आजच्या या लेखात आपण पल्लव, चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि चोळ या चार प्रमुख सत्तांचा सखोल अभ्यास करणार आहोत.
१. पल्लव राजसत्ता (Pallava Dynasty)
पल्लव घराण्याने दक्षिण भारताच्या इतिहासात एका सुवर्णयुगाची सुरुवात केली. त्यांची राजधानी कांचीपुरम ही होती, जी त्या काळी शिक्षणाचे आणि संस्कृतीचे मोठे केंद्र बनली होती.
पल्लवांचा उदय आणि विस्तार:
पल्लव सुरुवातीला सातवाहनांचे मांडलिक होते, परंतु सातवाहनांच्या ऱ्हासानंतर त्यांनी स्वतःचे स्वतंत्र राज्य स्थापन केले. सिंहविष्णू हा या घराण्याचा पहिला पराक्रमी राजा मानला जातो. त्याने चोळ आणि इतर सत्तांचा पराभव करून पल्लव सत्तेचा विस्तार केला.
महत्त्वाचे राजे आणि त्यांचे कार्य:
महेंद्रवर्मन प्रथम (इ.स. ६०० - ६३०): हा राजा केवळ योद्धाच नव्हता, तर एक महान लेखक आणि संगीतकारही होता. त्याने 'मत्तविलास प्रहसन' नावाचे प्रसिद्ध नाटक लिहिले. सुरुवातीला तो जैन धर्मीय होता, परंतु अप्पार या तमिळ संताच्या प्रभावामुळे त्याने शैव धर्म स्वीकारला.
नरसिंहवर्मन प्रथम (इ.स. ६३० - ६६८): याला 'महामल्ल' असेही म्हटले जाते. त्याने चालुक्य राजा पुलकेशी द्वितीय याचा पराभव केला आणि त्यांची राजधानी 'वातापी' जिंकून घेतली, ज्यामुळे त्याला 'वातापीकोंडा' ही पदवी मिळाली. महाबलीपुरम येथील प्रसिद्ध रथ मंदिरे याच राजाच्या काळात बांधली गेली.
पल्लवकालीन स्थापत्यकला (Architecture):
पल्लवांची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे त्यांनी दगडात कोरलेली मंदिरे. त्यांनी स्थापत्यकलेच्या चार शैली विकसित केल्या:
महेंद्र शैली: यात पाषाण कोरून तयार केलेली लेणी मंदिरे होती.
मामल्ल शैली: महाबलीपुरम येथील रथ मंदिरे (उदा. धर्मराज रथ, अर्जुन रथ) ही या शैलीची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत. ही मंदिरे एकाच अखंड दगडातून (Monolithic) कोरलेली आहेत.
राजसिंह शैली: कांचीपुरमचे 'कैलासनाथ मंदिर' हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. हे मंदिर दगडांवर दगड रचून (Structural) बांधलेले आहे.
नंदीवर्मन शैली: ही लहान मंदिरांची शैली होती.
सांस्कृतिक योगदान:
पल्लव काळात 'भक्ती चळवळ' जोमाने सुरू झाली. नयनार (शिवभक्त) आणि आळवार (विष्णुभक्त) संतांनी तमिळ भाषेतून धर्माचा प्रसार केला. कांचीपुरम येथील 'घटिका' ही विद्यापीठे उच्च शिक्षणासाठी प्रसिद्ध होती.
२. चालुक्य राजसत्ता (The Chalukyas of Badami)
दक्षिण भारतात पल्लवांचे समकालीन आणि सर्वात मोठे स्पर्धक म्हणजे बदामीचे चालुक्य. त्यांची सत्ता आजच्या कर्नाटक आणि महाराष्ट्राच्या काही भागावर होती.
स्थापना आणि राजधानी:
चालुक्य घराण्याची स्थापना पुलकेशी प्रथम याने केली. त्यांनी बदामी (वातापी) ही आपली राजधानी बनवली. चालुक्यांनी नर्मदेच्या दक्षिणेला आपले साम्राज्य भक्कम केले.
पुलकेशी द्वितीय (इ.स. ६१० - ६४२):
हा चालुक्य घराण्यातील सर्वात महान राजा होता. त्याच्या पराक्रमाची माहिती आपल्याला ऐहोळे शिलालेख (Aihole Inscription) वरून मिळते, जो त्याचा राजकवी 'रविकिर्ती' याने लिहिला होता.
हर्षवर्धनाचा पराभव: उत्तर भारताचा सम्राट हर्षवर्धने जेव्हा दक्षिण जिंकण्यासाठी नर्मदा नदी ओलांडली, तेव्हा पुलकेशी द्वितीयने त्याचा प्रचंड पराभव केला. यामुळे हर्षवर्धनाचा दक्षिण विस्तार थांबला.
पल्लवांसोबत संघर्ष: पुलकेशीने पल्लव राजा महेंद्रवर्मनचा पराभव केला, परंतु नंतर नरसिंहवर्मनने पुलकेशीचा पराभव करून बदामीवर ताबा मिळवला.
चालुक्य स्थापत्यकला:
चालुक्यांनी मंदिरे बांधण्याची एक नवीन शैली विकसित केली, जिला 'वेसर शैली' (Vesara Style) असे म्हणतात. ही शैली उत्तर भारतीय 'नागर' आणि दक्षिण भारतीय 'द्रविड' शैलींचे मिश्रण आहे.
ऐहोळे: याला 'भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेचा पाळणा' (Cradle of Indian Temple Architecture) म्हटले जाते. येथे ७० पेक्षा जास्त मंदिरे आहेत, ज्यात 'लाड खान मंदिर' आणि 'दुर्गा मंदिर' प्रसिद्ध आहेत.
पट्टदकल: येथे १० मोठी मंदिरे आहेत. त्यातील 'विरुपाक्ष मंदिर' हे अत्यंत भव्य असून ते विक्रमादित्य द्वितीय याच्या राणीने पल्लवांवरील विजयाच्या स्मरणार्थ बांधले होते.
३. राष्ट्रकूट राजसत्ता (Rashtrakuta Dynasty)
चालुक्यांच्या अस्तानंतर महाराष्ट्रात आणि दक्षिण भारतात राष्ट्रकुटांची सत्ता उदयाला आली. ही सत्ता महाराष्ट्राच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते कारण त्यांनी महाराष्ट्राचे नाव सातासमुद्रापार नेले.
संस्थापक आणि विस्तार:
राष्ट्रकूट घराण्याची स्थापना दंतीदुर्ग याने इ.स. ७५३ मध्ये केली. त्याने चालुक्य राजा कीर्तिवर्मन द्वितीय याचा पराभव केला. राष्ट्रकुटांची राजधानी मान्यखेत (आजचे मालखेड, कर्नाटक) ही होती.
प्रमुख शासक आणि योगदान:
कृष्ण प्रथम: या राजाने औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्यातील वेरूळ येथे जगप्रसिद्ध 'कैलास मंदिर' कोरले. हे मंदिर एका अखंड डोंगररांगेतून वरून खाली या क्रमाने कोरलेले जगातील एकमेव आश्चर्य आहे.
अमोघवर्ष प्रथम: हा राजा शांतताप्रिय आणि साहित्याचा चाहता होता. त्याने कन्नड भाषेतील 'कविराजमार्ग' हा पहिला काव्यग्रंथ लिहिला. त्याला 'दक्षिणेचा अशोक' असेही संबोधले जाते.
ध्रुव आणि गोविंद तृतीय: या राजांनी उत्तर भारतापर्यंत मोहिमा आखल्या आणि कनौजच्या सत्तेसाठी झालेल्या 'त्रिपक्षीय संघर्षात' भाग घेतला.
राष्ट्रकूट प्रशासन आणि समाज:
राष्ट्रकुटांकडे अत्यंत प्रभावी लष्करी व्यवस्था होती. त्यांच्या काळात अरब व्यापाऱ्यांशी मोठ्या प्रमाणावर व्यापार चाले, ज्यामुळे राज्याची भरभराट झाली. धार्मिक बाबतीत हे राजे सहिष्णू होते; त्यांनी हिंदू धर्मासोबतच जैन आणि बौद्ध धर्मालाही राजाश्रय दिला. वेरूळची लेणी ही त्यांच्या सर्वधर्मसमभावाचे प्रतीक आहे.
४. चोळ राजसत्ता (The Imperial Cholas)
दक्षिण भारतातील सर्वात प्रबळ आणि दीर्घकाळ टिकलेली सत्ता म्हणजे चोळ सत्ता. त्यांनी केवळ दक्षिण भारतच नव्हे, तर अग्नेय आशियातील देशांवरही आपला प्रभाव पाडला.
पुनरुत्थान आणि राजधानी:
प्राचीन चोळ सत्तेचे पुनरुज्जीवन विजयालय याने ९ व्या शतकात केले. त्याने तंजावर (Thanjavur) जिंकून ती आपली राजधानी बनवली.
महान सम्राट:
राजराज चोळ प्रथम (इ.स. ९८५ - १०१४): हा एक दूरदृष्टी असलेला राजा होता. त्याने संपूर्ण दक्षिण भारत जिंकला आणि श्रीलंकेच्या उत्तर भागावर ताबा मिळवला. त्याने तंजावर येथे 'बृहदीश्वर मंदिर' (राजराजेश्वर मंदिर) बांधले, जे युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळात समाविष्ट आहे.
राजेंद्र चोळ प्रथम (इ.स. १०१४ - १०४४): हा राजराज चोळाचा मुलगा होता. त्याने आपल्या वडिलांपेक्षाही मोठी झेप घेतली. त्याने बंगालपर्यंत मोहीम फत्ते केली आणि 'गंगेचा विजेता' म्हणून 'गंगैकोंड' ही पदवी धारण केली. त्याने 'गंगैकोंडचोलपुरम' नावाची नवीन राजधानी वसवली.
आरमारी सामर्थ्य (Naval Power):
चोळ राजांकडे त्या काळातील जगातील सर्वात प्रबळ आरमार होते. याच आरमाराच्या जोरावर राजेंद्र चोळाने इंडोनेशिया, मलेशिया (श्रीविजय साम्राज्य) आणि मालदीव या देशांवर विजय मिळवला. यामुळे हिंदी महासागरावरील व्यापारावर चोळांचे वर्चस्व निर्माण झाले.
स्थानिक स्वराज्य संस्था (Local Self-Government):
चोळ प्रशासनाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची ग्रामप्रशासन व्यवस्था. उत्तरमेरुर (Uttarimerur) येथील शिलालेखातून आपल्याला चोळकालीन ग्रामसभांच्या कामकाजाची माहिती मिळते. गावचा कारभार लोकशाही पद्धतीने 'उर' आणि 'सभा' या संस्थांमार्फत चालत असे. उमेदवारांची निवड 'लॉटरी' (कुडावोलाई) पद्धतीने केली जात असे, जे आजही थक्क करणारे आहे.
चोळ स्थापत्य आणि कला:
चोळांची मंदिरे 'द्रविड शैली'ची परमोच्च अवस्था दर्शवतात. उंच गोपुरे आणि भव्य विमान ही त्यांची वैशिष्ट्ये होती. चोळ काळात कांस्यमूर्ती बनवण्याची कला शिखरावर होती. त्यातील 'नटराज' (नृत्य करणारा शिव) ची कांस्यमूर्ती ही जगातील उत्कृष्ट कलाकृती मानली जाते.
५. महत्त्वाच्या बाबींची उजळणी (Quick Revision Facts)
खालील तक्ता परीक्षेच्या शेवटच्या क्षणी उजळणीसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरेल:
| राजसत्ता | संस्थापक | राजधानी | प्रमुख वास्तू / योगदान |
| पल्लव | सिंहविष्णू | कांचीपुरम | रथ मंदिरे (महाबलीपुरम), कैलासनाथ मंदिर |
| चालुक्य | पुलकेशी प्रथम | बदामी (वातापी) | विरुपाक्ष मंदिर (पट्टदकल), वेसर शैली |
| राष्ट्रकूट | दंतीदुर्ग | मान्यखेत | कैलास मंदिर (वेरूळ), कविराजमार्ग (ग्रंथ) |
| चोळ | विजयालय | तंजावर | बृहदीश्वर मंदिर, आरमारी शक्ती, ग्रामप्रशासन |
६. स्पर्धा परीक्षेसाठी विशेष टिप्स (Exam Tips)
मंदिरे आणि निर्माते: महाबलीपुरमची मंदिरे (पल्लव), वेरूळचे कैलास मंदिर (राष्ट्रकूट - कृष्ण प्रथम) आणि बृहदीश्वर मंदिर (चोळ - राजराज प्रथम) यांवर जोड्या लावा किंवा एका वाक्यात उत्तरे द्या, असे प्रश्न येतात.
राजधानी: प्रत्येक सत्तेची राजधानी तोंडपाठ असावी. अनेकदा सत्तेचा क्रम किंवा राजधानीच्या जोड्या विचारल्या जातात.
परकीय प्रवासी: दक्षिण भारतीय सत्तांच्या काळात अनेक परकीय प्रवासी आले होते (उदा. ह्युएन-त्संग हा पल्लव आणि चालुक्य काळात आला होता). त्यांचे उल्लेख महत्त्वाचे आहेत.
प्रशासकीय संज्ञा: चोळ काळातील 'नाडू' (जिल्हा), 'मंडलम' (प्रांत) आणि 'कुडावोलाई' (निवडणूक पद्धत) या संज्ञांवर लक्ष द्या.
QUIZ
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
