मराठ्यांच्या इतिहासामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी आखलेल्या अनेक मोहिमांपैकी शाहिस्तेखानाची फजिती आणि सुरतेची स्वारी या दोन अत्यंत महत्त्वाच्या घटना आहेत. या घटना केवळ लष्करी विजय नव्हत्या, तर त्या महाराजांच्या गनिमी काव्याच्या आणि आर्थिक नियोजनाच्या उत्कृष्ट नमुन्यांपैकी एक होत्या. महाराष्ट्र शिक्षक पात्रता परीक्षा म्हणजेच Maha TET च्या दृष्टीने या प्रकरणातील तारखा, ठिकाणे आणि ऐतिहासिक व्यक्तींची नावे अत्यंत महत्त्वाची आहेत.
१. शाहिस्तेखानाचे आक्रमण आणि पुण्याचा वेढा
स्वराज्यावर आलेले अफझलखानाचे संकट महाराजांनी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी संपवले. पाठोपाठ सिद्दी जोहरने पन्हाळ्याला वेढा घातला होता. याच संधीचा फायदा घेऊन औरंगजेब बादशहाने आपला मामा शाहिस्तेखान याला मोठ्या फौजेसह दक्षिणेत पाठवले.
शाहिस्तेखानाचे पुण्यात आगमन:
शाहिस्तेखान ७७,००० पायदळ आणि १०,००० घोडदळ घेऊन स्वराज्यावर चालून आला. त्याने वाटेत अनेक गावे लुटली. चाकणचा किल्ला घेण्यासाठी त्याला मोठी झुंज द्यावी लागली. तेथील किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा यांनी तब्बल ५६ दिवस खानाच्या फौजेला रोखून धरले. परंतु, खानाच्या तोफखान्यापुढे चाकणचा संग्रामदुर्ग टिकाव धरू शकला नाही. शेवटी खानाने पुण्यात प्रवेश केला आणि आपला मुक्काम थेट महाराजांच्या बालपणीच्या लाल महालात ठोकला.
लाल महालातील मुक्काम:
खानाला वाटले की पुण्यात राहून तो महाराजांना जेरीस आणेल. त्याने लाल महालाच्या भोवती मोठा पहारा बसवला. खानाचा हा मुक्काम दोन वर्षांहून अधिक काळ चालला. या काळात त्याने आसपासचा प्रदेश उध्वस्त केला. ही परिस्थिती महाराजांसाठी आव्हानात्मक होती, कारण पुण्याचे महत्त्व स्वराज्यासाठी मोठे होते.
२. लाल महालावरील छापा: ५ एप्रिल १६६३
शाहिस्तेखान लाल महालात सुरक्षित आहे असे त्याला वाटत होते, पण महाराजांनी त्याला त्याच्याच घरात धडा शिकवण्याचे ठरवले. हा जगातील सर्वात धाडसी अशा 'सर्जिकल स्ट्राईक' पैकी एक मानला जातो.
छाप्याची योजना:
महाराजांनी ५ एप्रिल १६६३ च्या रात्रीची निवड केली. त्या काळात रमजान महिना सुरू होता. पुण्यात खानाच्या फौजेचा मोठा पहारा होता. महाराजांनी एका लग्नाच्या मिरवणुकीचा आधार घेतला. ४०० निवडक मावळ्यांसह महाराज पुण्यात शिरले. कोणालाही संशय येऊ नये म्हणून ते स्वत: साध्या वेशात होते.
प्रत्यक्ष हल्ला:
रात्रीच्या वेळी महाराज आणि त्यांचे मावळे लाल महालाच्या भिंतीला भगदाड पाडून आत शिरले. खानाच्या पहारेकऱ्यांना काही समजायच्या आतच माराकाटी सुरू झाली. गोंधळ उडाल्यावर शाहिस्तेखान झोपेतून जागा झाला. त्याला वाटले की हे कोणीतरी शत्रू सैन्य आहे, पण समोर प्रत्यक्ष शिवाजी महाराज उभे होते.
खानाची फजिती:
प्राण वाचवण्यासाठी खान खिडकीतून उडी मारून पळू लागला. त्याच वेळी महाराजांनी त्याच्यावर वार केला. या वारात खानाचा जीव वाचला, पण त्याच्या हाताची तीन बोटे कापली गेली. खानाची ही फजिती मोठी होती. त्याने जीव वाचवण्यासाठी अंधारात पळ काढला. महाराजांनी यशस्वीपणे लाल महालातून बाहेर पडून सिंहगडाकडे कूच केले.
परिणाम:
या घटनेमुळे मुघल साम्राज्याची मोठी नाचक्की झाली. औरंगजेबाला जेव्हा हे समजले, तेव्हा तो प्रचंड संतापला. खानाची रवानगी शिक्षा म्हणून थेट बंगालच्या मोहिमेवर करण्यात आली. मुघलांचा एवढा मोठा सेनापती एका रात्रीत पराभूत होऊन पळून गेला, यामुळे महाराजांचा दरारा संपूर्ण भारतात पसरला.
३. सुरतेची पहिली स्वारी: १६६४
शाहिस्तेखानाने पुण्यात राहून स्वराज्याचे मोठे नुकसान केले होते. शेती उध्वस्त झाली होती आणि खजिना रिकामा झाला होता. या नुकसानीची भरपाई करण्यासाठी महाराजांनी मुघलांचे सर्वात श्रीमंत शहर असलेल्या सुरतेवर स्वारी करण्याचे ठरवले.
सुरतेचे महत्त्व:
त्या काळी सुरत हे मुघल साम्राज्यातील सर्वात मोठे व्यापारिक केंद्र होते. तिथे इंग्रज, डच आणि पोर्तुगीज लोकांच्या वखारी होत्या. सुरत हे शहर औरंगजेबाच्या तिजोरीची 'चावी' मानले जाई.
स्वारीची रणनीती:
जानेवारी १६६४ मध्ये महाराजांनी अचानक सुरतेवर हल्ला केला. सुरतेचा सुभेदार इनायत खान हा घाबरून किल्ल्यात लपून बसला. महाराजांनी सुरतेवर ६ दिवस मुक्काम केला. या स्वारीत त्यांनी केवळ श्रीमंत व्यापाऱ्यांना आणि मुघल अधिकाऱ्यांना लुटले.
महाराजांची नीती:
महाराजांनी एक कडक नियम पाळला होता—गरिबांना, स्त्रियांना, मुलांना किंवा धार्मिक स्थळांना (मशीद किंवा चर्च) धक्का लावायचा नाही. त्यांनी केवळ मुघलांची आर्थिक नाडी कापण्यासाठी ही संपत्ती मिळवली. या मोहिमेतून महाराजांना प्रचंड धनलाभ झाला, ज्याचा उपयोग पुढे स्वराज्याच्या उभारणीसाठी आणि लष्करी खर्चासाठी करण्यात आला.
४. ऐतिहासिक तथ्ये आणि परीक्षाभिमुख मुद्दे (Fact Box)
Maha TET परीक्षेसाठी खालील मुद्दे पाठ असणे आवश्यक आहे:
चाकणचा किल्लेदार: फिरंगोजी नरसाळा (त्यांनी शाहिस्तेखानाला ५६ दिवस रोखले).
लाल महालावरील छाप्याची तारीख: ५ एप्रिल १६६३.
शाहिस्तेखानाचे गेलेले अवयव: हाताची ३ बोटे.
खानाची बदली कोठे झाली: बंगाल प्रांत.
सुरतेची पहिली स्वारी: १६६४ (जानेवारी).
सुरतेचा सुभेदार: इनायत खान.
५. अध्यापनशास्त्रीय विश्लेषण (Pedagogical View)
विद्यार्थ्यांना हा भाग शिकवताना शिक्षकांनी केवळ तारखांवर भर न देता, त्यामागील 'नियोजन' (Planning) आणि 'धैर्य' (Courage) या मूल्यांवर प्रकाश टाकावा.
१. गनिमी कावा: शत्रूची संख्या जास्त असताना त्याच्यावर थेट हल्ला न करता, त्याच्या कमकुवत दुव्यावर (उदा. लाल महालातील गाफीलपणा) हल्ला करणे म्हणजे गनिमी कावा.
२. आर्थिक स्वावलंबन: सुरतेची स्वारी ही केवळ लूट नव्हती, तर स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी लागणारा निधी उभा करण्याचा एक मार्ग होता.
३. नैतिकता: युद्धातही नैतिकता कशी जपावी, हे महाराजांनी चर्च आणि मशिदींना दिलेल्या अभयदानावरून स्पष्ट होते.
६. सराव आणि रिव्हिजन नोट्स
शाहिस्तेखान: औरंगजेबाचा मामा, पुण्यात लाल महालात मुक्काम.
लाल महाल: महाराजांचे बालपण गेलेले ठिकाण, खानाच्या पराभवाचे साक्षीदार.
सुरत: मुघलांचे आर्थिक केंद्र, १६६४ मध्ये पहिली लूट.
महत्त्व: या दोन घटनांनी हे सिद्ध केले की मराठे मुघलांच्या मोठ्या फौजेलाही पराभूत करू शकतात.
शाहिस्तेखानाची फजिती आणि सुरतेची मोहीम
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
