मराठी व्याकरणामध्ये 'शब्दांच्या जाती' हा अत्यंत मूलभूत आणि महत्त्वाचा घटक आहे. जेव्हा आपण आपल्या मनातील विचार किंवा भावना वाक्यांच्या माध्यमातून व्यक्त करतो, तेव्हा त्या वाक्यात अनेक शब्द वापरले जातात. वाक्यात येणारे हे शब्द केवळ सुटे शब्द नसून ते काहीतरी विशिष्ट कार्य करत असतात. वाक्यातील या शब्दांच्या विविध कार्यांवरून त्यांचे वर्गीकरण केले जाते, याच वर्गीकरणाला आपण 'शब्दांच्या जाती' असे म्हणतो.
मराठी भाषेत एकूण 8 शब्दांच्या जाती आहेत. त्यांचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात:
विकारी शब्द (सव्यय): वाक्यात वापरताना ज्या शब्दांच्या मूळ रूपात लिंग, वचन किंवा विभक्तीमुळे बदल होतो, त्यांना विकारी शब्द म्हणतात. यामध्ये नाम, सर्वनाम, विशेषण आणि क्रियापद या 4 जातींचा समावेश होतो.
अविकारी शब्द (अव्यय): वाक्यात वापरताना ज्या शब्दांच्या मूळ रूपात लिंग, वचन किंवा विभक्तीमुळे कोणताही बदल होत नाही, त्यांना अविकारी शब्द म्हणतात. यामध्ये क्रियाविशेषण अव्यय, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय आणि केवलप्रयोगी अव्यय या Remaining 4 जातींचा समावेश होतो.
या अभ्यासलेखामध्ये आपण केवळ 'विकारी शब्द' म्हणजेच नाम, सर्वनाम, विशेषण आणि क्रियापद यांचा अत्यंत सखोल, वर्गखोलीतील अध्यापनासारखा आणि परीक्षाभिमुख अभ्यास करणार आहोत. प्रत्येक उपप्रकाराची व्याख्या, त्याचे गुणधर्म आणि सोपी उदाहरणे देऊन आपण 'का' आणि 'कसे' यासह सर्व नियम समजून घेऊया.
1. नाम (Noun)
व्याख्या: सृष्टीतील कोणत्याही सजीव किंवा निर्जीव, प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या किंवा काल्पनिक वस्तूच्या, गुणाच्या अथवा भावनेच्या ठेवलेल्या नावाला 'नाम' असे म्हणतात.
वर्गात शिकवताना आपण विद्यार्थ्यांना सांगतो की, आपल्या आजूबाजूला जे काही दिसते किंवा ज्याची आपण केवळ कल्पना करू शकतो, त्याला ओळखण्यासाठी जे नाव दिले जाते, ते म्हणजे नाम होय. उदा. मुलगा, नदी, हिमालय, परी, शौर्य, पाणी, दूध इत्यादी.
मराठी व्याकरणात नामाचे मुख्य तीन प्रकार पडतात:
सामान्यनाम
विशेषनाम
भाववाचक नाम
याशिवाय आधुनिक व्याकरणात नामाचा आणखी एक महत्त्वाचा उपप्रकार अभ्यासला जातो, तो म्हणजे धातुसाधित नाम.
A. सामान्यनाम (Common Noun)
व्याख्या: एकाच जातीच्या सर्व वस्तूंना त्यांच्यातील समान गुणधर्मांमुळे जे एकच सामाईक नाव दिले जाते, त्याला सामान्यनाम म्हणतात.
गुणधर्म: सामान्यनाम हे त्या जातीतील प्रत्येक घटकाला लागू पडते. ते विशिष्ट एका व्यक्तीचे किंवा वस्तूचे नसते, तर संपूर्ण समूहाचे किंवा जातीचे प्रतिनिधित्व करते. सामान्यनामाचे अनेकवचन करता येते (हा अत्यंत महत्त्वाचा परीक्षाभिमुख नियम आहे).
उदाहरणे:
मुलगा: जगातील कोणत्याही मुलाला आपण मुलगाच म्हणणार. (अनेकवचन: मुले)
नदी: वाहत्या पाण्याच्या प्रवाहाला दिलेले सामान्य नाव. (अनेकवचन: नद्या)
शहर: लोकवस्तीच्या मोठ्या ठिकाणाला दिलेले नाव. (अनेकवचन: शहरे)
पुस्तक, पर्वत, झाड, तारा, इमारत ही सर्व सामान्यनामे आहेत.
B. विशेषनाम (Proper Noun)
व्याख्या: ज्या नामाने एकाच जातीच्या विशिष्ट व्यक्तीचा, प्राण्याचा किंवा वस्तूचा बोध होतो, त्याला विशेषनाम म्हणतात.
गुणधर्म: विशेषनाम हे केवळ एका विशिष्ट घटकापुरतेच मर्यादित असते. ते संपूर्ण जातीचा बोध करून देत नाही, तर त्या जातीमधील एका ठराविक अंशाची ओळख करून देते. विशेषनाम हे नेहमी एकवचनीच असते, त्याचे सामान्यतः अनेकवचन होत नाही. जर विशेषनामाचे अनेकवचन केले, तर ते सामान्यनामासारखे कार्य करू लागते.
उदाहरणे:
गोपाळ: अनेक मुलांमधून एका विशिष्ट मुलाचे नाव.
गंगा: अनेक नद्यांमधून एका विशिष्ट पवित्र नदीचे नाव.
पुणे: एका ठराविक शहराचे नाव.
हिमालय, भारत, सह्याद्री, गीता, सोमवार ही सर्व विशेषनामे आहेत.
C. भाववाचक नाम (Abstract Noun)
व्याख्या: ज्या नामाने प्राण्यांमधील किंवा वस्तूंमधील गुण, धर्म, भाव किंवा अवस्था यांचा बोध होतो, त्याला भाववाचक नाम किंवा 'धर्मीवाचक नाम' म्हणतात.
गुणधर्म: भाववाचक नामे डोळ्यांनी प्रत्यक्ष पाहता येत नाहीत किंवा त्यांना हाताने स्पर्श करता येत नाही. ती केवळ कल्पनेने किंवा बुद्धीने अनुभवता येतात. भाववाचक नामांना स्वतंत्र अस्तित्व नसते, ती कोणत्या ना कोणत्या वस्तूत किंवा व्यक्तीत सामावलेली असतात.
भाववाचक नामे तयार करण्याचे नियम: सामान्यनामे आणि विशेषणांना काही ठराविक प्रत्यय लावून भाववाचक नामे तयार केली जातात. हे प्रत्यय परीक्षेसाठी अतिशय महत्त्वाचे आहेत:
'त्व' प्रत्यय: माणूस $\rightarrow$ मनुष्यत्व, मित्र $\rightarrow$ मित्रत्व, प्रौढ $\rightarrow$ प्रौढत्व
'ता' प्रत्यय: सुंदर $\rightarrow$ सुंदरता, नम्र $\rightarrow$ नम्रता, क्रूर $\rightarrow$ क्रूरता
'ई' प्रत्यय: श्रीमंत $\rightarrow$ श्रीमंती, गरीब $\rightarrow$ गरिबी, गोड $\rightarrow$ गोडी
'की' प्रत्यय: पाटील $\rightarrow$ पाटीली, माणूस $\rightarrow$ माणुसकी, आपुल $\rightarrow$ आपुलकी
'गिरी' प्रत्यय: गुलाम $\rightarrow$ गुलामगिरी, लुच्चा $\rightarrow$ लुच्चेगिरी
'वा' प्रत्यय: गोड $\rightarrow$ गोडवा, गार $\rightarrow$ गारवा, मोठा $\rightarrow$ मोठेपणा (किंवा मोठ्यावा)
'पणा' प्रत्यय: शहाणा $\rightarrow$ शहाणपणा, चांगला $\rightarrow$ चांगुलपणा
'य' प्रत्यय: सुंदर $\rightarrow$ सौंदर्य, धीर $\rightarrow$ धैर्य, क्रूर $\rightarrow$ क्रौर्य
D. धातुसाधित नाम (Verbal Noun)
व्याख्या: क्रियापदाच्या मूळ रूपाला (धातूला) प्रत्यय जोडून जेव्हा त्याचा वापर वाक्यात नामासारखा केला जातो, तेव्हा त्याला धातुसाधित नाम म्हणतात.
का आणि कसे: वाक्यात क्रिया दाखवणारा शब्द म्हणजे क्रियापद, आणि त्या क्रियापदाच्या मूळ रूपाला 'धातू' म्हणतात. जेव्हा हा धातू क्रियापद न बनता वाक्यात नाम म्हणून येतो (म्हणजेच तो वाक्याचा कर्ता किंवा कर्म बनतो), तेव्हा त्याला धातुसाधित नाम म्हणतात.
उदाहरणे:
त्याचे हसणे मनाला प्रफुल्लित करते. (येथे 'हस्' या धातूला 'णे' प्रत्यय लागून 'हसणे' हे नाम बनले आहे, जे वाक्याचा कर्ता आहे.)
पोहणे हा आरोग्यासाठी चांगला व्यायाम आहे. (येथे 'पोहणे' हे नाम म्हणून आले आहे.)
गुरुजींचे बोलणे सर्वांना आवडले. (येथे 'बोलणे' हे धातुसाधित नाम आहे.)
2. सर्वनाम (Pronoun)
व्याख्या: वाक्यात नामाच्या ऐवजी येणाऱ्या आणि नामाचा पुनर्उच्चार टाळणाऱ्या विकारी शब्दाला 'सर्वनाम' म्हणतात. सर्वनामाला स्वतःचा कोणताही स्वतंत्र अर्थ नसतो, ते ज्या नामाच्या जागी येते, त्याचाच अर्थ त्याला प्राप्त होतो. म्हणूनच सर्वनामाला 'प्रतिनामे' असेही म्हणतात.
मराठी भाषेत मूळ सर्वनामे एकूण 9 आहेत: मी, तू, आपण, तो, हा, जो, कोण, काय, स्वतः.
नामाच्या लिंग आणि वचनानुसार या नऊ मूळ सर्वनामांमध्ये बदल होतात. सर्वनामाचे एकूण 6 मुख्य प्रकार पडतात, ज्यांचा सविस्तर अभ्यास खालीलप्रमाणे आहे:
A. पुरुषवाचक सर्वनाम (Personal Pronoun)
व्याकरणामध्ये 'पुरुष' या शब्दाचा अर्थ बोलणारा, ज्याच्याशी बोलायचे तो, आणि ज्याच्याबद्दल बोलायचे तो असा घेतला जातो. या तिन्ही घटकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या सर्वनामांना पुरुषवाचक सर्वनाम म्हणतात. याचे 3 उपप्रकार आहेत:
प्रथम पुरुषवाचक सर्वनाम: बोलणारा स्वतःचा उल्लेख करताना जी सर्वनामे वापरतो.
उदाहरणे: मी गावाला जाणार. आम्ही अभ्यास करतो. आपण खेळायला जाऊया. (येथे मी, आम्ही, आपण ही प्रथम पुरुषवाचक सर्वनामे आहेत.)
द्वितीय पुरुषवाचक सर्वनाम: बोलणारा ज्याच्याशी बोलत आहे, त्याचा उल्लेख करताना जी सर्वनामे वापरतो.
उदाहरणे: तू कधी आलास? तुम्ही शांत बसा. आपण पुढे व्हा, मी येतो. (येथे तू, तुम्ही, आपण ही द्वितीय पुरुषवाचक सर्वनामे आहेत.)
तृतीय पुरुषवाचक सर्वनाम: बोलणारा आणि ऐकणारा मिळून ज्या तिसऱ्याच व्यक्तीबद्दल किंवा वस्तू बद्दल बोलत असतात, तिचा उल्लेख करताना जी सर्वनामे वापरली जातात.
उदाहरणे: तो हुशार मुलगा आहे. ते दररोज मैदानावर जातात. ती छान गाणे गाते. (येथे तो, ती, ते, त्या ही तृतीय पुरुषवाचक सर्वनामे आहेत.)
B. दर्शक सर्वनाम (Demonstrative Pronoun)
व्याख्या: जवळची किंवा दूरची वस्तू, व्यक्ती किंवा प्राणी दाखवण्यासाठी जे सर्वनाम वापरले जाते, त्याला दर्शक सर्वनाम म्हणतात.
गुणधर्म: हे सर्वनाम दाखवण्याचे (निर्देश करण्याचे) कार्य करते. जवळच्या वस्तूसाठी 'हा, ही, हे, ह्या' आणि दूरच्या वस्तूसाठी 'तो, ती, ते, त्या' वापरतात.
उदाहरणे:
हा माझा भाऊ आहे. (जवळची व्यक्ती दाखवली आहे)
तो पाहा हिमालयाचा पर्वत. (दूरची वस्तू दाखवली आहे)
हे आमचे नवीन घर आहे.
C. संबंधी सर्वनाम (Relative Pronoun)
व्याख्या: वाक्यात पुढे येणाऱ्या दर्शक सर्वनामाशी संबंध दाखवणाऱ्या सर्वनामाला संबंधी सर्वनाम म्हणतात.
गुणधर्म: संबंधी सर्वनामे सामान्यतः 'मिश्र वाक्यात' येतात. 'जो, जी, जे, ज्या' ही संबंधी सर्वनामे असून त्यांचा संबंध अनुक्रमे 'तो, ती, ते, त्या' या दर्शक सर्वनामांशी असतो.
उदाहरणे:
जो तळे राखील, तो पाणी चाखील. (येथे 'जो' चा संबंध 'तो' शी आहे.)
जी चकाकते, ती सर्वच सोन्याची नसते.
जे चकाकते, ते सोने नसते.
D. प्रश्नार्थक सर्वनाम (Interrogative Pronoun)
व्याख्या: ज्या सर्वनामांचा वापर वाक्यात प्रश्न विचारण्यासाठी केला जातो, त्यांना प्रश्नार्थक सर्वनाम म्हणतात.
गुणधर्म: या वाक्यांच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह (?) असते. 'कोण' (सजीवांसाठी) आणि 'काय' (निर्जीवांसाठी) ही मुख्य प्रश्नार्थक सर्वनामे आहेत.
उदाहरणे:
तुझ्याकडे काय आहे?
त्या खोलीत कोण आहे?
हा किल्ला कोणी बांधला?
E. अनिश्चित किंवा सामान्य सर्वनाम (Indefinite Pronoun)
व्याख्या: वाक्यात येणारे 'कोण' आणि 'काय' हे शब्द प्रश्न विचारण्यासाठी न येता, ते कोणत्या नामाबद्दल आले आहेत हे निश्चितपणे सांगता येत नाही, तेव्हा त्यांना अनिश्चित किंवा सामान्य सर्वनाम म्हणतात.
तुलना आणि समज: प्रश्नार्थक आणि अनिश्चित सर्वनामात गल्लत करू नका. जर 'कोण' किंवा 'काय' मुळे वाक्यात प्रश्न निर्माण झाला, तर ते प्रश्नार्थक; आणि जर प्रश्न निर्माण न होता ते विधान स्वरूपात आले, तर ते अनिश्चित असते.
उदाहरणे:
त्या पेटीत क्याय आहे, ते मला ठाऊक नाही. (येथे 'क्याय' प्रश्न विचारत नाही, तर काहीतरी वस्तू आहे एवढेच दर्शवतो, म्हणून हे अनिश्चित आहे.)
कोणी कोणास हसू नये.
माझ्या मुठीत काय आहे ते सांगा पाहू? (उत्तराची अपेक्षा नसलेले किंवा विधानातील रूप)
F. आत्मवाचक सर्वनाम (Reflexive Pronoun)
व्याख्या: एकाच वाक्यात आधी आलेल्या नामाचा किंवा सर्वनामाचा संबंध स्वतःशी जोडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सर्वनामाला आत्मवाचक सर्वनाम म्हणतात. 'आपण' आणि 'स्वतः' ही आत्मवाचक सर्वनामे आहेत.
महत्त्वाचा नियम: 'आपण' हे सर्वनाम जेव्हा वाक्याच्या सुरुवातीला येते आणि 'तुम्ही' या अर्थाने वापरले जाते, तेव्हा ते पुरुषवाचक असते. पण जेव्हा ते नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या नंतर येते आणि त्याचा अर्थ 'स्वतः' असा होतो, तेव्हाच ते आत्मवाचक सर्वनाम असते. आत्मवाचक सर्वनाम कधीही वाक्याच्या सुरुवातीला एकटे येत नाही.
उदाहरणे:
मी स्वतः त्याला पाहिले. (नामांतर/सर्वनामानंतर आले आहे)
तो आपणहून माझ्याकडे आला. (आपण म्हणजेच स्वतः)
मुले स्वतः अभ्यास करत होती.
3. विशेषण (Adjective)
व्याख्या: नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या विकारी शब्दाला 'विशेषण' असे म्हणतात. ज्या नामाबद्दल विशेषण माहिती सांगते, त्या नामाला 'विशेष्य' असे म्हणतात.
उदा. 'काळा घोडा' यामध्ये 'काळा' हे विशेषण आहे आणि 'घोडा' हे विशेष्य आहे. कारण 'काळा' या शब्दाने घोड्याबद्दल विशेष माहिती दिली आणि जगातील सर्व घोड्यांमधून फक्त काळ्या घोड्यापुरतीच व्याप्ती मर्यादित केली.
विशेषणाचे मुख्य तीन प्रकार पडतात:
गुणवाचक विशेषण
संख्यावाचक विशेषण
सार्वनामिक विशेषण
तसेच, विशेषणाच्या स्थानावरून त्याचे आणखी दोन प्रकार पडतात: अधिविशेषण व विधिविशेषण. याशिवाय नामाच्या इतर जातींपासून तयार होणारी धातुसाधित, नामसाधित आणि अव्ययसाधित विशेषणेही अभ्यासणे गरजेचे आहे.
A. गुणवाचक विशेषण (Qualitative Adjective)
व्याख्या: नामाचा कोणत्याही प्रकारचा गुण, रंग, रूप, चव किंवा वैशिष्ट्य दाखवणाऱ्या विशेषणाला गुणवाचक विशेषण म्हणतात.
उदाहरणे:
शूर सरदार (सरदाराचा गुण)
कडू कारले (कारल्याची चव)
पांढरे स्वच्छ कापड (रंग)
प्रामाणिक मुलगा, उंच इमारत, गोड आंबा.
B. संख्यावाचक विशेषण (Numeral Adjective)
व्याख्या: ज्या विशेषणांच्या योगाने नामाची संख्या दर्शवली जाते, त्यांना संख्यावाचक विशेषण म्हणतात. याचे 5 महत्त्वाचे उपप्रकार आहेत:
गणनावाचक संख्याविशेषण: संख्येची निव्वळ मोजणी करण्यासाठी वापरले जाते. याचे तीन प्रकार आहेत:
पूर्णांक वाचक: एक रुपया, पाच मुले.
अपूर्णांक वाचक: अर्धा तास, पाव किलो, दीड मीटर.
साकल्यावाचक (सर्वच्या सर्व): दोन्ही भाऊ, चारही बहिणी.
क्रमवाचक संख्याविशेषण: वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा अनुक्रम (लाईन मधील स्थान) दर्शवण्यासाठी वापरतात.
उदाहरणे: पहिला वर्ग, चौथी गल्ली, साठावे वर्ष.
आवृत्तीवाचक संख्याविशेषण: संख्येची किती वेळा पट झाली आहे हे दर्शवण्यासाठी वापरतात.
उदाहरणे: दुप्पट नफा, तिहेरी रंग, चौपट मुले.
पृथक्त्ववाचक संख्याविशेषण: गट किंवा वेगळेपणा दाखवण्यासाठी, म्हणजेच सुटे करून सांगण्यासाठी वापरतात.
उदाहरणे: मुले एक-एक करून पुढे आली. त्याने पाच-पाचचे गट केले.
अनिश्चित संख्याविशेषण: नामाची संख्या निश्चित किती आहे हे सांगता येत नाही, फक्त संख्या असल्याचा बोध होतो.
उदाहरणे: काही मुले, सर्व लोक, थोडे पाणी, इतर व्यक्ती.
C. सार्वनामिक विशेषण (Pronominal Adjective)
व्याख्या: सर्वनामांपासून बनलेल्या विशेषणांना सार्वनामिक विशेषण म्हणतात. जेव्हा एखादे सर्वनाम स्वतंत्र न येता नामाच्या आधी येते आणि त्या नामाबद्दल विशेष माहिती सांगते, तेव्हा ते सर्वनाम न राहता 'सार्वनामिक विशेषण' बनते.
उदाहरणे:
माझे पुस्तक (मी या सर्वनामापासून बनले)
हे घर (हा या दर्शक सर्वनामापासून बनले)
कोणता माणूस, असला नवरा, तसली माणसे.
D. स्थानावरून पडणारे प्रकार (Position of Adjectives)
विशेषण वाक्यात नामाच्या आधी आले की नंतर, यावरून दोन प्रकार पडतात:
अधिविशेषण (पूर्वविशेषण): जे विशेषण नामाच्या पूर्वी (आधी) येते.
उदाहरण: तो हुशार मुलगा आहे. (येथे 'हुशार' हे 'मुलगा' या नामाच्या आधी आले आहे.)
विधिविशेषण (उत्तरविशेषण): जे विशेषण नामाच्या नंतर आणि क्रियापदाच्या पूर्वी येते.
उदाहरण: तो मुलगा हुशार आहे. (येथे 'हुशार' हे 'मुलगा' या नामाच्या नंतर आले आहे.)
E. साधित विशेषणे (Derived Adjectives)
इतर शब्दांच्या जातींना प्रत्यय लागून तयार होणाऱ्या विशेषणांना साधित विशेषणे म्हणतात:
नामसाधित विशेषण: नामाचा वापर विशेषणासारखा करणे. उदा. सातारी पेढे, बनारसी शाल, कापडी पिशवी.
धातुसाधित विशेषण: धातूपासून बनलेले विशेषण. उदा. पिकलेला आंबा ('पीक' धातू), धावती गाडी ('धाव' धातू), हसरे मूल.
अव्ययसाधित विशेषण: अव्ययांना प्रत्यय लागून बनलेले विशेषण. उदा. वरचा मजला ('वर' अव्यय), पुढची गल्ली ('पुढे' अव्यय), आतील खोली.
4. क्रियापद (Verb)
व्याख्या: वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक विकारी शब्दाला 'क्रियापद' असे म्हणतात. वाक्यात कितीही नामे किंवा सर्वनामे आली, तरी जोपर्यंत क्रियापद वाक्याचा अर्थ पूर्ण करत नाही, तोपर्यंत वाक्य अर्थहीन राहते.
उदा. 'राम आंबा...' या वाक्याला अर्थ नाही, पण जेव्हा आपण 'खातो' हे क्रियापद जोडतो, तेव्हा वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो. क्रियापदाच्या मूळ रूपाला 'धातू' म्हणतात (उदा. खातो चा धातू 'खा', बोलतो चा धातू 'बोल'). धातूला प्रत्यय लागून जेव्हा क्रिया अपूर्ण राहते, तेव्हा त्याला 'धातुसाधित' किंवा 'कृदंत' म्हणतात.
क्रियापदाचे अनेक प्रकार पडतात, ज्यांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे सविस्तर समजून घेऊया:
A. सकर्मक क्रियापद (Transitive Verb)
व्याख्या: ज्या वाक्याचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची गरज असते, त्या वाक्यातील क्रियापदाला सकर्मक क्रियापद म्हणतात. म्हणजेच, कर्त्याने केलेली क्रिया कर्मावर जाऊन थांबते.
शोधण्याची ट्रिक: वाक्यातील कर्ता शोधण्यासाठी धातूला 'णारा/णारी/णारे' प्रत्यय लावून 'कोण?' असा प्रश्न विचारावा. कर्म शोधण्यासाठी 'क्रिया कोणावर झाली?' किंवा 'धातूला 'ण्याची क्रिया' कोणावर झाली?' असा प्रश्न विचारावा.
उदाहरण: राम आंबा खातो.
धातू = खा; खाणारा कोण? = राम (कर्ता).
खाण्याची क्रिया कोणावर झाली? = आंब्यावर (कर्म).
या वाक्यात 'आंबा' हे कर्म असल्याने 'खातो' हे सकर्मक क्रियापद आहे.
इतर उदाहरणे: गवळी गाय दुहितो; पक्षी मासा पकडतो.
B. अकर्मक क्रियापद (Intransitive Verb)
व्याख्या: ज्या वाक्यातील क्रियापदाला वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी कर्माची गरज भासत नाही, म्हणजेच क्रिया कर्त्यापासून सुरू होऊन कर्त्यापाशीच थांबते, त्याला अकर्मक क्रियापद म्हणतात.
समज: अशा वाक्यात कर्म नसते. कर्ता स्वतःच ती क्रिया भोगत असतो.
उदाहरण: ती जोरात पडली.
धातू = पड; पडणारी कोण? = ती (कर्ता).
पडण्याची क्रिया कोणावर झाली? = तीवरच. वाक्यात कर्म नाही.
म्हणून 'पडली' हे अकर्मक क्रियापद आहे.
इतर उदाहरणे: मला दूध आवडते (दूध हा कर्ता आहे, कर्म नाही); पक्षी आकाशात उडतो.
C. द्विकर्मक क्रियापद (Ditransitive Verb)
व्याख्या: ज्या वाक्यात एकाच वेळी दोन कर्मे आलेली असतात, त्या क्रियापदाला द्विकर्मक क्रियापद म्हणतात.
नियम: यामध्ये एक कर्म 'प्रत्यक्ष कर्म' (निर्जीव वस्तू असते, ज्याला द्वितीया विभक्तीचे प्रत्यय नसतात किंवा ते कर्माचे मुख्य स्थान असते) आणि दुसरे 'अप्रत्यक्ष कर्म' (सजीव प्राणी/व्यक्ति असते, ज्याला चतुर्थीचे प्रत्यय लागतात आणि ते दानाचा किंवा घेण्याचा संबंध दर्शवते).
उदाहरण: आजीने नातवाला गोष्ट सांगितली.
प्रत्यक्ष कर्म (काय सांगितले?) = गोष्ट (निर्जीव)
अप्रत्यक्ष कर्म (कोणाला सांगितले?) = नातवाला (सजीव)
म्हणून 'सांगितली' हे द्विकर्मक क्रियापद आहे.
इतर उदाहरण: गुरुजी विद्यार्थ्यांनी व्याकरण शिकवतात.
D. संयुक्त आणि साहाय्यक क्रियापद (Compound and Helping Verb)
व्याख्या: जेव्हा वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी 'धातुसाधित (कृदंत)' आणि 'साहाय्यक क्रियापद' हे दोन्ही मिळून एकत्र येतात, तेव्हा त्या जोडपदास 'संयुक्त क्रियापद' म्हणतात.
क्रिटिकल नियम: धातुसाधित आणि साहाय्यक क्रियापद या दोघांनी मिळून एकच क्रिया दर्शवली पाहिजे, तरच ते संयुक्त क्रियापद ठरते. जर दोन वेगवेगळ्या क्रिया असतील, तर ते संयुक्त क्रियापद होत नाही.
उदाहरण: बाळ एवढा लाडू खाऊन टाक.
येथे 'खाऊन' हे धातुसाधित आहे आणि 'टाक' हे साहाय्यक क्रियापद आहे. दोघांनी मिळून 'खाण्याची' एकच क्रिया पूर्ण केली आहे, म्हणून 'खाऊन टाक' हे संयुक्त क्रियापद आहे.
तुलनात्मक अपवाद: तो लाडू खाऊन गेला. येथे 'खाण्याची' एक क्रिया आणि 'जाण्याची' दुसरी क्रिया आहे, म्हणून येथे 'खाऊन गेला' हे संयुक्त क्रियापद नाही.
E. सिद्ध आणि साधित क्रियापद (Primitive and Derived Verb)
सिद्ध क्रियापद: भाषेतील मूळ धातूंना प्रत्यय लागून तयार होणाऱ्या क्रियापदांना सिद्ध क्रियापद म्हणतात. उदा. जा $\rightarrow$ जातो, कर $\rightarrow$ करतो, ये $\rightarrow$ येतो.
साधित क्रियापद: नाम, सर्वनाम, विशेषण किंवा अव्यय यांना प्रत्यय लावून जे नवीन धातू तयार होतात व त्यापासून जी क्रियापदे बनतात, त्यांना साधित क्रियापद म्हणतात.
नामसाधित: हात $\rightarrow$ हाताळणे (त्याने माझी पुस्तके हाताळली).
विशेषणसाधित: उंच $\rightarrow$ उंचावणे (विमान आकाशात उंचावले).
अव्ययसाधित: पुढे $\rightarrow$ पुढाकारणे (तो कामात पुढाकारतो).
F. प्रयोजक आणि शक्य क्रियापद (Causative and Potential Verb)
हा घटक महा TET परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा असून विद्यार्थी यामध्ये वारंवार चूक करतात. चला यातील फरक स्पष्टपणे समजून घेऊया.
प्रयोजक क्रियापद: वाक्यातील कर्ता ती क्रिया स्वतः करत नसून, ती क्रिया करण्यासाठी तो दुसऱ्या कोणालातरी प्रवृत्त किंवा प्रेरित करतो, असा बोध ज्या क्रियापदाने होतो, त्याला प्रयोजक क्रियापद म्हणतात.
उदाहरण: आई बाळाला निजवते. (येथे आई स्वतः झोपत नाही, तर बाळाला झोपायला प्रवृत्त करते.)
इतर उदाहरणे: माकडवाल्याने माकडाला नाचवले; गुरुजी विद्यार्थ्यांना रडवतात.
शक्य क्रियापद: वाक्यातील कर्त्याच्या अंगी ती क्रिया करण्याचे सामर्थ्य किंवा शक्यता व्यक्त होते, त्या क्रियापदाला शक्य क्रियापद म्हणतात. यामध्ये सामान्यतः कर्त्याला 'च्याने' किंवा 'ला' प्रत्यय असतो.
उदाहरण: आता मला थोडे बसवते. (माझ्या अंगी बसण्याचे सामर्थ्य आले आहे.)
इतर उदाहरणे: आजोबांना आता चालवते; मला हे काम करवते.
अभ्यास तक्ता: विकारी शब्दांचा गोषवारा
शब्दांच्या चारही विकारी जातींचा परीक्षेच्या दृष्टीने जलद आढावा घेण्यासाठी खालील तक्ता अत्यंत उपयुक्त ठरेल:
| शब्दाची जात | मुख्य कार्य | महत्त्वाचे उपप्रकार | परीक्षाभिमुख विशेष टीप |
| नाम | व्यक्ती, वस्तू किंवा संकल्पनेला नाव देणे. | सामान्यनाम, विशेषनाम, भाववाचक नाम, धातुसाधित नाम. | विशेषनामाचे अनेकवचन केल्यास ते सामान्यनाम बनते. |
| सर्वनाम | नामाचा पुनरुच्चार टाळणे आणि नामाच्या जागी येणे. | पुरुषवाचक, दर्शक, संबंधी, प्रश्नार्थक, अनिश्चित, आत्मवाचक. | 'आपण' हे पुरुषवाचक आणि आत्मवाचक दोन्ही असू शकते. |
| विशेषण | नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून त्याची व्याप्ती मर्यादित करणे. | गुणवाचक, संख्यावाचक, सार्वनामिक, साधित विशेषणे. | नामाच्या आधी आल्यास अधिविशेषण, नंतर आल्यास विधिविशेषण. |
| क्रियापद | वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारा क्रियावाचक शब्द. | सकर्मक, अकर्मक, द्विकर्मक, संयुक्त, प्रयोजक, शक्य. | संयुक्त क्रियापदात दोन्ही शब्दांनी मिळून एकच क्रिया दाखवणे गरजेचे आहे. |
मराठी व्याकरणातील विकारी शब्दांचा हा भाग व्यवस्थित समजून घेतल्यास परीक्षेत या घटकावरील एकही गुण हुकणार नाही. या नियमांचा वारंवार सराव करा आणि वाक्यांमधील शब्दांचे कार्य ओळखण्याचा प्रयत्न करा.
शब्दांच्या जाती - १ : विकारी शब्द
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
