राज्याभिषेक: हिंदवी स्वराज्याचे सार्वभौमत्व

हिंदवी स्वराज्याच्या इतिहासामधील 6 जून 1674 हा दिवस सुवर्णअक्षरांनी लिहून ठेवण्यासारखा आहे. या दिवशी दुर्गराज रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक संपन्न झाला. हा केवळ एक सोहळा नव्हता, तर ते एका स्वतंत्र, सार्वभौम आणि रयतेच्या राज्याचे अधिकृत घोषणापत्र होते. महा TET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या ऐतिहासिक घटनेचे विविध पैलू समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

1. राज्याभिषेकाची पार्श्वभूमी आणि आवश्यकता

शिवाजी महाराजांनी शून्यातून स्वराज्य निर्माण केले होते. त्यांनी अनेक किल्ले जिंकले, बलाढ्य शत्रूंचा पराभव केला आणि प्रजेला सुखी केले. परंतु, तांत्रिक आणि कायदेशीर दृष्टिकोनातून महाराजांना 'राजे' म्हणून अधिकृत मान्यता मिळणे बाकी होते.

राज्याभिषेक का हवा होता? (The 'Why' Factor):

कायदेशीर दर्जा: तोपर्यंत महाराजांचा उल्लेख आदिलशाही किंवा मुघल दप्तरात 'बंडखोर' किंवा 'जमीनदार' असा केला जात असे. राज्याभिषेकामुळे त्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एका 'स्वतंत्र राजा'चा दर्जा प्राप्त झाला.
सार्वभौमत्व: एखाद्या राज्याला स्वतःची नाणी, स्वतःची कालगणना आणि स्वतःचा ध्वज असणे हे सार्वभौमत्वाचे लक्षण असते. हे सिद्ध करण्यासाठी राज्याभिषेक अनिवार्य होता.
इतर सत्तांशी व्यवहार: इंग्रज, डच, फ्रेंच आणि पोर्तुगीज यांसारख्या परकीय व्यापारी सत्तांशी करार करताना एका सार्वभौम राजाच्या नात्याने बोलणी करणे सोपे झाले.
रयतेचा विश्वास: आपल्या राजाला आता धार्मिक आणि राजकीय मान्यता मिळाली आहे, या भावनेमुळे रयतेमध्ये नवचैतन्य निर्माण झाले.

2. रायगड किल्ल्याची निवड

राज्याभिषेकासाठी महाराजांनी रायगड किल्ल्याची निवड केली. या निवडीमागे अनेक महत्त्वाची कारणे होती:

भक्कम संरक्षण: रायगड हा चारही बाजूंनी डोंगररांगांनी वेढलेला आणि अभेद्य असा किल्ला होता. राजधानीसाठी सुरक्षित ठिकाण असणे गरजेचे होते.
मोक्याचे ठिकाण: कोकण आणि घाटमाथा यांच्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी रायगड हे अत्यंत सोयीचे ठिकाण होते.
विशाल विस्तार: राज्याभिषेकासाठी येणारे हजारो पाहुणे, हत्ती, घोडे आणि सैन्य यांच्या निवासासाठी रायगडाचा माथा प्रशस्त होता.
दुर्गराज: रायगडाची उंची आणि त्याची रचना पाहून युरोपियन लोकांनी त्याला 'पूर्वेकडील जिब्राल्टर' असे संबोधले होते.

3. पंडित गागाभट्ट आणि राज्याभिषेकाची तयारी

राज्याभिषेकाचे पौरोहित्य करण्यासाठी काशीचे विख्यात पंडित गागाभट्ट यांना पाचारण करण्यात आले होते. गागाभट्ट हे त्या काळातील महान विद्वान मानले जात असत.

महाराजांचा राज्याभिषेक हा केवळ राजकीय कार्यक्रम नव्हता, तर तो एक धार्मिक विधी देखील होता. यासाठी अनेक महिने आधीपासून तयारी सुरू झाली होती. स्वराज्यातीलच नव्हे, तर भारतातील विविध तीर्थक्षेत्रांमधून पवित्र पाणी आणले गेले होते. सप्तनद्या (गंगा, यमुना, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, सिंधू आणि कावेरी) आणि समुद्राचे पाणी सोन्याच्या कलशांमध्ये भरून आणले गेले होते.

4. राज्याभिषेक सोहळा: 6 जून 1674

6 जून 1674 रोजी पहाटेच्या शुभमुहूर्तावर राज्याभिषेक सोहळ्याला सुरुवात झाली. हा सोहळा अत्यंत भव्य आणि मंगलमयी होता.

सोहळ्याचे टप्पे:

ऐंद्र स्नान: पवित्र नद्यांच्या जलाने महाराजांना मंगल स्नान घालण्यात आले.
सिंहासनावर आरोहण: महाराजांनी रत्नजडित सुवर्ण सिंहासनावर आरोहण केले. हे सिंहासन 32 मण सोन्याचे बनलेले होते. (लक्षात ठेवा: 1 मण म्हणजे सुमारे 40 किलो, म्हणजेच हे सिंहासन अतिशय वजनदार आणि भव्य होते).
छत्र आणि चामरे: महाराजांच्या डोक्यावर सोन्याचे रत्नजडित छत्र धरण्यात आले. यावेळी 'क्षत्रियकुलावतंस श्री राजा शिवछत्रपती' अशा घोषणा देण्यात आल्या.
राज्याभिषेक शक: राज्याभिषेकाच्या दिवसापासून महाराजांनी स्वतःची नवीन कालगणना सुरू केली, ज्याला 'राज्याभिषेक शक' असे म्हणतात. यामुळे महाराजांनी स्वतःचे युग निर्माण केले, असे सिद्ध झाले.

5. सार्वभौमत्वाची चिन्हे: नाणी आणि पदव्या

राज्याभिषेकानंतर स्वराज्याची स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्यासाठी काही महत्त्वाचे बदल करण्यात आले.

अ) चलनातील बदल (Coins):

महाराजांनी स्वतःची नवीन नाणी पाडली. ही नाणी स्वराज्याच्या आर्थिक स्वातंत्र्याचे प्रतीक होती.

होन (Hone): हे सोन्याचे नाणे होते.
शिवराई (Shivrai): हे तांब्याचे नाणे होते.
या नाण्यांवर 'श्री राजा शिवछत्रपती' असे अक्षरे कोरलेली होती.

ब) पदवी:

राज्याभिषेकाच्या वेळी महाराजांनी 'क्षत्रियकुलावतंस श्री राजा शिवछत्रपती' ही मुख्य पदवी धारण केली. तसेच त्यांना 'हिंदू पद पादशाही'चे संस्थापक म्हणून गौरवण्यात आले.

क) राजभाषा कोश:

प्रशासनात वापरल्या जाणाऱ्या फारसी आणि अरबी शब्दांना पर्याय म्हणून महाराजांनी संस्कृत शब्दांचा वापर सुरू केला. यासाठी त्यांनी 'राज्यव्यवहार कोश' तयार करून घेतला. उदाहरणार्थ, 'किल्लेदार' ऐवजी 'दुर्गपाल' असा शब्द प्रयोग सुरू झाला.

6. अष्टप्रधान मंडळ (Council of Eight Ministers)

स्वराज्याचा कारभार सुरळीत चालावा यासाठी महाराजांनी आठ मंत्र्यांचे एक मंडळ नियुक्त केले होते, ज्याला 'अष्टप्रधान मंडळ' म्हटले जाते. हे मंडळ आधुनिक मंत्रिमंडळाचीच एक जुनी आवृत्ती होती.

पद (Post)	नाव (Name)	कार्य (Duty)
प्रधान (Peshwa)	मोरो त्रिंबक पिंगळे	राज्यकारभार चालवणे.
अमात्य (Mazumdar)	रामचंद्र नीलकंठ मुजुमदार	राज्याचा जमाखर्च पाहणे.
सचिव (Surnis)	अण्णाजी दत्तो	सरकारी आज्ञापत्रे तयार करणे.
मंत्री (Waqia-Navis)	दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस	पत्रव्यवहार सांभाळणे.
सेनापती (Sari-Naubat)	हंबीरराव मोहिते	सैन्याचे नेतृत्व व संरक्षण.
सुमंत (Dabir)	रामचंद्र त्रिंबक डबीर	परराज्यांशी संबंध ठेवणे.
न्यायाधीश (Nyayadhish)	निराजी रावजी	न्यायदान करणे.
पंडितराव (Panditrao)	मोरेश्वर पंडितराव	धर्माची कामे पाहणे.

टीप: यापैकी 'न्यायाधीश' आणि 'पंडितराव' वगळता इतर सर्व मंत्र्यांना युद्धप्रसंगी लष्करी नेतृत्व करावे लागत असे.

7. दुसरा राज्याभिषेक: निश्चलपुरी गोसावी

फार कमी विद्यार्थ्यांना हे माहित असते की, महाराजांचा राज्याभिषेक दोनदा झाला होता.

पहिला राज्याभिषेक वैदिक पद्धतीने 6 जून 1674 रोजी झाला.
त्यानंतर काही दिवसातच जिजाऊसाहेबांचे निधन झाले आणि काही अशुभ घटना घडल्या. त्यामुळे लोकांच्या मनात शंका निर्माण होऊ नये म्हणून महाराजांनी 24 सप्टेंबर 1674 रोजी निश्चलपुरी गोसावी यांच्या मार्गदर्शनाखाली 'तांत्रिक' पद्धतीने दुसरा राज्याभिषेक करून घेतला.

8. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision Facts)

तारीख: 6 जून 1674 (वैदिक) आणि 24 सप्टेंबर 1674 (तांत्रिक).
ठिकाण: रायगड किल्ला.
पंडित: गागाभट्ट (पहिले) आणि निश्चलपुरी गोसावी (दुसरे).
सिंहासन: 32 मण सोन्याचे.
नाणी: सुवर्ण 'होन' आणि तांब्याची 'शिवराई'.
कालगणना: राज्याभिषेक शक.
पदवी: क्षत्रियकुलावतंस श्री राजा शिवछत्रपती.
अष्टप्रधान मंडळ: स्वराज्याचे प्रशासन चालवणारी आठ मंत्र्यांची समिती.
इंग्रज वकील: राज्याभिषेकासाठी हेन्री ऑक्झेंडन हा इंग्रज वकील उपस्थित होता.

9. ऐतिहासिक महत्त्व आणि निष्कर्ष

शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक ही मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासातील एक क्रांती होती. सुमारे 300 वर्षांच्या परकीय गुलामगिरीनंतर एक भारतीय राजा स्वतःचे राज्य स्थापन करून सिंहासनावर बसला होता. यामुळे दक्षिण भारतामध्ये स्वाभिमानाची लाट उसळली. हा सोहळा केवळ सत्तेचे प्रदर्शन नव्हता, तर ते लोकशाहीच्या दिशेने पडलेले एक पाऊल होते, कारण महाराजांनी नेहमी 'रयतेचे राज्य' असेच स्वराज्याचे वर्णन केले.

टीईटी परीक्षेमध्ये या प्रकरणावर 'अष्टप्रधान मंडळ', 'नाणी' आणि 'तारखा' यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे वरील तक्त्यांचे आणि मुद्द्यांचे वारंवार वाचन करणे फायदेशीर ठरेल.