सान्निध्य आणि पद्धतशीर वर्तन - साहचर्यवादाची पुढची पायरी

 

भाग १: सान्निध्य अभिसंधान उपपत्ती (Contiguous Conditioning - Edwin Ray Guthrie)

१. शास्त्रज्ञाचा परिचय आणि पार्श्वभूमी

• नाव: एडविन रे गुथरी.

• ओळख: अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ, ज्यांनी वर्तणुकीच्या अभ्यासाला एक नवी दिशा दिली.

• विशिष्टता: गुथरी यांनी थॉर्नडाईक किंवा स्किनर यांच्याप्रमाणे 'प्रबलीकरण' किंवा 'फळा'वर भर न देता केवळ उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांच्यातील जवळीकीला महत्त्व दिले.

• प्रमुख ग्रंथ: गुथरी यांनी १९३५ मध्ये 'The Psychology of Learning' हा ग्रंथ प्रकाशित केला. या ग्रंथामध्ये त्यांनी अध्ययनाचे सर्वात सोपे आणि सुटसुटीत नियम मांडले आहेत.

२. सान्निध्य अभिसंधान - मुख्य संकल्पना

• सान्निध्य म्हणजे काय?: जेव्हा एखादा उद्दीपक आणि एखादा प्रतिसाद एकाच वेळी किंवा एकापाठोपाठ लगेच घडतात, तेव्हा त्यांच्यात एक नाते तयार होते.

• सिद्धांताचे सूत्र: जर एखाद्या परिस्थितीत तुम्ही एखादी कृती केली, तर पुढच्या वेळी तशीच परिस्थिती निर्माण झाल्यावर तुम्ही तीच कृती पुन्हा करण्याची दाट शक्यता असते.

• One-trial Learning: गुथरी यांचा असा दावा होता की अध्ययन हे हळूहळू सराव करून होत नाही, तर ते पहिल्याच प्रयत्नात (एकाच वेळी) पूर्ण होते.

• उदाहरण: जर एखादा मुलगा पहिल्यांदा गरम वस्तूला हात लावतो आणि लगेच हात मागे घेतो, तर या एकाच अनुभवातून तो 'गरम वस्तू = हात मागे घेणे' हे अध्ययन पूर्ण करतो. याला वारंवार सराव करण्याची गरज नसते.

३. गुथरी आणि हॉर्टन यांचा मांजरीवरील प्रयोग

• प्रयोगाची मांडणी: गुथरी यांनी हॉर्टन यांच्या मदतीने एका काचेच्या पेटीत मांजरीला ठेवले.

• उद्देश: पेटीतून बाहेर पडण्यासाठी मांजरीला एका उभ्या खांबाला (pole) स्पर्श करावा लागत असे.

• निरीक्षण: मांजरीने पहिल्यांदा ज्या विशिष्ट पद्धतीने खांबाला स्पर्श करून दरवाजा उघडला होता, प्रत्येक वेळी ती मांजर अगदी तशाच शारीरिक हालचाली करून तो दरवाजा उघडत होती.

• निष्कर्ष: प्राण्यांच्या हालचाली या अत्यंत ठराविक (stereotyped) असतात. ते परिस्थितीला ज्या पद्धतीने पहिल्यांदा प्रतिसाद देतात, तोच प्रतिसाद त्यांच्या स्मृतीत पक्का होतो.

४. सवयी मोडण्याचे तंत्र (Methods of Breaking Habits)

गुथरी यांनी जुन्या किंवा चुकीच्या सवयी मोडण्यासाठी तीन अत्यंत प्रभावी पद्धती सांगितल्या आहेत:

• थकवा पद्धत (Fatigue Method):

  • या पद्धतीत एखाद्या व्यक्तीला ती नको असलेली कृती इतक्या वेळा करायला लावायची की ती व्यक्ती शारीरिकदृष्ट्या पूर्णपणे थकली पाहिजे.

  • थकव्यामुळे त्या उद्दीपकाचा आणि जुन्या प्रतिसादाचा संबंध तुटतो.

  • उदाहरण: जर एखादा मुलगा वर्गात कागदाची विमाने करून उडवत असेल, तर शिक्षकांनी त्याला शिक्षा न देता त्याला सतत दोन तास कागदाची विमाने बनवायला सांगणे. तो इतका थकेल की पुढच्या वेळी कागद पाहिल्यावर त्याला कंटाळा येईल.

• उंबरठा पद्धत (Threshold Method):

  • यामध्ये नको असलेला उद्दीपक इतक्या कमी तीव्रतेने सादर केला जातो की व्यक्तीला त्याचा त्रास होत नाही. हळूहळू ती तीव्रता वाढवली जाते.

  • उदाहरण: एखाद्या मुलाला घोडेस्वारीची भीती वाटत असेल, तर सुरुवातीला त्याला लांबून घोडा दाखवणे, नंतर जवळ नेणे, मग घोड्यावर हात फिरवायला लावणे आणि शेवटी स्वारी करणे. यामुळे भीतीचा 'उंबरठा' ओलांडला जातो.

• असंगत उद्दीपक पद्धत (Incompatible Stimuli Method):

  • यामध्ये अशा दोन गोष्टी एकत्र केल्या जातात ज्या एकाच वेळी करणे शक्य नसते. जुन्या सवयीच्या विरुद्ध असणारी नवीन सवय लावणे.

  • उदाहरण: जर एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यास करताना झोप येत असेल, तर त्याने उभे राहून किंवा चालत अभ्यास करणे. झोपणे आणि चालणे या दोन असंगत क्रिया आहेत.

५. शैक्षणिक महत्त्व

• तात्काळ प्रतिसाद: विद्यार्थ्याने चुकीचा प्रतिसाद दिला तर तो लगेच दुरुस्त करणे आवश्यक आहे, अन्यथा ती चुकीची सवय सान्निध्यामुळे पक्की होऊ शकते.

• विशिष्ट संदर्भात अध्ययन: गुथरी यांच्या मते, ज्या वातावरणात परीक्षा द्यायची आहे, त्याच वातावरणात अभ्यास करणे अधिक फायदेशीर ठरते (Context-dependent learning).

• एकाग्रता: वर्गातील वातावरण गोंधळमुक्त असावे जेणेकरून विद्यार्थ्याचे लक्ष विचलित होणार नाही आणि उद्दीपक-प्रतिसाद योग्य प्रकारे जुळतील.

६. मर्यादा आणि टीका

• सरावाचे महत्त्व नाकारणे: गुथरी म्हणतात सरावाची गरज नाही, पण अनेक कौशल्ये (उदा. पोहणे, सायकल चालवणे) सरावाशिवाय आत्मसात करता येत नाहीत.

• अति-सरलीकरण: मानवी मेंदू हा केवळ उद्दीपक-प्रतिसाद यंत्र नाही, त्यात विचार प्रक्रिया आणि भावनांचाही सहभाग असतो, जो गुथरी यांनी विचारात घेतला नाही.

---

भाग २: पद्धतशीर वर्तन उपपत्ती (Modern Systematic Behavior Theory - Clark Hull)

१. शास्त्रज्ञाचा परिचय

• नाव: क्लार्क लिओनार्ड हल.

• विशिष्टता: हल हे गणिताची आवड असलेले मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी मानसशास्त्रात भौतिकशास्त्राप्रमाणे अचूक सूत्रे आणण्याचा प्रयत्न केला.

• प्रमुख ग्रंथ: १९४३ मध्ये प्रसिद्ध झालेला 'Principles of Behavior'.

२. गरज क्षपण सिद्धांत (Drive Reduction Theory)

• मूळ संकल्पना: सजीवांच्या काही मूलभूत शारीरिक गरजा असतात (उदा. भूक, तहान). जेव्हा ही गरज निर्माण होते, तेव्हा शरीरात एक प्रकारचा ताण किंवा 'प्रेरणा' (Drive) निर्माण होते.

• अध्ययन प्रक्रिया: जेव्हा प्राणी एखादी कृती करतो आणि त्याची ती गरज पूर्ण होते (म्हणजेच ताण कमी होतो), तेव्हा त्याचे अध्ययन होते.

• सूत्र: अध्ययन हे केवळ गरजा पूर्ण करण्याच्या प्रक्रियेचा भाग आहे. जर गरज पूर्ण होत नसेल, तर प्राणी शिकणार नाही.

३. हल यांचे गणिताचे सूत्र

हल यांनी अध्ययनाचे मोजमाप करण्यासाठी एक जटिल सूत्र दिले होते. त्यातील महत्त्वाचे घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

$$sEr = V \times D \times K \times J \times sHr - sIr - Ir$$

येथे मुख्य घटकांचा अर्थ:

• $sEr$ (Excitatory Potential): प्रतिसादाची तीव्रता किंवा शक्यता.

• $sHr$ (Habit Strength): सवयीची ताकद (पूर्वी किती वेळा सराव केला आहे).

• $D$ (Drive): प्रेरणा किंवा गरज (उदा. प्राणी किती भुकेला आहे).

• $V$ (Stimulus Intensity): उद्दीपकाची तीव्रता.

• $K$ (Incentive Motivation): आमिष किंवा बक्षीस किती मोठे आहे.

४. हल यांचे महत्त्वाचे नियम (Postulates)

हल यांनी १७ नियम मांडले आहेत, त्यातील काही प्रमुख नियम:

• शारीरिक गरजा: अध्ययनाची सुरुवात नेहमी शारीरिक गरजेतून होते.

• प्रबलीकरण: जेव्हा प्रतिसादाने गरज भागते, तेव्हा त्या प्रतिसादाची सवय पक्की होते.

• प्रतिबंध (Inhibition): सतत काम केल्यामुळे जो थकवा येतो, तो नवीन शिकण्याला विरोध करतो. त्याला 'Reactive Inhibition' ($Ir$) म्हणतात.

• अंतिम ध्येय: ध्येय जितके जवळ येईल, तितका प्राण्याचा कामाचा वेग वाढतो.

५. प्राथमिक आणि दुय्यम प्रबलीकरण

• प्राथमिक प्रबलीकरण (Primary Reinforcement): ज्या गोष्टी थेट शारीरिक गरज पूर्ण करतात. उदा. अन्न, पाणी.

• दुय्यम प्रबलीकरण (Secondary Reinforcement): ज्या गोष्टी स्वतः गरज पूर्ण करत नाहीत, पण प्राथमिक गोष्टी मिळवून देण्यास मदत करतात. उदा. पैसा (पैशाने अन्न मिळते), कौतुक, ग्रेड्स.

६. शैक्षणिक महत्त्व

• प्रेरणा (Motivation): विद्यार्थ्याला शिकवण्यासाठी आधी त्याच्यामध्ये अभ्यासाची 'गरज' निर्माण करणे आवश्यक आहे.

• उद्दिष्टे: शिक्षकाने शिकवताना स्पष्ट आणि साध्य करता येण्यासारखी उद्दिष्टे ठेवली पाहिजेत.

• क्रमिक अध्ययन: हल यांच्या सिद्धांतामुळेच पुढे 'अभिक्रमित अध्ययन' (Programmed Learning) विकसित झाले, जिथे माहिती लहान तुकड्यांत दिली जाते.

• पुरस्काराचे महत्त्व: विद्यार्थ्यांना वेळेवर दिलेले प्रोत्साहन किंवा कौतुक त्यांच्या अभ्यासाची सवय वाढवण्यास मदत करते.

७. मर्यादा

• क्लिष्टता: हल यांची सूत्रे इतकी गुंतागुंतीची आहेत की सामान्य शिक्षकांना ती वापरणे कठीण जाते.

• यंत्रवत दृष्टिकोन: मानवाला केवळ 'गरजा पूर्ण करणारे यंत्र' मानणे हे चुकीचे ठरू शकते. माणसाच्या सामाजिक आणि मानसिक गरजांकडे या सिद्धांतात दुर्लक्ष झाले आहे.

---

तुलनात्मक तक्ता: गुथरी विरुद्ध हल

वैशिष्ट्य	एडविन गुथरी (सान्निध्य)	क्लार्क हल (पद्धतशीर वर्तन)
मुख्य घटक	सान्निध्य (जवळीक)	गरज क्षपण (Drive Reduction)
प्रबलीकरण	गरज नाही असे मानतात	अत्यंत आवश्यक मानतात
सराव	एकाच प्रयत्नात शिकणे शक्य	सरावाने सवय पक्की होते
दृष्टिकोन	साधा आणि सुटसुटीत	अत्यंत गणितीय आणि क्लिष्ट
केंद्रबिंदू	उद्दीपक-प्रतिसाद जोडी	जैविक गरजा आणि प्रेरणा

---

निष्कर्ष

अध्यापन करताना गुथरी यांची 'चुकीच्या सवयी मोडण्याची पद्धत' आणि हल यांची 'प्रेरणा व गरज' या दोन्ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. महा टीईटी परीक्षेच्या दृष्टीने या दोन्ही सिद्धांतांमधील मूलभूत फरक समजून घेणे अनिवार्य आहे.

सान्निध्य आणि पद्धतशीर वर्तन

Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes

Time Left: 20:00

---