अभिप्रेरणा (Motivation)
अभिप्रेरणा म्हणजे काय? सोप्या भाषेत सांगायचे तर, एखाद्या ध्येयाप्रत पोहोचण्यासाठी व्यक्तीला कार्यप्रवृत्त करणारी आंतरिक शक्ती म्हणजे अभिप्रेरणा होय. ही एक अशी मानसिक अवस्था आहे जी वर्तनाला दिशा देते आणि ते टिकवून धरते.
अभिप्रेरणेची व्याख्या:
'मॅकडूगल' यांच्या मते, "अभिप्रेरणा म्हणजे अशा शारीरिक आणि मानसिक अवस्था आहेत ज्या व्यक्तीला विशिष्ट कृती करण्यास भाग पाडतात." जेव्हा विद्यार्थ्याला एखादी गोष्ट शिकण्याची मनापासून इच्छा असते, तेव्हाच खरे अध्ययन घडते. म्हणूनच शिक्षणात अभिप्रेरणेला 'अध्ययनाचा महामार्ग' असे म्हटले जाते.
प्रेरणा चक्र (The Motivation Cycle):
अभिप्रेरणा ही एक चक्रीय प्रक्रिया आहे. ती खालील पाच टप्प्यांतून जाते:
गरज (Need): कोणत्याही प्रेरणेचा उगम 'गरजे'तून होतो. शरीरात किंवा मनात निर्माण झालेली कमतरता म्हणजे गरज. उदाहरणार्थ, भूक लागणे ही अन्नाची गरज आहे, तर परीक्षेत पास होणे ही यशाची गरज आहे.
चालना (Drive): गरजेमुळे शरीरात किंवा मनात एक प्रकारची अस्वस्थता निर्माण होते, जिला 'चालना' म्हणतात. भुकेलेल्या माणसाला अन्नाची गरज असते आणि त्यातून 'भूक' ही चालना निर्माण होते.
तणाव (Arousal/Tension): चालना निर्माण झाली की व्यक्ती तणावाखाली येते. जोपर्यंत गरज पूर्ण होत नाही, तोपर्यंत हा मानसिक तणाव टिकून राहतो. हा तणाव व्यक्तीला स्वस्थ बसू देत नाही.
साध्य किंवा ध्येय (Goal): तणाव कमी करण्यासाठी व्यक्ती विशिष्ट ध्येयाकडे धाव घेते. विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास करतो (कृती) जेणेकरून त्याला यश (ध्येय) मिळेल.
समाधान (Satisfaction/Reduction of Tension): ध्येय प्राप्त झाले की गरज पूर्ण होते, तणाव निवळतो आणि व्यक्तीला समाधान मिळते.
अभिप्रेरणेचे प्रकार:
अभिप्रेरणा प्रामुख्याने दोन प्रकारची असते:
आंतरिक अभिप्रेरणा (Intrinsic Motivation): जेव्हा एखादी व्यक्ती कोणत्याही बाह्य फायद्याची अपेक्षा न ठेवता, केवळ स्वतःच्या आनंदासाठी किंवा समाधानासाठी एखादी गोष्ट करते, तेव्हा तिला आंतरिक अभिप्रेरणा म्हणतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या मुलाला चित्रकला आवडते म्हणून तो तासन् तास चित्रे काढत बसतो. शिक्षणात ही प्रेरणा सर्वात प्रभावी मानली जाते.
बाह्य अभिप्रेरणा (Extrinsic Motivation): जेव्हा व्यक्ती बक्षीस मिळवण्यासाठी, शिक्षा टाळण्यासाठी किंवा इतरांच्या कौतुकासाठी काम करते, तेव्हा त्याला बाह्य अभिप्रेरणा म्हणतात. उदाहरणार्थ, परीक्षेत पहिला क्रमांक आल्यावर सायकल मिळेल या आशेने अभ्यास करणे. यात मुख्य उद्देश 'अध्ययन' नसून 'बक्षीस' असतो.
अब्राहम मस्लोची गरजांची श्रेणी (Maslow’s Hierarchy of Needs)
मानवी प्रेरणा कशा प्रकारे काम करतात, हे समजून घेण्यासाठी अब्राहम मस्लो यांचा सिद्धांत अत्यंत महत्त्वाचा आहे. त्यांनी मानवी गरजांची मांडणी एका मनोऱ्याच्या (Pyramid) स्वरूपात केली आहे. त्यांच्या मते, खालच्या स्तरातील गरजा पूर्ण झाल्याशिवाय माणूस वरच्या स्तरातील गरजांकडे वळत नाही.
मस्लो यांनी मांडलेले ५ स्तर खालीलप्रमाणे आहेत:
शारीरिक गरजा (Physiological Needs): या सर्वात मूलभूत गरजा आहेत. उदा. अन्न, पाणी, हवा, झोप. जर विद्यार्थ्याला भूक लागली असेल, तर त्याचे लक्ष अभ्यासात लागणार नाही.
सुरक्षिततेच्या गरजा (Safety Needs): शारीरिक गरजा पूर्ण झाल्यावर माणसाला सुरक्षिततेची जाणीव हवी असते. यात भीतीपासून मुक्ती, निवारा आणि स्थैर्य यांचा समावेश होतो. वर्गात भीतीमुक्त वातावरण असणे यासाठी आवश्यक आहे.
सामाजिक गरजा / प्रेम व आपुलकी (Love and Belonging): माणसाला इतरांशी जोडले जाण्याची, कोणाचे तरी प्रेम मिळवण्याची आणि समूहाचा भाग असण्याची गरज असते. मित्र, कुटुंब आणि शिक्षकांचे प्रेम विद्यार्थ्यासाठी महत्त्वाचे असते.
आदर-सन्मानाची गरज (Esteem Needs): यात स्वतःबद्दलचा स्वाभिमान आणि इतरांकडून मिळणारा मान यांचा समावेश होतो. जेव्हा शिक्षकांकडून विद्यार्थ्याचे कौतुक होते, तेव्हा त्याची ही गरज पूर्ण होते.
आत्मविष्काराची गरज (Self-actualization): हा सर्वोच्च स्तर आहे. आपल्यातील सुप्त गुणांचा पूर्ण विकास करणे आणि आपण जे बनू शकतो ते बनणे म्हणजे आत्मविष्कार. फार कमी लोक या स्तरापर्यंत पोहोचतात.
भावना (Emotion)
अध्ययन प्रक्रियेत 'बुद्धी' इतकीच 'भावना' महत्त्वाची असते. भावना म्हणजे मनाची प्रक्षोभित अवस्था होय. रागाच्या भरात किंवा अतिशय भीती वाटत असताना आपण काहीही शिकू शकत नाही.
व्याख्या आणि स्वरूप:
'क्रो आणि क्रो' यांच्या मते, "भावना ही एक अशी जाणीव आहे ज्यामध्ये तीव्र खळबळ माजलेली असते आणि तिचे प्रतिबिंब शरीरातील बदलांतून उमटते." राग, भीती, आनंद, दुःख, प्रेम या सर्व भावना आहेत.
भावनांचे उदात्तीकरण (Sublimation):
कधीकधी आपल्या मनात काही नकारात्मक किंवा सामाजिकदृष्ट्या अमान्य भावना निर्माण होतात. या भावनांना विधायक मार्गाने वळवणे म्हणजे 'भावनांचे उदात्तीकरण' होय. उदाहरणार्थ, ज्या मुलाला खूप राग येतो, त्याला खेळांमध्ये (उदा. बॉक्सिंग किंवा कुस्ती) प्रवृत्त करणे, जेणेकरून त्याची ती शक्ती विधायक कामात वापरली जाईल. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या ऊर्जेला कलेकडे किंवा खेळाकडे वळवणे गरजेचे असते.
भावनिक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence)
केवळ 'बुद्ध्यांक' ($IQ$) जास्त असणे यशस्वी होण्यासाठी पुरेसे नसते, तर 'भावनिक बुद्ध्यांक' ($EQ$) देखील महत्त्वाचा असतो. ही संकल्पना डॅनियल गोलमन (Daniel Goleman) यांनी लोकप्रिय केली.
भावनिक बुद्धिमत्तेचे घटक:
स्व-जाणीव (Self-awareness): स्वतःच्या भावना ओळखणे.
स्व-नियमन (Self-regulation): आपल्या भावनांवर नियंत्रण मिळवणे (उदा. रागावर नियंत्रण).
स्वयं-अभिप्रेरणा (Motivation): अपयशाने खचून न जाता स्वतःला कार्यप्रवृत्त करणे.
सहानुभूती (Empathy): दुसऱ्याच्या भावना समजून घेणे.
सामाजिक कौशल्ये (Social Skills): इतरांशी प्रभावीपणे संवाद साधणे आणि संबंध टिकवणे.
वर्गातील भीती आणि चिंता (Anxiety) यांचे अध्ययनावर होणारे परिणाम
विद्यार्थ्यांच्या मनात अभ्यासाबद्दल किंवा शिक्षकांबद्दल भीती असेल, तर त्याचे गंभीर परिणाम अध्ययनावर होतात:
लक्ष विचलित होणे: चिंताग्रस्त विद्यार्थी माहितीवर लक्ष केंद्रित करू शकत नाही.
स्मरणशक्तीवर परिणाम: भीतीमुळे शिकलेली गोष्ट वेळेवर आठवत नाही (Blockage).
पलायनवाद: भीतीपोटी विद्यार्थी शाळा बुडवणे किंवा गृहपाठ न करणे अशा गोष्टी करू लागतात.
परंतु, थोड्या प्रमाणात असलेली चिंता (Optimum Anxiety) ही अभ्यासासाठी फायदेशीर असते कारण ती विद्यार्थ्याला सजग ठेवते. पण ती मर्यादेबाहेर गेल्यास अध्ययनात अडथळा ठरते.
शिक्षणशास्त्रीय उपयोजन (Pedagogical Application)
अभिप्रेरणा आणि भावना यांचा वर्गात कसा वापर करावा, यासाठी खालील संकल्पना महत्त्वाच्या आहेत:
१. प्रबलन (Reinforcement):
बी. एफ. स्किनर यांनी ही संकल्पना मांडली. अध्ययनाची गती वाढवण्यासाठी प्रबलनाचा वापर केला जातो.
सकारात्मक प्रबलन (Positive Reinforcement): चांगले काम केल्यावर शाबासकी देणे, बक्षीस देणे किंवा कौतुक करणे. यामुळे ती चांगली कृती पुन्हा करण्याची प्रवृत्ती वाढते.
नकारात्मक प्रबलन (Negative Reinforcement): एखादी नको असलेली गोष्ट दूर करून वर्तनात सुधारणा करणे. (टीप: हे शिक्षेपेक्षा वेगळे आहे).
२. यशाची खात्री आणि आत्मविश्वास:
विद्यार्थ्याला जर सतत अपयश आले, तर तो 'अगतिक' (Learned Helplessness) बनतो. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना त्यांच्या क्षमतेनुसार छोटी-छोटी उद्दिष्टे देऊन त्यांना यशाचा अनुभव करून दिला पाहिजे. यशामुळे आत्मविश्वास वाढतो आणि आत्मविश्वासामुळे आंतरिक अभिप्रेरणा मिळते.
३. शिक्षकाची भूमिका:
लोकशाहीवादी वातावरण: वर्गात दडपशाही नसावी. विद्यार्थ्यांनी आपले प्रश्न मोकळेपणाने विचारले पाहिजेत.
विद्यार्थ्यांच्या भावनांचा आदर: विद्यार्थ्याला जेव्हा समजून घेतले जाते, तेव्हा तो अधिक चांगल्या प्रकारे शिकतो.
आकर्षक मांडणी: विषयाची मांडणी रंजक पद्धतीने केल्यास विद्यार्थ्यांची जिज्ञासा (Curiosity) जागी होते, जी एक महत्त्वाची आंतरिक प्रेरणा आहे.
निष्कर्ष
अध्ययन ही केवळ एक बोधात्मक (Cognitive) प्रक्रिया नसून ती एक भावनिक आणि प्रेरक प्रक्रिया देखील आहे. जो शिक्षक विद्यार्थ्याच्या मनापर्यंत पोहोचू शकतो, तोच त्याच्या मेंदूपर्यंत ज्ञान पोहोचवू शकतो. Maha TET परीक्षेसाठी या संकल्पनांचे उपयोजन समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
अभिप्रेरणा आणि भावना
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
