महाराष्ट्र राज्याचा इतिहास हा केवळ पराक्रमाचा इतिहास नाही, तर तो एका महान संस्कृतीच्या आणि नीतिमत्तेच्या जडणघडणीचा इतिहास आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ज्या स्वराज्याची स्थापना केली, त्याची मुळे त्यांच्या पूर्वजांच्या कर्तृत्वात आणि संस्कारांत दडलेली होती. महा TET परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून हा भाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण यामध्ये ऐतिहासिक घटनाक्रम, घराण्यांची माहिती आणि सामाजिक परिस्थितीवर आधारित प्रश्न विचारले जातात.
१. भोसले घराण्याची पूर्वपीठिका आणि पूर्वज
शिवाजी महाराजांचे घराणे म्हणजे भोसले घराणे. हे घराणे मूळचे वेरूळ (जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर) येथील होते. या घराण्याने महाराष्ट्राच्या इतिहासात अत्यंत मोलाची भूमिका बजावली आहे.
बाबाजीराजे भोसले:
भोसले घराण्यातील एक महत्त्वाचे पुरुष म्हणजे बाबाजीराजे भोसले. ते वेरूळ गावचे पाटील होते. त्यांना मालोजीराजे आणि विठोजीराजे असे दोन मुलगे होते. बाबाजीराजांच्या काळात भोसले घराणे हे शेती आणि लष्करी सेवा या दोन्ही क्षेत्रांत नावाजलेले होते.
मालोजीराजे भोसले (शिवाजी महाराजांचे आजोबा):
मालोजीराजे हे अत्यंत पराक्रमी आणि शिवभक्त होते. ते आणि त्यांचे भाऊ विठोजीराजे हे दोघेही अहमदनगरच्या निजामशहाच्या दरबारी सरदार म्हणून रुजू झाले. मालोजीराजे हे केवळ योद्धा नव्हते, तर ते दूरदृष्टी असलेले नेते होते. त्यांनी भोसले घराण्याची प्रतिष्ठा वाढवली.
विठोजीराजे भोसले:
मालोजीराजांचे धाकटे भाऊ विठोजीराजे यांनीही आपल्या भावाला प्रत्येक संकटात साथ दिली. या दोन्ही भावांच्या कर्तृत्वामुळे निजामशाहीमध्ये भोसले घराण्याला मोठी मानमरातब मिळाली.
२. घृष्णेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार: एक महान कार्य
वेरूळ येथील घृष्णेश्वर मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. मध्ययुगीन काळात परकीय आक्रमणांमुळे या मंदिराची प्रचंड दुरवस्था झाली होती. मंदिराच्या भिंती पडल्या होत्या आणि तिथे पुजाअर्चाही बंद झाली होती.
मालोजीराजांचे योगदान:
असे म्हटले जाते की, मालोजीराजांना मोठा द्रव्यनिधी (धनाचा साठा) सापडला होता. त्यांनी या धनाचा उपयोग स्वार्थासाठी न करता लोककल्याणासाठी आणि धर्माच्या पुनरुत्थानासाठी केला. त्यांनी घृष्णेश्वर मंदिराचा संपूर्ण जीर्णोद्धार केला. मंदिराच्या पडलेल्या भिंती पुन्हा बांधल्या, मंदिरावर कळस चढवला आणि तिथे पुजाऱ्यांची व नैवेद्याची व्यवस्था केली. या कार्यामुळे विखुरलेले भक्त पुन्हा तिथे येऊ लागले आणि हिंदू संस्कृतीच्या पुनरुज्जीवनाचे एक महत्त्वाचे केंद्र तयार झाले. यावरून मालोजीराजांची धार्मिक वृत्ती आणि रयतेप्रती असलेली निष्ठा दिसून येते.
३. पैठण आणि सांस्कृतिक वारसा
पैठण हे गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले एक प्राचीन आणि ऐतिहासिक शहर आहे. शिवपूर्वकाळात पैठण हे केवळ व्यापाराचे केंद्र नव्हते, तर ते दक्षिण भारताची सांस्कृतिक आणि धार्मिक राजधानी मानले जात असे.
महत्त्व:
पैठण हे संत एकनाथ महाराजांचे गाव म्हणून ओळखले जाते. तिथे धर्माचे आणि शास्त्रांचे मोठे अभ्यासक होते. कोणत्याही सामाजिक किंवा धार्मिक वादावर 'पैठणची न्यायसभा' जो निकाल देई, तो संपूर्ण महाराष्ट्रात अंतिम मानला जात असे. भोसले घराण्याचा आणि पैठणचा संबंध खूप जुना होता. शहाजीराजांच्या काळातही पैठणचे महत्त्व अबाधित होते. या शहराने महाराष्ट्राला समतेची आणि भक्तीची शिकवण दिली, ज्याचा उपयोग पुढे स्वराज्याच्या निर्मितीत वैचारिक अधिष्ठान म्हणून झाला.
४. शहाजीराजे भोसले: स्वराज्याचे संकल्पक
शहाजीराजे हे मालोजीराजांचे पुत्र आणि शिवाजी महाराजांचे वडील. ते एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्व होते. त्यांना 'स्वराज्य संकल्पक' असे संबोधले जाते, कारण त्यांनीच सर्वप्रथम स्वतंत्र राज्याचे स्वप्न पाहिले होते.
निजामशाही आणि आदिलशाहीतील कर्तृत्व:
शहाजीराजे सुरुवातीला निजामशाहीत होते. तिथे त्यांनी मुघलांच्या आक्रमणापासून निजामशाही वाचवण्यासाठी पराक्रमाची शर्थ केली. भातवडीची लढाई ($1624$) हे त्यांच्या लष्करी कौशल्याचे उत्तम उदाहरण आहे. या लढाईत त्यांनी मुघल आणि आदिलशाही यांच्या संयुक्त फौजेचा धुव्वा उडवला. पुढे निजामशाहीच्या पडत्या काळात त्यांनी स्वतःच्या बळावर एक स्वतंत्र राज्य उभे करण्याचा प्रयत्न केला, जो स्वराज्याचा पहिला प्रयत्न मानला जातो.
बंगळुरू येथील वास्तव्य:
जेव्हा निजामशाही संपुष्टात आली, तेव्हा शहाजीराजे विजापूरच्या आदिलशाहीत गेले. आदिलशहाने त्यांना कर्नाटक स्वारीवर पाठवले. तिथे त्यांनी अनेक प्रदेश जिंकले. शहाजीराजांनी बंगळुरू हे आपले मुख्य केंद्र बनवले. तिथे त्यांनी एका स्वतंत्र राजाप्रमाणे आपला दरबार भरवला. त्यांनी अनेक विद्वानांना आश्रय दिला आणि तिथेच त्यांनी बाल शिवबांना राज्यकारभाराचे प्राथमिक धडे दिले.
५. राजमाता जिजाऊ: स्वराज्याची प्रेरणा आणि मार्गदर्शक
जिजाबाई (जिजाऊ) या विदर्भातील सिंदखेड राजा येथील लखुजीराव जाधव यांच्या कन्या होत्या. जाधव घराणे हे यादवांच्या वंशातील अत्यंत पराक्रमी घराणे मानले जाते.
संस्कारांची जननी:
जिजाऊंना माहेरून राजकारण आणि युद्धकलेचा वारसा मिळाला होता. त्यांनी आपल्या आयुष्यात अनेक चढ-उतार पाहिले. त्यांच्या डोळ्यांदेखत त्यांच्या वडिलांची हत्या झाली होती. या सर्व अन्यायामुळे त्यांच्या मनात परकीय सत्तांबेडल चीड निर्माण झाली होती. त्यांनी ठरवले होते की, आपल्या मुलाला (शिवबांना) दुसऱ्याची चाकरी करू द्यायची नाही, तर त्याला स्वतःचे स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्यासाठी प्रेरित करायचे.
पुणे जहागिरीचे व्यवस्थापन:
जेव्हा शहाजीराजांनी जिजाऊ आणि शिवरायांना पुण्याला पाठवले, तेव्हा त्यांनी पुण्याचा कायापालट करण्याची जबाबदारी जिजाऊंवर सोपवली. त्यांनी विखुरलेल्या मावळ्यांना एकत्र केले, रयतेला शेतीसाठी प्रोत्साहन दिले आणि पुण्यात न्यायदानाची व्यवस्था केली. जिजाऊ या शिवरायांच्या केवळ आई नव्हत्या, तर त्या त्यांच्या राजकीय सल्लागार आणि गुरु सुद्धा होत्या.
६. बाल शिवबांचे शिक्षण आणि संस्कार
शिवाजी महाराजांचे शिक्षण हे केवळ पुस्तकी नव्हते, तर ते अनुभवावर आणि कौशल्यांवर आधारित होते.
विविध कला आणि शास्त्रे:
शहाजीराजांनी शिवरायांच्या शिक्षणासाठी उत्तम शिक्षकांची नेमणूक केली होती. शिवराय लहान वयातच घोडेस्वारी, तलवारबाजी, दांडपट्टा आणि नेमबाजी यात तरबेज झाले. याशिवाय त्यांना राजनीती, अर्थशास्त्र आणि गनिमी कावा (Guerilla Warfare) याचेही शिक्षण मिळाले.
संस्कारांचा पाया:
जिजाऊंनी त्यांना रामायण, महाभारत आणि थोर पुरुषांच्या गोष्टी सांगितल्या. यातून त्यांच्या मनात सत्य, न्याय आणि परोपकार या मूल्यांची रुजवण झाली. त्यांनी शिवरायांना शिकवले की, "शत्रूला नमवणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच प्रजेचे रक्षण करणे महत्त्वाचे आहे."
७. पुणे जहागिरीचा कायापालट: ओसाड ते समृद्ध
पुणे हे आज जसे विद्येचे माहेरघर आहे, तसे ते शिवपूर्वकाळात नव्हते. मुघल सरदार मुरार जगदेव याने पुण्याचे अतोनात नुकसान केले होते. त्याने पुण्याच्या जमिनीवर गाढवाचा नांगर फिरवून 'पुणे हे शापित गाव आहे' अशी भीती लोकांच्या मनात भरवली होती.
पुनर्वसन कार्य:
जिजाऊ आणि शिवराय पुण्यात आल्यावर त्यांनी लोकांचा हा समज दूर केला. त्यांनी तिथे सोन्याचा नांगर फिरवून "हे गाव आता समृद्ध होईल" असा संदेश दिला. त्यांनी पडलेली मंदिरे दुरुस्त केली. लोकांना शेतीसाठी बी-बियाणे आणि अवजारे दिली. परिणामी, जे लोक भीतीपोटी गाव सोडून गेले होते, ते परत आले. पुण्याच्या बाजारपेठा पुन्हा गजबजल्या. लाल महालाच्या बांधकामाने पुण्याचे सौंदर्य आणि सुरक्षा वाढली.
८. शहाजीराजांनी दिलेले विश्वासू सहकारी
स्वराज्य ही संकल्पना केवळ एका व्यक्तीची नव्हती. शहाजीराजांनी शिवरायांना पुण्याला पाठवताना अशा काही निष्ठावान सहकाऱ्यांची टीम दिली होती, ज्यांनी स्वराज्यासाठी आपल्या प्राणांची आहुती दिली.
कान्होजी जेधे: मावळ खोऱ्यातील अत्यंत अनुभवी आणि निष्ठावान देशमुख.
बाजी पासलकर: स्वराज्यातील पहिले सेनापती आणि शूर योद्धा.
दादाजी कोंडदेव: जहागिरीचे व्यवस्थापक आणि शिवरायांचे मार्गदर्शक.
तानाजी मालुसरे आणि बाजीप्रभू देशपांडे: ज्यांनी पुढे चालून स्वराज्याचे रक्षण केले.
या सहकाऱ्यांनी शहाजीराजांनी दिलेला शब्द पाळला आणि शिवरायांच्या प्रत्येक मोहिमेत ढाल बनून उभे राहिले.
९. परीक्षा कल आणि महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision Notes)
भोसले घराणे: मूळचे वेरूळचे. बाबाजीराजे हे संस्थापक (पाटील).
मालोजीराजे: घृष्णेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार केला.
लखुजीराव जाधव: जिजाऊंचे वडील, सिंदखेड राजाचे सरदार.
स्वराज्य संकल्पक: शहाजीराजे भोसले.
शिक्षण: शिवरायांनी बंगळुरू आणि पुणे येथे शिक्षण घेतले.
पुणे: मुरार जगदेवने उद्ध्वस्त केलेले पुणे जिजाऊंनी पुन्हा वसवले.
महत्त्वाच्या लढाया: भातवडीची लढाई ($1624$).
१०. अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogical Perspective)
शिक्षकांसाठी हा धडा शिकवताना खालील बाबी महत्त्वाच्या आहेत:
१. इतिहास आणि भूगोल यांचा सहसंबंध: वेरूळ, पैठण, बंगळुरू आणि पुणे या ठिकाणांचा नकाशात वापर करून भौगोलिक परिस्थितीचा इतिहासावर होणारा परिणाम सांगावा.
२. स्त्री शक्तीचे महत्त्व: जिजाऊंनी प्रतिकूल परिस्थितीत जो संयम आणि नेतृत्व दाखवले, त्यातून महिला सक्षमीकरणाचे उदाहरण द्यावे.
३. सांस्कृतिक जपणूक: मालोजीराजांनी केलेल्या मंदिर जीर्णोद्धारातून 'वारसा जपणूक' (Heritage Conservation) ही संकल्पना स्पष्ट करावी.
शिवपूर्वकालीन महाराष्ट्र
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
