शिवकालीन प्रशासन

छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी केवळ युद्धे जिंकून स्वराज्य स्थापन केले नाही, तर त्या स्वराज्याचा कारभार लोककल्याणकारी आणि शिस्तबद्ध कसा असेल, याचे एक आदर्श उदाहरण जगासमोर ठेवले. कोणत्याही राज्याची प्रगती ही त्या राज्याच्या प्रशासन व्यवस्थेवर अवलंबून असते. महाराजांनी अत्यंत दूरदृष्टीने प्रशासकीय यंत्रणा उभारली होती. महा TET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या भागावर 'अष्टप्रधान मंडळातील पदे', 'लष्करी रचना' आणि 'किल्ल्यांचे व्यवस्थापन' यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. या लेखात आपण या संपूर्ण प्रशासकीय रचनेचा सखोल अभ्यास करणार आहोत.

१. शिवकालीन प्रशासनाचे स्वरूप आणि गरज

स्वराज्य स्थापन होत असताना त्याचा विस्तार मोठ्या प्रमाणावर होत होता. एवढ्या मोठ्या प्रदेशाचा कारभार एकट्या राजाने पाहणे अशक्य होते. तसेच, स्वराज्यातील रयतेला न्याय मिळावा, महसूल व्यवस्था नीट असावी आणि परकीय आक्रमणांपासून संरक्षण व्हावे यासाठी एका सक्षम यंत्रणेची गरज होती.

शिवाजी महाराजांनी प्रशासनाचे विकेंद्रीकरण केले. त्यांनी संपूर्ण अधिकार स्वतःकडे न ठेवता ते विविध विभागांत विभागून दिले. यातूनच 'अष्टप्रधान मंडळा'चा जन्म झाला. महाराजांच्या प्रशासनाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी 'वतनदारी' किंवा 'जमीनदारी' पद्धत बंद करून अधिकाऱ्यांना रोख पगार देण्याची पद्धत सुरू केली. यामुळे भ्रष्टाचाराला आळा बसला आणि अधिकारी रयतेवर अन्याय करू शकले नाहीत.

२. अष्टप्रधान मंडळ: स्वराज्याचे आठ आधारस्तंभ

महाराजांनी आपल्या राज्याभिषेकाच्या वेळी (इ.स. 1674) राज्यकारभाराच्या सोयीसाठी आठ मंत्र्यांचे एक मंडळ नियुक्त केले, ज्याला 'अष्टप्रधान मंडळ' असे म्हणतात. प्रत्येक मंत्र्याला स्वतंत्र खाते देण्यात आले होते आणि तो आपल्या खात्याचा प्रमुख होता.

अष्टप्रधान मंडळाची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:

हे मंत्री स्वतःहून कोणतेही निर्णय घेऊ शकत नसत; ते महाराजांना सल्ला देत आणि महाराजांच्या आज्ञेनुसार काम करत.
ही पदे वंशपरंपरागत नव्हती. कामगिरीच्या जोरावर ही पदे दिली जात.
न्यायाधीश आणि पंडितराव वगळता इतर सहा मंत्र्यांना युद्धाच्या प्रसंगी लष्कराचे नेतृत्व करावे लागत असे.

खालील तक्त्यामध्ये अष्टप्रधान मंडळातील पदे आणि त्यांच्या जबाबदाऱ्या स्पष्ट केल्या आहेत:

पद (Designation)	नाव (विशिष्ट काळातील प्रमुख)	मुख्य कार्य (Responsibilities)
१. मुख्य प्रधान (पेशवा)	मोरो त्रिंबक पिंगळे	राज्याचा कारभार चालवणे आणि जिंकलेल्या प्रदेशाची व्यवस्था पाहणे.
२. अमात्य (मजुमदार)	रामचंद्र नीलकंठ मजुमदार	राज्याचा जमाखर्च (महसूल विभाग) सांभाळणे आणि हिशोब तपासणे.
३. सचिव (सुरनीस)	अण्णाजी दत्तो	सरकारी आज्ञापत्रे तयार करणे आणि पत्रव्यवहार सांभाळणे.
४. मंत्री (वाकनीस)	दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस	राजाच्या खाजगी व्यवहारांची नोंद ठेवणे आणि दरबाराचे शिष्टाचार पाळणे.
५. सेनापती (सरनोबत)	हंबीरराव मोहिते	लष्कराची व्यवस्था ठेवणे आणि युद्धाच्या वेळी सैन्याचे नेतृत्व करणे.
६. सुमंत (डबीर)	रामचंद्र त्रिंबक डबीर	परराज्यांशी संबंध ठेवणे आणि परराष्ट्रांतील वकिलांचे स्वागत करणे.
७. न्यायाधीश	निराजी रावजी	न्यायदान करणे, दिवाणी आणि फौजदारी खटल्यांचा निकाल देणे.
८. पंडितराव	मोरेश्वर पंडितराव	धर्माची कामे पाहणे, दानधर्म करणे आणि धार्मिक विधींची देखरेख करणे.

प्रत्येक पदाचे सखोल विश्लेषण:

१. मुख्य प्रधान (पेशवा): पेशवा हे अष्टप्रधान मंडळातील सर्वात महत्त्वाचे पद होते. राजाच्या अनुपस्थितीत राज्याचा कारभार पाहण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर असे. सर्व आज्ञापत्रांवर राजाच्या शिक्क्याखाली पेशव्याचा शिक्का असणे अनिवार्य होते.

२. अमात्य: आजच्या काळातील 'अर्थमंत्री' म्हणजे त्या काळातील अमात्य. स्वराज्याचे उत्पन्न किती आणि खर्च किती, याचा अचूक हिशोब ठेवण्याचे काम ते करत. 'आज्ञापत्र' हा प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिणारे रामचंद्र पंत अमात्य याच पदावर होते.

३. सुमंत: सुमंत हे आजच्या 'परराष्ट्र मंत्री' (Foreign Minister) सारखे काम करत. इतर राज्यांशी तह करणे, युद्ध किंवा मैत्रीच्या वाटाघाटी करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती.

४. न्यायाधीश व पंडितराव: या दोन व्यक्तींना लष्करी मोहिमांवर जावे लागत नसे. त्यांचे कार्य अनुक्रमे न्यायदान आणि सामाजिक-धार्मिक व्यवस्था लावणे हे होते.

३. लष्करी व्यवस्था: स्वराज्याचे संरक्षण कवच

शिवाजी महाराजांचे लष्कर हे अत्यंत शिस्तबद्ध आणि गतिमान होते. त्यांनी आपल्या लष्कराचे प्रामुख्याने दोन भाग केले होते: पायदळ आणि घोडदळ.

अ) पायदळ (Infantry)

डोंगराळ भागात युद्ध करण्यासाठी पायदळ अत्यंत उपयुक्त होते. पायदळातील सैनिकांना 'पाईक' असे म्हटले जाई.

पायदळाची श्रेणीबद्ध रचना:

९ पाईक = १ नायक (दहावा माणूस नायक)
५ नायक = १ हवालदार
२ हवालदार = १ जुमलेदार
१० जुमलेदार = १ हजारी
५ हजारी = १ सरनोबत (पायदळाचा प्रमुख)

पायदळामध्ये मावळे हे डोंगरदऱ्यातून वेगाने हालचाली करण्यात पटाईत होते. त्यांची चपळता हेच स्वराज्याचे सर्वात मोठे शस्त्र होते.

ब) घोडदळ (Cavalry)

मैदानी प्रदेशात आणि अचानक हल्ले करण्यासाठी घोडदळाचा वापर केला जाई. घोडदळाचे दोन प्रमुख प्रकार होते, ज्यावर परीक्षेमध्ये नेहमी प्रश्न विचारला जातो:

शिलेदार: शिलेदाराकडे स्वतःचा घोडा आणि स्वतःची शस्त्रे असत. सरकारकडून त्यांना केवळ पगार मिळे.
बारगीर: बारगीरला घोडा आणि शस्त्रे दोन्ही सरकारकडून दिली जात असत. स्वराज्याच्या घोडदळात बारगिरांची संख्या जास्त होती.

घोडदळाची श्रेणीबद्ध रचना:

२५ बारगीर = १ हवालदार
५ हवालदार = १ जुमलेदार
१० जुमलेदार = १ एक हजारी
५ हजारी = १ पंचहजारी
घोडदळाचा प्रमुख = सरनोबत

महत्त्वाची टीप: नेताजी पालकर, प्रतापराव गुजर आणि हंबीरराव मोहिते हे स्वराज्याचे काही प्रसिद्ध सरनोबत (सेनापती) होते.

४. हेर खाते (Intelligence Department)

कोणतेही युद्ध जिंकण्यासाठी शत्रूची माहिती असणे आवश्यक असते. महाराजांनी अत्यंत कार्यक्षम असे 'हेर खाते' उभारले होते. या खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक होते.

हेर खात्याचे कार्य:

शत्रूच्या छावणीत जाऊन तिथली गुप्त माहिती काढणे.
रस्ते, किल्ले आणि सैन्याची संख्या यांची अचूक माहिती महाराजांपर्यंत पोहोचवणे.
सुरतेवर छापा टाकण्यापूर्वी बहिर्जी नाईक यांनी त्या शहराची खडान् खडा माहिती आणली होती, ज्यामुळे ती मोहीम यशस्वी झाली.

"माहिती गोळा करण्यात चूक झाली तर मोहिमेचा निकाल उलट लागू शकतो," हे महाराजांचे तत्त्व होते. म्हणूनच ते हेरांच्या माहितीवर विशेष लक्ष देत.

५. गड-किल्ले आणि त्यांचे व्यवस्थापन

"ज्यापाशी किल्ला, त्याचे राज्य" हे शिवकालीन प्रशासनाचे मुख्य सूत्र होते. किल्ल्यांच्या संरक्षणासाठी महाराजांनी त्रिस्तरीय प्रशासन व्यवस्था लावली होती. प्रत्येक किल्ल्यावर तीन मुख्य अधिकारी असत:

किल्लेदार (हवालदार): किल्ल्याचा सर्वोच्च प्रमुख. किल्ल्याचे रक्षण करणे आणि दरवाजांची निगराणी करणे ही याची जबाबदारी होती.
सबनीस: किल्ल्यावरील हिशोब ठेवणे आणि पत्रव्यवहार सांभाळणे.
कारखानीस: किल्ल्यावरील धान्याची कोठी आणि युद्धसाहित्याची (दारूगोळा) व्यवस्था पाहणे.

या तिघांवरही एकमेकांचे नियंत्रण असे, जेणेकरून कोणीही शत्रूला सामील होऊ नये किंवा फितुरी करू नये.

६. आरमार: समुद्राचा राजा

भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर सिद्दी, पोर्तुगीज आणि इंग्रज यांसारख्या सत्तांचा उपद्रव होता. त्यांना रोखण्यासाठी महाराजांनी स्वतंत्र आरमार (Navy) उभे केले.

** ब्रीदवाक्य:** "ज्यांचे जवळ आरमार, त्याचा समुद्र."
जहाजांचे प्रकार: गुराब, गलबत, पाल, मचवा, नांव, होडी.
प्रमुख अधिकारी: कान्होजी आंग्रे (नंतरच्या काळात प्रसिद्ध झाले), मायनाक भंडारी, लाय पाटील, दर्यासारंग.

सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग यांसारखे जलदुर्ग बांधून महाराजांनी सागरी सीमा सुरक्षित केल्या.

७. शिस्त आणि रयतेची काळजी

महाराजांनी लष्कराला कडक सूचना दिल्या होत्या की, मोहिमेवर असताना रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नये. सैनिकांकडून शेतीचे नुकसान होणार नाही याची काळजी घेतली जाई.

महसूल व्यवस्था: शेतीचे उत्पन्न पाहूनच कर आकारला जाई. दुष्काळ पडल्यास शेतसाऱ्यात सूट दिली जाई.
वतनदारी पद्धत बंद: महाराजांनी नवीन वतने देणे बंद केले होते. जुन्या वतनदारांच्या अधिकारांवर मर्यादा आणल्या होत्या, जेणेकरून ते रयतेची पिळवणूक करणार नाहीत.

८. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)

अष्टप्रधान मंडळ: 8 मंत्री.
पेशवा: मुख्य प्रधान (प्रशासन).
अमात्य: वित्त/महसूल.
सुमंत: परराष्ट्र व्यवहार.
बारगीर: सरकारी घोडा असलेला सैनिक.
शिलेदार: स्वतःचा घोडा असलेला सैनिक.
बहिर्जी नाईक: हेर खात्याचे प्रमुख.
किल्ल्यावरील अधिकारी: हवालदार, सबनीस, कारखानीस.
आरमार: स्वराज्याचे स्वतंत्र नौदल.

९. निष्कर्ष

शिवकालीन प्रशासन हे केवळ राजाची सत्ता टिकवण्यासाठी नव्हते, तर ते 'रयतेचे राज्य' स्थापन करण्यासाठी होते. अष्टप्रधान मंडळातील कामाची विभागणी, लष्करातील श्रेणीबद्ध रचना आणि किल्ल्यांचे चोख व्यवस्थापन यामुळेच स्वराज्य अनेक संकटांनंतरही टिकून राहिले. महा TET परीक्षेच्या दृष्टीने या घटकाचा अभ्यास करताना पदांची नावे आणि त्यांची कामे यावर विशेष लक्ष द्यावे.