अफजलखान वध

१. पार्श्वभूमी: स्वराज्यावरील महासंकट

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जेव्हा पुण्याच्या जहागिरीत स्वराज्याचे तोरण बांधले, तेव्हा विजापूरच्या आदिलशाही दरबारात खळबळ माजली. शिवरायांनी एकामागून एक किल्ले जिंकून आपला प्रभाव वाढवला होता. आदिलशाहीचा कारभार पाहणाऱ्या बडी साहेबाने शिवरायांचा बंदोबस्त करण्याचा निर्णय घेतला. दरबारात 'विडा' उचलण्याचे आव्हान दिले गेले. हे आव्हान अफजलखान नावाच्या बलाढ्य सरदाराने स्वीकारले. अफजलखान हा अत्यंत क्रूर, धिप्पाड आणि अनुभवी सेनापती होता. त्याने यापूर्वी अनेक लढाया जिंकल्या होत्या आणि त्याला 'शिवाजी' नावाच्या या 'पहाडी उंदराचा' नायनाट करण्याचा पूर्ण आत्मविश्वास होता.

खानाची निवड होण्यामागे त्याचे सामर्थ्य आणि कपटी स्वभाव ही दोन मुख्य कारणे होती. शिवरायांचे वडील शहाजीराजे यांना दगाफटका करून कैद करण्यात खानाचा मोठा वाटा होता, त्यामुळे शिवरायांच्या मनात खानाबद्दल आधीच सावधगिरी होती.

२. अफजलखानाची स्वारी आणि धार्मिक छळ

अफजलखान विजापूरहून मोठ्या फौजेनिशी निघाला. त्याच्याकडे ६५००० पेक्षा जास्त सैन्य, हत्ती, घोडे आणि आधुनिक तोफखाना होता. खानाचा उद्देश केवळ शिवरायांना पकडणे हा नव्हता, तर स्वराज्यातील जनतेचे मनोधैर्य खच्ची करणे हा होता.

तुळजापूर व पंढरपूरवर चाल: खानाने मुद्दाम तुळजापूरच्या भवानी मातेच्या मूर्तीची विटंबना केली. त्यानंतर तो पंढरपूरकडे वळाला. ही शिवरायांच्या श्रद्धास्थानांवर केलेली थेट आक्रमणे होती. खानाला वाटले की, देवस्थानांचे नुकसान केल्यामुळे शिवराय संतापून मैदानात येतील आणि खानाच्या मोठ्या सैन्यासमोर त्यांचा टिकाव लागणार नाही.
प्रजेचा छळ: खानाच्या सैन्याने वाटेत गावेच्या गावे लुटली. हा एक प्रकारचा 'सायकोलॉजिकल वॉरफेअर' म्हणजेच मानसिक युद्धनीतीचा भाग होता. प्रजेला त्रास देऊन राजाला बाहेर काढणे, ही खानाची जुनी पद्धत होती.

३. शिवरायांची रणनीती: प्रतापगडाची निवड

खान जेव्हा वाईपर्यंत आला, तेव्हा शिवरायांनी अत्यंत शांतपणे विचार केला. खानाशी खुल्या मैदानात लढणे म्हणजे आत्महत्येसारखे होते, कारण खानाचे सैन्य अफाट होते. म्हणून शिवरायांनी त्याला अशा ठिकाणी खेचून आणण्याचे ठरवले जिथे खानाचे सैन्य निकामी ठरेल आणि शिवरायांचे मावळे प्रभावी ठरतील.

प्रतापगडाची भौगोलिक स्थिती: जावळीच्या खोऱ्यात असलेला प्रतापगड हा किल्ला घनदाट जंगलाने वेढलेला होता. येथील रस्ते अरुंद होते आणि मोठ्या फौजेला तिथे हालचाल करणे अशक्य होते. शिवरायांनी खानाला निरोप पाठवला की, "मी तुम्हाला घाबरलो आहे, तुम्हीच मला भेटायला प्रतापगडाच्या पायथ्याशी यावे."
जावळीचे खोरे: जावळीचे खोरे हे 'वाघाची जाळी' म्हणून ओळखले जायचे. तिथे दिवसाही सूर्यप्रकाश पोहचत नसे. अशा ठिकाणी खानाला आणणे ही शिवरायांची सर्वात मोठी पहिली विजय होती. खानाला वाटले की शिवराय खरोखरच घाबरले आहेत आणि तो आपल्या विजयाच्या गर्वात प्रतापगडाकडे निघाला.

४. मुत्सद्देगिरी: वकील आणि बोलणी

या ऐतिहासिक भेटीत वकिलांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली.

पंताजी गोपीनाथ: शिवरायांनी आपले वकील पंताजी गोपीनाथ यांना खानाकडे पाठवले. त्यांनी खानाच्या मनात विश्वास निर्माण केला की महाराज खरोखरच घाबरलेले आहेत आणि ते शरणागती पत्करण्यास तयार आहेत. पंताजींनी खानाच्या सैन्याची आणि त्याच्या मनातील हेतूची सर्व माहिती गुप्तपणे महाराजांपर्यंत पोहोचवली.
कृष्णाजी भास्कर: अफजलखानाचा वकील कृष्णाजी भास्कर हा होता. तो खानाच्या क्रूर बेतांचा साक्षीदार होता. भेटीच्या वेळी त्याने महाराजांवर तलवारीचा वार करण्याचा प्रयत्न केला होता, पण महाराजांनी 'ब्राह्मण' म्हणून त्याला वाचवण्याचा प्रयत्न केला, मात्र कर्तव्यात आड येणाऱ्याला त्यांनी सोडले नाही.

५. भेटीचा दिवस: १० नोव्हेंबर १६५९

भेटीचा दिवस ठरला - मार्गशीर्ष शुद्ध सप्तमी, शके १५८१ म्हणजेच १० नोव्हेंबर १६५९. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी एक सुंदर शामियाना उभारण्यात आला.

शिवरायांची तयारी: महाराजांना ठाऊक होते की खान दगाफटका करणार. म्हणून त्यांनी कपड्यांच्या आत 'चिलखत' घातले. डोक्यावर 'जिरेटोप' आणि त्याखाली लोखंडी टोपी घातली. डाव्या हाताच्या बोटात 'वाघनखे' लपवली आणि उजव्या हाताच्या बाहीत 'बिचवा' लपवला.
जीवा महाला आणि अंगरक्षक: महाराजांसोबत जीवा महाला, संभाजी कावजी, येसाजी कंक यांसारखे विश्वासू १० अंगरक्षक होते. खानासोबत सय्यद बंडा हा नावाचा निष्णात तलवारबाज होता.

६. प्रत्यक्ष भेट आणि खानाचा वध

महाराज शामियान्यात शिरले. खानाने त्यांना पाहताच "या राजे, भेट द्या आम्हाला" असे म्हणून मिठी मारली. खान धिप्पाड होता, तर महाराज त्याच्या छातीपर्यंत भरत होते. खानाने मिठी मारताना महाराजांची मान आपल्या डाव्या बगलेत दाबली आणि उजव्या हाताने कट्यारीचा वार महाराजांच्या पोटावर केला.

परंतु, महाराजांनी चिलखत घातलेले असल्याने तो वार निष्फळ ठरला. खानाचा दगा ओळखून महाराजांनी क्षणाचाही विलंब न लावता आपल्या डाव्या हातातील वाघनखे खानाच्या पोटात खुपसली आणि त्याचा कोथळा बाहेर काढला. त्याच वेळी उजव्या हातातील बिचव्याने खानावर वार केला. खान कळवळला आणि "दगा, दगा" असे ओरडत पालखीत बसण्याचा प्रयत्न करू लागला.

७. "होता जीवा म्हणून वाचला शिवा"

खानाचा कोथळा बाहेर निघताच त्याचा अंगरक्षक सय्यद बंडा महाराजांवर चालून आला. त्याने आपली तलवार उगारली आणि महाराजांवर वार करणार तितक्यात जीवा महाला याने सय्यद बंडाचा हात हवेतच छाटला. यामुळे महाराजांचे प्राण वाचले. यावरूनच "होता जीवा म्हणून वाचला शिवा" ही म्हण रूढ झाली. ही घटना परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे कारण अंगरक्षकांची नावे वारंवार विचारली जातात.

८. प्रतापगडचे युद्ध आणि निकाल

खानाचा वध होताच प्रतापगडावरून तोफेचा इशारा झाला. हे संकेत मिळताच जंगलात लपलेले मावळे खानाच्या सैन्यावर तुटून पडले.

गनिमी कावा: खानाच्या सैन्याला जावळीच्या जंगलात रस्ता सापडत नव्हता. मावळ्यांनी झाडाझुडपातून बाण आणि तलवारींनी खानाच्या सैन्याची दाणादाण उडवली.
लूट: या युद्धात शिवरायांच्या सैन्याला मोठा खजिना मिळाला. यात ६५ हत्ती, ४००० घोडे, १२०० उंट आणि मोठ्या प्रमाणात शस्त्रसाठा व रोकड मिळाली. या विजयामुळे स्वराज्याची प्रतिष्ठा संपूर्ण भारतात वाढली.

९. शिवरायांचे औदार्य आणि कबर

विजय मिळाल्यानंतरही शिवरायांनी आपली नीतिमत्ता सोडली नाही. त्यांनी मृत अफजलखानाची कबर प्रतापगडावरच सन्मानाने बांधली. शत्रू मेला की शत्रुत्व संपते, ही उदात्त विचारसरणी महाराजांनी जगाला दाखवून दिली. त्यांनी खानाच्या कुटुंबाला आणि शरण आलेल्या सैनिकांना जीवदान दिले.

१०. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)

तारीख: १० नोव्हेंबर १६५९.
ठिकाण: प्रतापगड किल्ला (जावळीचे खोरे).
शस्त्रे: वाघनखे, बिचवा आणि चिलखत.
महाराजांचे अंगरक्षक: जीवा महाला, संभाजी कावजी, येसाजी कंक, कृष्णाजी गायकवाड इ.
खानाचा वकील: कृष्णाजी भास्कर.
महाराजांचे वकील: पंताजी गोपीनाथ.
इशारा: तोफेचा आवाज (विजयी संकेत).
मल्हारी मार्तंड: अफजलखानाचा वध झाला तेव्हा महाराजांनी 'मल्हारी मार्तंड'चा जयघोष केला होता.

निष्कर्ष

अफजलखान वध ही घटना केवळ शौर्याची गाथा नाही, तर ती उत्तम नियोजन आणि रणनीतीचा धडा आहे. महा TET च्या विद्यार्थ्यांनी यातील तारखा, व्यक्तींची नावे आणि भौगोलिक वैशिष्ट्ये लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.