अवधान, अभिरुची आणि कल

१. अवधान (Attention)

अवधान ही एक मानसिक प्रक्रिया आहे. आपण आपल्या सभोवतालच्या असंख्य गोष्टींपैकी काही ठराविक गोष्टींचीच निवड करतो आणि त्यावर आपले मन केंद्रित करतो, यालाच 'अवधान' असे म्हणतात.

अवधानाची व्याख्या: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ मॅकडूगल यांच्या मते, "अवधान म्हणजे एखाद्या वस्तूचा किंवा विचाराचा स्पष्टपणे परिचय करून घेण्याच्या हेतूने केलेली धडपड होय." सोप्या भाषेत सांगायचे तर, आपली जाणीव एका विशिष्ट केंद्रबिंदूवर आणणे म्हणजे अवधान.

अवधानाचे स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये:

निवडक प्रक्रिया: आपण एकाच वेळी सर्व गोष्टींकडे लक्ष देऊ शकत नाही. आपण निवडक उद्दीपकांकडेच लक्ष देतो.
चल अस्थिरता: अवधान एका जागी स्थिर राहत नाही. ते सतत एका गोष्टीवरून दुसऱ्या गोष्टीकडे सरकत असते.
अन्वेषणात्मक: अवधान देताना आपण त्या वस्तूचे निरीक्षण करतो, शोध घेतो.
मर्यादित विस्तार: एका वेळी आपण किती गोष्टींवर अवधान देऊ शकतो, याला मर्यादा असतात. (Span of Attention).

अवधानाचे प्रकार (Types of Attention)

अवधान हे वेगवेगळ्या कारणांनी दिले जाते. त्याचे मुख्य तीन प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:

अ) ऐच्छिक अवधान (Volitional Attention): जेव्हा आपण स्वतःच्या इच्छेने, प्रयत्नाने एखाद्या गोष्टीकडे लक्ष देतो, तेव्हा त्याला ऐच्छिक अवधान म्हणतात. यात 'इच्छाशक्ती' महत्त्वाची असते.

उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास करताना सभोवताली आवाज असूनही विद्यार्थी जाणीवपूर्वक पुस्तकाकडे लक्ष देतो.
महत्त्व: हे अवधान टिकवण्यासाठी मानसिक कष्ट घ्यावे लागतात.

ब) अनैच्छिक अवधान (Involuntary Attention): जेव्हा आपली इच्छा नसतानाही एखाद्या गोष्टीकडे आपले लक्ष वेधले जाते, तेव्हा त्याला अनैच्छिक अवधान म्हणतात. हे बाह्य उद्दीपकाच्या तीव्रतेमुळे घडते.

उदाहरण: अचानक झालेला मोठा आवाज, लख्ख प्रकाश किंवा रंगात झालेला बदल यांकडे आपले लक्ष आपोआप जाते.
का घडते?: हे मानवी स्वभावातील प्रतिक्षिप्त क्रियेचा भाग आहे.

क) अभ्यास्त अवधान (Habitual Attention): काही गोष्टींकडे लक्ष देणे ही आपली सवय बनलेली असते. अशा वेळी आपल्याला वेगळा प्रयत्न करावा लागत नाही.

उदाहरण: एका संगीतकाराचे लक्ष वाद्यांमधील सूक्ष्म सुरांकडे आपोआप जाते. किंवा एका अनुभवी शिक्षकाचे लक्ष वर्गातील विद्यार्थ्यांच्या चुळबुळीकडे आपोआप जाते.
कसे विकसित होते?: सातत्यपूर्ण सराव आणि आवडीमुळे हे अवधान विकसित होते.

अवधानावर परिणाम करणारे घटक

अवधान कशावर अवलंबून असते? हे समजून घेण्यासाठी त्याचे दोन भागांत वर्गीकरण केले जाते:

१. बाह्य घटक (Objective Factors): हे घटक वस्तू किंवा उद्दीपकाशी संबंधित असतात.

तीव्रता (Intensity): मंद प्रकाशापेक्षा प्रखर प्रकाश किंवा कमी आवाजापेक्षा मोठा आवाज लवकर लक्ष वेधून घेतो.
आकार (Size): छोट्या वस्तूंपेक्षा मोठ्या आकाराच्या वस्तूंकडे अवधान लवकर जाते. म्हणून फलकावर मोठी अक्षरे काढावीत.
नावीन्य (Novelty): नेहमीच्या गोष्टींपेक्षा काहीतरी नवीन किंवा वेगळे दिसले की आपण तिकडे बघतो.
हालचाल (Movement): स्थिर वस्तूंपेक्षा हलणाऱ्या वस्तूंवर अवधान लवकर केंद्रित होते. शैक्षणिक साधन म्हणून फिल्म किंवा ॲनिमेशनचा वापर म्हणूनच प्रभावी ठरतो.
विरोध (Contrast): काळ्या फलकावर पांढरा खडू उठून दिसतो, यामुळे लक्ष लवकर वेधले जाते.
पुनरावृत्ती (Repetition): एखादी गोष्ट वारंवार सांगितली किंवा दाखवली तर ती लक्षात येते.

२. आंतरिक घटक (Subjective Factors): हे घटक व्यक्तीच्या मनाशी संबंधित असतात.

गरज (Need): भुकेलेल्या माणसाचे अवधान अन्नाकडे लवकर जाते. विद्यार्थ्याला ज्या विषयाची गरज वाटते, तिथे तो लक्ष देतो.
पूर्वतयारी (Mental Set): आपण ज्या गोष्टीसाठी मानसिकरीत्या तयार असतो, ती गोष्ट आपल्याला लवकर दिसते.
अभिरुची (Interest): ज्या विषयात आवड आहे, तिथे अवधान आपोआप लागते.
भावना (Emotions): भीती, आनंद किंवा राग या भावनांचा अवधानावर परिणाम होतो.

२. अभिरुची (Interest)

'अभिरुची' म्हणजे एखाद्या वस्तूची, व्यक्तीची किंवा कृतीची वाटणारी ओढ. जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट आवडते, तेव्हा आपण ती आनंदाने करतो.

अभिरुचीची व्याख्या: बिंघम यांच्या मते, "अभिरुची म्हणजे एखाद्या विशिष्ट कृतीत मग्न होण्याची प्रवृत्ती होय."

अवधान आणि अभिरुचीचा संबंध: हे दोघे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ मॅकडूगल म्हणतात:

"अवधान ही क्रियाशील अभिरुची आहे, तर अभिरुची हे सुप्त अवधान आहे."

याचा अर्थ असा की, जर तुम्हाला गणितात 'अभिरुची' (Interest) असेल, तर गणित सोडवताना तुमचे 'अवधान' (Attention) आपोआप लागेल. अभिरुची ही आंतरिक शक्ती आहे जी अवधानाला दिशा देते.

३. अवधान विचलन (Distraction)

अवधान विचलन म्हणजे लक्ष विचलित होणे. जेव्हा आपण एका मुख्य विषयावर लक्ष केंद्रित करण्याचा प्रयत्न करतो आणि एखादा बाह्य किंवा आंतरिक अडथळा आपले लक्ष दुसरीकडे नेतो, तेव्हा त्याला 'अवधान विचलन' म्हणतात.

कारणे:

बाह्य कारणे: वर्गाबाहेरचा आवाज, कडक ऊन, बसण्याची गैरसोय, शिक्षकांचा नीरस आवाज.
आंतरिक कारणे: शारीरिक थकवा, मानसिक तणाव, घरातील चिंता, विषयातील नावड.

उपाय: शिक्षकाने अध्यापन पद्धतीत बदल करून, दृक-श्राव्य साधनांचा वापर करून आणि विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढवून अवधान विचलन कमी करावे.

४. कल (Aptitude)

'कल' म्हणजे एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रात प्रावीण्य मिळवण्याची विद्यार्थ्याची 'उपजत क्षमता' किंवा 'कल'. प्रत्येक व्यक्तीमध्ये काही नैसर्गिक क्षमता असतात. कोणाला संगीतात गती असते, तर कोणाला गणितात.

कल आणि अभिरुचीतील फरक: एखाद्याला क्रिकेट बघायला आवडते (अभिरुची), पण तो चांगले क्रिकेट खेळू शकेलच असे नाही (कल). कल हा क्षमतेशी संबंधित असतो.
ओळख: कल चाचण्यांद्वारे (Aptitude Tests) विद्यार्थ्याचा कल कोणत्या क्षेत्राकडे आहे हे ओळखता येते. व्यावसायिक मार्गदर्शनासाठी याचा मोठा उपयोग होतो.

५. अध्यापनशास्त्रीय महत्त्व आणि शिक्षकाची भूमिका

Maha TET परीक्षेसाठी हा विभाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. वर्गात अवधान आणि अभिरुची वाढवण्यासाठी शिक्षकाने काय करावे?

१. ज्ञानरचनावाद (Constructivism): विद्यार्थी स्वतःच्या अनुभवातून ज्ञान मिळवतो. शिक्षकाने केवळ माहिती न देता विद्यार्थ्यांना कृती करायला द्यावी. यामुळे त्यांची अभिरुची टिकून राहते. विद्यार्थ्यांच्या पूर्वज्ञानावर आधारित नवीन ज्ञान दिल्यास अवधान केंद्रित होण्यास मदत होते.

२. बहुविध बुद्धिमत्ता (Multiple Intelligences): हावर्ड गार्डनर यांच्या सिद्धांतानुसार, प्रत्येक विद्यार्थ्याची शिकण्याची पद्धत वेगळी असते. कोणी बघून शिकते, कोणी ऐकून तर कोणी करून. शिक्षकाने अध्यापनात वैविध्य आणले तर प्रत्येक प्रकारच्या बुद्धिमत्तेच्या विद्यार्थ्याचे अवधान टिकवता येते.

३. शिक्षकाची भूमिका:

उद्दीपन परिवर्तन (Stimulus Variation): एकाच सुरात न बोलता आवाजात चढ-उतार करणे, हालचाल करणे, हावभाव करणे.
प्रोत्साहन: विद्यार्थ्यांच्या चांगल्या प्रयत्नांचे कौतुक केल्यास त्यांची विषयातील अभिरुची वाढते.
साधनांचा वापर: तक्ते, नकाशे, मॉडेल्स आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून अवधान टिकवून ठेवणे.
विद्यार्थी केंद्रित पद्धती: चर्चा, प्रकल्प आणि खेळ यांमधून विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढवणे.

६. महत्वाचे मुद्दे (Revision Points)

१. अवधान ही मानसिक शक्ती नसून ती एक मानसिक प्रक्रिया आहे. २. अवधानाचा विस्तार (Span of Attention) मोजण्यासाठी 'टॅचिस्टोस्कोप' (Tachistoscope) हे उपकरण वापरतात. ३. अभिरुची ही जन्मजात असू शकते किंवा ती संपादन (Acquired) केलेली असू शकते. ४. कल ओळखल्यामुळे विद्यार्थ्याचे भविष्य योग्य दिशेला नेता येते. ५. 'अवधान ही क्रियाशील अभिरुची आहे' - हे विधान लक्षात ठेवा, परीक्षेत वारंवार विचारले जाते.

शिक्षण प्रक्रिया यशस्वी होण्यासाठी शिक्षकाने विद्यार्थ्याचे अवधान मिळवणे, अभिरुची जोपासणे आणि त्यांच्या कलानुसार त्यांना मार्गदर्शन करणे आवश्यक आहे.