाशे, तक्ते किंवा आलेख यांचा वापर. हे समजण्यासाठी थोडी बुद्धी वापरावी लागते.

१०. शाब्दिक चिन्हे (Verbal Symbols)

शंकूच्या अगदी टोकावर हे अनुभव असतात. शिक्षक फक्त बोलतात किंवा पुस्तकातील शब्द वाचले जातात. हे सर्वात कमी प्रभावी असतात, कारण ते पूर्णपणे 'अमूर्त' (Abstract) असतात.

शैक्षणिक महत्त्व: एडगर डेल यांच्या मते, शिक्षक जितका शंकूच्या खालच्या स्तरावरील साधनांचा (प्रत्यक्ष अनुभव) वापर करेल, तितके अध्यापन अधिक प्रभावी होईल. केवळ बोलण्यापेक्षा (Verbal) कृतीतून (Doing) शिक्षण देणे महत्त्वाचे आहे.

८. सारांश आणि शिक्षकाची भूमिका

अध्यापन प्रक्रिया ही केवळ माहिती ओतण्याचे काम नाही, तर ती विद्यार्थ्याच्या सुप्त गुणांना वाव देण्याची संधी आहे. एक शिक्षक म्हणून आपल्याला अध्यापनाची उद्दिष्टे, विद्यार्थ्याचे मानसशास्त्र आणि उपलब्ध साधनांचा योग्य वापर माहित असणे आवश्यक आहे. ब्लूमची टॅक्सोनॉमी आपल्याला 'काय साध्य करायचे आहे' हे सांगते, तर एडगर डेल यांचा शंकू आपल्याला 'कसे शिकवायचे आहे' याची दिशा दाखवतो.