मराठा पूर्वकालीन महाराष्ट्र

महाराष्ट्राचा इतिहास अत्यंत गौरवशाली आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना करण्यापूर्वी महाराष्ट्रात नेमकी कोणती परिस्थिती होती, कोणत्या राजसत्ता अस्तित्वात होत्या आणि समाजजीवन कसे होते, याचा अभ्यास करणे महा TET परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आजच्या या लेखात आपण यादव काळ, इस्लामी आक्रमणे आणि त्यानंतरच्या सुलतानशाही कालखंडाचा सखोल आढावा घेणार आहोत.

१. यादव राजवट: महाराष्ट्राचा सुवर्णकाळ

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या उदयापूर्वी महाराष्ट्रात यादवांचे राज्य हे शेवटचे प्रभावी स्वदेशी राज्य मानले जाते. या राजवटीने महाराष्ट्राला राजकीय स्थैर्य तर दिलेच, पण सांस्कृतिक आणि भाषिक समृद्धी सुद्धा प्रदान केली.

यादव घराण्याची स्थापना आणि विस्तार

यादव स्वतःला श्रीकृष्णाचे वंशज मानत असत. सुरुवातीला ते राष्ट्रकूट आणि कल्याणीच्या चालुक्यांचे मांडलिक म्हणून काम करत होते. परंतु, जेव्हा या दोन्ही सत्ता कमकुवत झाल्या, तेव्हा यादवांनी आपले स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण केले.

भिल्लम (पाचवा): संस्थापक

यादव सत्तेचा खऱ्या अर्थाने पाया भिल्लम (पाचवा) याने घातला. त्याने इसवी सन ११व्ह्या शतकाच्या शेवटी आपल्या राज्याचा विस्तार केला. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्याने देवगिरी (सध्याचे दौलताबाद) हे शहर वसवले आणि त्याला आपली राजधानी बनवले. देवगिरीचा किल्ला हा आजही त्याच्या अभेद्य संरचनेसाठी ओळखला जातो. भिल्लमने दक्षिण भारताकडे आपले लक्ष वळवून होयसळ आणि इतर स्थानिक सत्तांचा पराभव केला.

सिंघण (दुसरा): सत्तेचा कळस

यादव घराण्यातील सर्वात शक्तिशाली राजा म्हणून सिंघण (दुसरा) याचे नाव घेतले जाते. त्याच्या काळात यादव साम्राज्याची सीमा नर्मदा नदीपासून थेट तुंगभद्रेपर्यंत विस्तारली होती. त्याने गुजरातचे वाघेला आणि कर्नाटकातील होयसळ राजांचा पराभव करून आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. सिंघण हा केवळ योद्धा नव्हता, तर तो कला आणि साहित्याचा मोठा आश्रयदाता होता. त्याच्या काळात संगीत, गणित आणि ज्योतिषशास्त्र या विषयात मोठी प्रगती झाली.

रामचंद्रदेव यादव: शेवटचा महान राजा

रामचंद्रदेव यादव याच्या काळात यादवांचे ऐश्वर्य शिगेला पोहोचले होते. परंतु, याच काळात उत्तरेकडून इस्लामी आक्रमणांची चाहूल लागली. रामचंद्रदेवाच्या काळातच ज्ञानेश्वरीसारख्या महान ग्रंथाची निर्मिती झाली. परंतु, अंतर्गत कलह आणि संरक्षणात्मक रणनीतीमधील त्रुटींमुळे यादवांना परकीय आक्रमणापुढे टिकाव धरता आला नाही.

२. यादव काळातील सांस्कृतिक आणि साहित्यिक प्रगती

यादव काळ हा मराठी भाषेचा आणि साहित्याचा 'सुवर्णकाळ' मानला जातो. यापूर्वी राजदरबारात संस्कृतचा वापर अधिक होत असे, परंतु यादवांनी मराठी भाषेला राजाश्रय दिला.

मराठी साहित्याचा उदय

या काळात दोन प्रमुख धार्मिक संप्रदायांनी मराठी साहित्याच्या प्रसारात मोलाची भूमिका बजावली:

महानुभाव संप्रदाय: चक्रधर स्वामी यांनी स्थापन केलेल्या या संप्रदायाने मराठी भाषेला आपले माध्यम बनवले. 'लीळाचरित्र' हा मराठीतील पहिला चरित्रग्रंथ याच काळात महदंबा आणि इतर शिष्यांनी लिहिला. त्यांनी मराठी भाषेचे व्याकरण आणि लेखनशैली सुव्यवस्थित केली.
वारकरी संप्रदाय: संत ज्ञानेश्वर महाराज यांनी याच काळात 'भावार्थदीपिका' अर्थात ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ लिहिला. भगवद्गीतेचा सार सर्वसामान्यांना समजावा म्हणून त्यांनी तो मराठीत मांडला. यामुळे धर्माचे ज्ञान केवळ संस्कृत जाणणाऱ्या पुरोहितांपुरते मर्यादित न राहता ते सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचले.

हेमाडपंती स्थापत्यशैली

यादव काळातील सर्वात मोठे योगदान म्हणजे 'हेमाडपंती' मंदिरे. यादव राजांचा प्रधान हेमाद्री (ज्याला हेमाडपंत म्हटले जाते) याने ही शैली लोकप्रिय केली.

या शैलीची वैशिष्ट्ये:

१. या मंदिरात दोन दगडांना जोडण्यासाठी चुना किंवा सिमेंटचा वापर केला जात नाही.

२. दगडांमध्ये खोबणी (Tenon and Mortice) तयार करून ते एकमेकांत अडकवले जातात.

३. या मंदिरांचा आकार बहुधा ताऱ्यासारखा (Stellar) असतो.

महाराष्ट्रातील अंबरनाथचे शिव मंदिर, सिन्नरचे गोंदेश्वर मंदिर आणि औंढा नागनाथचे मंदिर ही हेमाडपंती स्थापत्यशैलीची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत. ही मंदिरे केवळ धार्मिक स्थळे नसून ती तत्कालीन प्रगत अभियांत्रिकीचे प्रतीक आहेत.

३. इस्लामी आक्रमणे आणि यादवांचा अस्त

१३ व्या शतकाच्या शेवटी भारताच्या राजकारणात मोठी उलथापालथ झाली. अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियातून आलेल्या आक्रमकांनी दिल्लीवर आपली पकड घट्ट केली होती.

अलाउद्दीन खिल्जीचे देवगिरीवर आक्रमण (१२९६)

जलालुद्दीन खिल्जीचा पुतण्या अलाउद्दीन खिल्जी याने अत्यंत धाडसी आणि गुप्तपणे देवगिरीवर आक्रमण केले. त्यावेळी रामचंद्रदेव यादव यांचा मुलगा शंकरदेव हा सैन्यासह दक्षिणेत गेला होता. किल्ल्यात धान्याचा तुटवडा आणि अचानक झालेल्या हल्ल्यामुळे रामचंद्रदेवांना तह करावा लागला. अलाउद्दीनने प्रचंड संपत्ती लुटून नेली. या आक्रमणाने दक्षिण भारताचे दरवाजे इस्लामी सत्तांसाठी उघडले गेले.

मलिक काफूरची मोहीम

पुढच्या काळात अलाउद्दीनचा सेनापती मलिक काफूर याने वारंवार दक्षिणेवर स्वाऱ्या केल्या. १३१० च्या सुमारास यादवांची सत्ता पूर्णपणे कमकुवत झाली. रामचंद्रदेवानंतर शंकरदेव गादीवर आला, पण त्याचा पराभव करून त्याला ठार मारण्यात आले. शेवटी १३१७-१८ च्या सुमारास कुतुबुद्दीन मुबारक खिल्जीने यादवांचे राज्य पूर्णपणे नष्ट केले आणि देवगिरीचे नाव बदलून 'कुतुबाद' (नंतर महंमद तुघलकाने 'दौलताबाद') असे ठेवले.

४. बहामनी सत्तेचा उदय आणि विस्तार

दिल्लीच्या सुलतानशाहीने महाराष्ट्रावर काही काळ राज्य केले, पण दिल्लीपासूनचे अंतर जास्त असल्याने येथे उठाव होऊ लागले.

हसन गेंगू आणि बहामनी सत्तेची स्थापना

इसवी सन १३४७ मध्ये अलाउद्दीन हसन बहमन शाह (ज्याला हसन गेंगू म्हणून ओळखले जाते) याने दिल्लीच्या तुघलक सत्तेविरुद्ध बंड केले आणि दक्षिणेत 'बहामनी' राज्याची स्थापना केली. त्याने गुलबर्गा ही आपली राजधानी बनवली. बहामनी सत्तेने महाराष्ट्रातील यादवांच्या जुन्या प्रदेशावर आपले नियंत्रण मिळवले.

महमूद गवान: कार्यक्षम वजीर

बहामनी राज्याच्या भरभराटीत वजीर महमूद गवान याचा मोठा वाटा होता. त्याने राज्याची आर्थिक स्थिती सुधारली, जमिनीची मोजणी केली आणि लष्कराला शिस्त लावली. त्याने विदर (Bidar) येथे एक भव्य मदरसा स्थापन केला, जो तत्कालीन शिक्षणाचे मोठे केंद्र होता. परंतु, बहामनी दरबारातील अंतर्गत गटबाजीमुळे (अफाकी विरुद्ध दखनी) त्याला मृत्यूदंडाची शिक्षा देण्यात आली आणि येथूनच बहामनी सत्तेच्या ऱ्हासाला सुरुवात झाली.

५. पाच शाह्यांचे विभाजन

महमूद गवानच्या मृत्यूनंतर बहामनी राज्याचे नियंत्रण सुटले आणि त्याचे पाच स्वतंत्र तुकड्यांमध्ये विभाजन झाले. महाराष्ट्राच्या इतिहासात या पाच शाह्या अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत:

शाहीचे नाव	राजधानी	संस्थापक
निजामशाही	अहमदनगर	अहमद निजामशाह
आदिलशाही	विजापूर	युसूफ आदिलशाह
इमादशाही	वऱ्हाड (एलिचपूर)	फत्तेउल्ला इमादशाह
बरीदशाही	बीदर	कासिम बरीद
कुतुबशाही	गोवळकोंडा	कुली कुतुबशाह

महाराष्ट्राच्या संदर्भात अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही या दोन सत्तांनी सर्वाधिक काळ प्रभाव गाजवला. याच काळात अनेक मराठा सरदार या शाह्यांच्या चाकरीत शिरले. भोसले, जाधव, निंबाळकर, घोरपडे यांसारखी घराणी या काळात उदयास आली.

६. मराठा पूर्वकालीन सामाजिक आणि राजकीय स्थिती

शिवपूर्व काळातील महाराष्ट्र हा राजकीयदृष्ट्या परकीयांच्या नियंत्रणात असला, तरी सामाजिक आणि धार्मिकदृष्ट्या मोठी घुसळण सुरू होती.

गावगाडा आणि वतनदारी

त्या काळी गावे स्वयंपूर्ण होती. गावाला 'कसबा' असेही म्हटले जाई. गावचा प्रमुख 'पाटील' असे, जो महसूल गोळा करणे आणि संरक्षण करण्याचे काम करी. त्याला मदत करण्यासाठी 'कुलकर्णी' हा हिशेब ठेवत असे. अनेक गावां मिळून एक 'परगणा' तयार होत असे. परगण्याचे वतनदार म्हणून 'देशमुख' आणि 'देशपांडे' काम पाहत असत.

अंधश्रद्धा आणि कर्मकांड

राजकीय अस्थिरतेमुळे समाजात भीतीचे वातावरण होते. लोक दैववादावर अधिक विश्वास ठेवू लागले होते. जातीभेद तीव्र होता. अशा परिस्थितीत संतांनी महाराष्ट्राला दिशा देण्याचे काम केले.

स्वराज्याची गरज का भासली?

परकीय सुलतानांच्या आक्रमणामुळे पिके उद्ध्वस्त होत असत. स्त्रियांची अब्रू सुरक्षित नव्हती. रयतेवर अन्याय होत असे. निजामशाही आणि आदिलशाही यांच्यातील सततच्या युद्धांमुळे महाराष्ट्राची भूमी होरपळून निघत होती. स्वतःचे स्वराज्य नसल्यामुळे मराठी माणसाला स्वतःच्याच देशात गुलामासारखे राहावे लागत होते. हीच ती पार्श्वभूमी होती, ज्यातून पुढे शहाजीराजे भोसले आणि जिजाऊ साहेबांच्या मार्गदर्शनाखाली छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचे स्वप्न प्रत्यक्षात आणले.

७. महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)

देवगिरी: यादवांची राजधानी. भिल्लम पाचवा याने वसवली.
ज्ञानेश्वरी: संत ज्ञानेश्वरांनी पैठण/नेवासे येथे लिहिलेला महान ग्रंथ.
लीळाचरित्र: महानुभाव संप्रदायाचा ग्रंथ, चक्रधर स्वामींच्या आठवणींचा संग्रह.
हेमाडपंती: चुना न वापरता दगड एकमेकांत अडकवून केलेली बांधकाम शैली.
अलाउद्दीन खिल्जी: १२९६ मध्ये देवगिरीवर पहिले आक्रमण करणारा दिल्लीचा सुलतान.
हसन गेंगू: १३४७ मध्ये बहामनी सत्तेचा संस्थापक.
पाच शाह्या: निजामशाही (नगर), आदिलशाही (विजापूर), कुतुबशाही (गोवळकोंडा), इमादशाही (वऱ्हाड), बरीदशाही (बीदर).
वतनदार: देशमुख, देशपांडे हे परगण्याचे अधिकारी, तर पाटील, कुलकर्णी हे गावचे अधिकारी.

या सर्व सत्तांचा अभ्यास करताना हे लक्षात येते की, राजकीय सत्ता बदलली तरी महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक आत्मा संतांनी आणि सामान्य जनतेने जिवंत ठेवला होता. यादवांच्या काळातील समृद्धी आणि सुलतानशाही काळातील संघर्ष यातूनच पुढे स्वराज्याची ठिणगी पडली.