अनेकदा विद्यार्थी अध्यापन पद्धती आणि अध्यापन प्रतिमाने यामध्ये गल्लत करतात. आज आपण या लेखात अध्यापन प्रतिमाने म्हणजे काय, त्यांचे घटक आणि विविध प्रकारांचा सखोल अभ्यास करणार आहोत. हा लेख वाचल्यानंतर तुम्हाला या विषयावरील कोणत्याही प्रश्नाचे उत्तर देणे सहज शक्य होईल.
अध्यापन पद्धती आणि अध्यापन प्रतिमाने: फरक समजून घेऊया
अध्यापन प्रतिमाने शिकण्यापूर्वी आपल्याला 'अध्यापन पद्धती' आणि 'प्रतिमान' यातील मूलभूत फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. अध्यापन पद्धती ही एक सर्वसाधारण प्रक्रिया असते, ज्याद्वारे शिक्षक वर्गात माहिती पोहोचवतो. परंतु, अध्यापन प्रतिमान हे त्याही पुढे जाऊन एक विशिष्ट आराखडा किंवा 'ब्लूप्रिंट' असते.
जेव्हा एखादा इंजिनिअर इमारत बांधतो, तेव्हा तो आधी त्या इमारतीचा एक नकाशा किंवा मॉडेल तयार करतो. त्या मॉडेलनुसारच इमारतीचे काम चालते. अगदी त्याचप्रमाणे, विशिष्ट शैक्षणिक उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी शिक्षकाने तयार केलेली अध्यापनाची संरचना म्हणजे 'अध्यापन प्रतिमान' होय. प्रतिमाने ही अधिक शास्त्रशुद्ध आणि सुनियोजित असतात. प्रतिमानांचा मुख्य उद्देश केवळ माहिती देणे नसून विद्यार्थ्यांच्या विचार प्रक्रियेत बदल घडवून आणणे हा असतो.
अध्यापन प्रतिमानाचे पाच मूलभूत घटक
कोणतेही अध्यापन प्रतिमान हे पाच प्रमुख स्तंभांवर उभे असते. मार्स वेल आणि ब्रुस जॉयस यांनी या घटकांचे सविस्तर वर्णन केले आहे. हे पाच घटक खालीलप्रमाणे आहेत:
1. उद्देश (Focus): प्रत्येक प्रतिमानाचा एक केंद्रबिंदू असतो. शिक्षक हे प्रतिमान का वापरत आहे? त्यातून त्याला कोणते उद्दिष्ट साध्य करायचे आहे? या प्रश्नाचे उत्तर म्हणजे 'उद्देश' होय. उदाहरणार्थ, जर शिक्षकाला विद्यार्थ्यांची विचारशक्ती वाढवायची असेल, तर त्याचा उद्देश 'ज्ञानात्मक विकास' असेल. प्रत्येक प्रतिमानाची उद्दिष्टे वेगवेगळी असतात, काही प्रतिमाने सामाजिक कौशल्यांवर भर देतात, तर काही वैयक्तिक विकासावर.
2. संरचना (Syntax): यालाच आपण अध्यापनाच्या पायऱ्या म्हणू शकतो. वर्गात प्रतिमान राबवताना शिक्षक कोणत्या क्रमाने कृती करणार आहे, याचे नियोजन यात असते. यामध्ये सुरुवातीला काय करावे, मध्यंतरी कोणती उदाहरणे द्यावीत आणि शेवटी मूल्यमापन कसे करावे, याचा क्रम ठरलेला असतो. ही पायरी प्रतिमानाचा 'आत्मा' मानली जाते कारण पायऱ्या चुकल्यास प्रतिमानाचा प्रभाव कमी होतो.
3. सामाजिक प्रणाली (Social System): अध्यापन ही एक सामाजिक प्रक्रिया आहे. वर्गात शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील नाते कसे असावे, हे या घटकावरून ठरते. काही प्रतिमानांमध्ये शिक्षक मुख्य भूमिकेत असतो (शिक्षक केंद्रित), तर काही प्रतिमानांमध्ये विद्यार्थी आणि शिक्षक दोघांचा सहभाग समान असतो (विद्यार्थी केंद्रित). वर्गातील शिस्त, लोकशाही वातावरण आणि आंतरक्रियांचे स्वरूप या सामाजिक प्रणालीवर अवलंबून असते.
4. प्रतिक्रिया तत्त्व (Principles of Reaction): विद्यार्थ्यांनी दिलेल्या उत्तरांवर किंवा त्यांच्या प्रतिसादावर शिक्षकाने कशी प्रतिक्रिया द्यावी, याचे मार्गदर्शन या घटकात मिळते. शिक्षकाने विद्यार्थ्याला प्रोत्साहन द्यावे की त्याच्या चुका सुधारण्यावर भर द्यावा? त्याने केवळ मार्गदर्शक असावे की नियंत्रक? हे या तत्त्वावरून निश्चित होते. हे शिक्षकाला विद्यार्थ्यांच्या वर्तनाचे योग्य विश्लेषण करण्यास मदत करते.
5. साहाय्यक प्रणाली (Support System): प्रतिमान यशस्वी करण्यासाठी लागणारी अवांतर साधने म्हणजे साहाय्यक प्रणाली होय. यामध्ये पाठ्यपुस्तके, तक्ते, प्रयोगशाळा, संगणक, संदर्भ ग्रंथ किंवा दृश्य-श्राव्य साधनांचा समावेश होतो. जर एखाद्या प्रतिमानाला विशिष्ट साहित्याची गरज असेल आणि ते उपलब्ध नसेल, तर ते प्रतिमान प्रभावी ठरणार नाही.
अध्यापन प्रतिमानांचे वर्गीकरण (4 मुख्य कुटुंबे)
मार्स वेल आणि ब्रुस जॉयस यांनी अध्यापन प्रतिमानांचे चार प्रमुख गटात किंवा 'कुटुंबात' वर्गीकरण केले आहे. प्रत्येक गटाचा उद्देश आणि कार्यपद्धती वेगळी आहे. आपण या सर्व 24 उपप्रकारांची सविस्तर माहिती घेऊया.
1. ज्ञान प्रक्रियाकरण प्रतिमाने (Information Processing Models)
या गटातील प्रतिमाने विद्यार्थ्यांच्या बुद्धिमत्तेवर आणि माहिती साठवण्याच्या क्षमतेवर लक्ष केंद्रित करतात. विद्यार्थ्याने माहिती कशी गोळा करावी, तिचे वर्गीकरण कसे करावे आणि समस्या सोडवण्यासाठी तिचा वापर कसा करावा, हे यात शिकवले जाते.
1. उद्गामी विचार प्रतिमान (Inductive Thinking Model):
उद्गाते: हिल्डा टाबा
उद्दिष्ट: विद्यार्थ्यांची तर्कशक्ती आणि संकल्पना निर्मिती क्षमता विकसित करणे. यामध्ये विद्यार्थी विशिष्ट उदाहरणांकडून सामान्य नियमाकडे जातात.
2. संकल्पना प्राप्ती प्रतिमान (Concept Attainment Model):
उद्गाते: जेरोम ब्रुनर
उद्दिष्ट: विद्यार्थ्यांना एखादी संकल्पना स्पष्टपणे समजून घेण्यास मदत करणे. शिक्षक उदाहरणे आणि गैर-उदाहरणे देऊन विद्यार्थ्यांना स्वतःहून नियम शोधायला लावतात.
3. शास्त्रोक्त शोध प्रतिमान (Scientific Inquiry Model):
उद्गाते: जोसेफ श्वाब
उद्दिष्ट: विज्ञानातील समस्या सोडवण्याची पद्धत आणि संशोधन वृत्ती विकसित करणे. यामध्ये विद्यार्थ्यांना शास्त्रज्ञाप्रमाणे विचार करण्यास प्रवृत्त केले जाते.
4. आगाऊ संघटक प्रतिमान (Advance Organizer Model):
उद्गाते: डेव्हिड आसुबेल
उद्दिष्ट: नवीन माहिती आणि जुनी माहिती यांचा समन्वय साधणे. शिक्षकाने पाठाच्या सुरुवातीलाच एक 'आराखडा' मांडणे गरजेचे असते, जेणेकरून विद्यार्थ्याला विषयाचा आवाका येईल.
5. स्मरणशक्ती प्रतिमान (Memory Model):
उद्गाते: हॅरी लॉरेन आणि रिचर्ड ल्युकास
उद्दिष्ट: महत्त्वाची माहिती दीर्घकाळ लक्षात ठेवण्यासाठी तंत्रे शिकवणे. यामध्ये 'नेमोनिक्स' चा वापर केला जातो.
6. ज्ञानात्मक विकास प्रतिमान (Cognitive Development Model):
उद्गाते: जीन पियाजे
उद्दिष्ट: विद्यार्थ्यांच्या वयानुसार त्यांच्या मानसिक क्षमतांचा विकास करणे. बालकांच्या बौद्धिक अवस्था लक्षात घेऊन अध्यापन करणे यात अभिप्रेत आहे.
7. अन्वेषण प्रशिक्षण प्रतिमान (Inquiry Training Model):
उद्गाते: रिचर्ड सचमन
उद्दिष्ट: कार्यकारण भाव शोधण्याची क्षमता वाढवणे. विद्यार्थ्यांनी प्रश्न विचारून घटनेमागील कारणे शोधणे यावर यात भर दिला जातो.
8. जैविक शास्त्र अन्वेषण प्रतिमान (Biological Science Inquiry Model):
उद्गाते: जोसेफ श्वाब
उद्दिष्ट: विशेषतः जीवशास्त्रातील संकल्पना संशोधनातून समजून घेणे.
2. सामाजिक आंतरक्रिया प्रतिमाने (Social Interaction Models)
मनुष्य हा सामाजिक प्राणी आहे. त्यामुळे समाजात वावरताना लागणारी कौशल्ये विकसित करणे हा या गटाचा मुख्य हेतू आहे. यामध्ये समूह कार्य आणि लोकशाही मूल्यांवर भर दिला जातो.
9. समूह शोध प्रतिमान (Group Investigation Model):
उद्गाते: हर्बर्ट थेलन आणि जॉन ड्युई
उद्दिष्ट: सामूहिकपणे समस्या सोडवण्याचे कौशल्य विकसित करणे. विद्यार्थी गटाने काम करतात आणि लोकशाही पद्धतीने निर्णय घेतात.
10. सामाजिक चौकशी प्रतिमान (Social Inquiry Model):
उद्गाते: बायरन मासियालास आणि बेंजामिन कॉक्स
उद्दिष्ट: सामाजिक समस्यांचे विश्लेषण करणे आणि त्यावर उपाय शोधणे.
11. प्रयोगशाळा प्रशिक्षण प्रतिमान (Laboratory Training Model):
उद्गाते: नॅशनल ट्रेनिंग लॅबोरेटरी (बेटेल)
उद्दिष्ट: आंतरवैयक्तिक संबंध आणि गट गतिशीलता (Group Dynamics) समजून घेणे.
12. न्यायशास्त्रीय चौकशी प्रतिमान (Jurisprudential Inquiry Model):
उद्गाते: डोनाल्ड ऑलिव्हर आणि जेम्स शेव्हर
उद्दिष्ट: जटिल सामाजिक प्रश्नांवर विचार करताना कायदेशीर आणि नैतिक दृष्टिकोन विकसित करणे. वादविवाद आणि चर्चा हे याचे मुख्य माध्यम आहे.
13. भूमिका पालन प्रतिमान (Role Playing Model):
उद्गाते: फॅनी शाफ्टेल आणि जॉर्ज शाफ्टेल
उद्दिष्ट: दुसऱ्याच्या भूमिकेत शिरून परिस्थिती समजून घेणे (Empathy). यातून विद्यार्थ्यांची सामाजिक जाणीव प्रगल्भ होते.
14. सामाजिक सिम्युलेशन प्रतिमान (Social Simulation Model):
उद्गाते: सरन बूकोक आणि हॅरोल्ड गेट्झको
उद्दिष्ट: कृत्रिमरीत्या निर्माण केलेल्या सामाजिक परिस्थितीतून निर्णय घेण्याचे कौशल्य शिकणे.
3. व्यक्तिमत्व विकास प्रतिमाने (Personal Models)
प्रत्येक विद्यार्थ्याचे व्यक्तिमत्व स्वतंत्र असते. त्याच्या भावना, गरजा आणि स्व-ओळख विकसित करणे हा या गटाचा उद्देश आहे. हे प्रतिमान विद्यार्थी-केंद्रित शिक्षणाचा पुरस्कार करतात.
15. अनिर्देशित अध्यापन प्रतिमान (Non-directive Teaching Model):
उद्गाते: कार्ल रॉजर्स
उद्दिष्ट: विद्यार्थ्याला स्वतःच्या समस्या स्वतः सोडवण्यास सक्षम करणे. शिक्षक येथे केवळ एक मार्गदर्शक किंवा 'फॅसिलिटेटर' म्हणून काम करतो.
16. वर्गसभा प्रतिमान (Classroom Meeting Model):
उद्गाते: विल्यम ग्लासर
उद्दिष्ट: वर्गातील समस्यांवर चर्चा करण्यासाठी लोकशाही व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे. यातून जबाबदारीची भावना निर्माण होते.
17. जाणीव जागृती प्रतिमान (Awareness Training Model):
उद्गाते: विल्यम शुलत्झ आणि फ्रेडरिक पर्ल्स
उद्दिष्ट: स्वतःच्या क्षमता आणि भावनांची जाणीव करून देणे. स्व-विकास हा याचा मुख्य पाया आहे.
18. सर्जनात्मक प्रतिमान / सिनेक्टिक्स प्रतिमान (Synectics Model):
उद्गाते: विल्यम गॉर्डन
उद्दिष्ट: विद्यार्थ्यांची कल्पनाशक्ती आणि सर्जनशीलता वाढवणे. यामध्ये 'सादृश्य' (Analogy) चा वापर करून नवीन विचार मांडले जातात.
19. संकल्पनात्मक प्रणाली प्रतिमान (Conceptual Systems Model):
उद्गाते: डेव्हिड हंट
उद्दिष्ट: विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक गरजांनुसार अध्यापन पर्यावरणात बदल करणे.
4. वर्तन परिवर्तन प्रतिमाने (Behavioral Modification Models)
हे प्रतिमान बी. एफ. स्किनर यांच्या वर्तनवादावर आधारित आहेत. विद्यार्थ्यांच्या वर्तनात अपेक्षित बदल घडवून आणणे आणि योग्य वर्तनाचे सक्षमीकरण करणे, हा याचा हेतू आहे.
20. प्रभुत्व संपादन प्रतिमान (Mastery Learning Model):
उद्गाते: बेंजामिन ब्लूम आणि जेम्स ब्लॉक
उद्दिष्ट: प्रत्येक विद्यार्थ्याने विषयावर प्रभुत्व मिळवेपर्यंत त्याला शिकवणे. यामध्ये लहान लहान घटकांमध्ये अभ्यासक्रम विभागला जातो.
21. थेट अध्यापन प्रतिमान (Direct Instruction Model):
उद्गाते: थॉमस गुड आणि जेरे ब्रॉफी
उद्दिष्ट: शिक्षकाने माहिती थेट आणि स्पष्ट स्वरूपात विद्यार्थ्यासमोर मांडणे. हे अत्यंत शिस्तबद्ध प्रतिमान आहे.
22. आकस्मिक व्यवस्थापन प्रतिमान (Contingency Management Model):
उद्गाते: बी. एफ. स्किनर
उद्दिष्ट: बक्षीस आणि शिक्षेचा वापर करून वर्तनावर नियंत्रण मिळवणे.
23. ताण कपात प्रतिमान (Stress Reduction Model):
उद्गाते: रिम आणि मास्टर्स
उद्दिष्ट: विद्यार्थ्यांमधील परीक्षेची भीती किंवा अभ्यासाचा ताण कमी करणे.
24. आत्म-नियंत्रण प्रतिमान (Self-control Model):
उद्गाते: बी. एफ. स्किनर
उद्दिष्ट: स्वतःच्या वर्तनाचे निरीक्षण आणि नियमन करण्यास शिकवणे.
प्रतिमानांचे महत्त्व आणि शिक्षकाची भूमिका
अध्यापन प्रतिमाने वापरल्यामुळे शिक्षणाला एक दिशा मिळते. शिक्षकाला केवळ माहिती देणारा 'माहिती स्त्रोत' न राहता एक 'संयोजक' बनता येते.
व्यापक दृष्टिकोन: प्रतिमानामुळे केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण होत नाही, तर विद्यार्थ्याचा सर्वांगीण विकास होतो.
व्यक्तिगत लक्ष: मुलांच्या वेगवेगळ्या शिकण्याच्या पद्धतीनुसार शिक्षक योग्य प्रतिमानाची निवड करू शकतो.
वैज्ञानिक आधार: ही प्रतिमाने मानसशास्त्रीय सिद्धांतांवर आधारित असल्याने त्यांचे निकाल खात्रीशीर असतात.
शिक्षक म्हणून आपल्याला हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, कोणत्याही एका प्रतिमानाला 'सर्वोत्कृष्ट' म्हणता येणार नाही. परिस्थिती, विद्यार्थ्यांची बौद्धिक पातळी आणि विषयाचे स्वरूप पाहून योग्य प्रतिमानाची निवड करणे, हेच खऱ्या शिक्षकाचे कसब आहे.
स्पर्धा परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स:
उद्गाते लक्षात ठेवा: Maha TET मध्ये अनेकदा 'प्रतिमान आणि त्यांचे उद्गाते' यांच्या जोड्या लावण्यासाठी प्रश्न येतात. वर दिलेली यादी वारंवार वाचा.
कुटुंब वर्गीकरण: एखादे प्रतिमान कोणत्या गटातील आहे (उदा. भूमिका पालन हे सामाजिक आंतरक्रिया गटातील आहे) हे नीट लक्षात ठेवा.
घटकांचा क्रम: पाच घटकांचा (Focus, Syntax, Social System, Principles of Reaction, Support System) योग्य क्रम लक्षात ठेवा.
अध्यापन प्रतिमाने
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
