अध्ययन उपपत्ती संकल्पना आणि प्रयत्न-प्रमाद उपपत्ती

भाग १: अध्ययन उपपत्ती - ओळख व महत्त्व

अध्ययन उपपत्ती : संकल्पना आणि व्याख्या

अध्ययन म्हणजे केवळ माहिती मिळवणे नव्हे, तर वर्तनात होणारा कायमस्वरूपी बदल होय. हा बदल कसा घडतो, यावर प्रकाश टाकणाऱ्या सिद्धांतांना अध्ययन उपपत्ती म्हणतात.
मानवी मन आणि बुद्धी अत्यंत गुंतागुंतीची आहे. एखादी व्यक्ती नवीन कौशल्य कशी आत्मसात करते, याच्या पाठीमागे निश्चित अशी मानसिक प्रक्रिया असते.
विविध मानसशास्त्रज्ञांनी प्राणी आणि मानवांवर प्रयोग करून अध्ययनाचे काही नियम शोधून काढले, त्यांनाच आपण उपपत्ती म्हणतो.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, 'अध्ययन म्हणजे काय?' आणि 'ते कसे घडते?' या प्रश्नांची शास्त्रशुद्ध उत्तरे म्हणजे अध्ययन उपपत्ती होय.

अध्ययन उपपत्तींची गरज आणि शैक्षणिक महत्त्व

शिक्षकांना अध्यापन करताना विद्यार्थ्यांच्या मानसिकतेचा विचार करावा लागतो. उपपत्तीमुळे विद्यार्थ्याला नेमके काय हवे आहे, हे समजते.
विद्यार्थ्यांच्या आवडीनिवडी, क्षमता आणि बुद्धिमत्ता यानुसार योग्य अध्यापन पद्धती निवडण्यासाठी या उपपत्ती मार्गदर्शक ठरतात.
वर्ग व्यवस्थापन करताना आणि विद्यार्थ्यांमध्ये अभ्यासाची गोडी निर्माण करताना या सिद्धांतांचा मोठा वाटा असतो.
अध्ययनातील अडथळे दूर करण्यासाठी आणि मुलांचे अवधान टिकवून ठेवण्यासाठी या उपपत्ती अत्यंत उपयुक्त ठरतात.
परीक्षेच्या दृष्टीने विचार करता, शिक्षक पात्रता परीक्षेत (Maha TET) बालमानसशास्त्र विभागामध्ये या उपपत्तींवर आधारित उपयोजनात्मक प्रश्न मोठ्या प्रमाणात विचारले जातात.

अध्ययन उपपत्तींचे वर्गीकरण

अध्ययनाच्या प्रक्रियांकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनानुसार उपपत्तींचे तीन मुख्य प्रकार पडतात:

१. साहचर्यवादी उपपत्ती (Behaviorist Theories):

या उपपत्ती बाह्य वर्तनावर भर देतात.
यात प्रामुख्याने उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांच्यातील संबंधाचा अभ्यास केला जातो.
यामध्ये थॉर्नडाईक, पॅव्हलॉव्ह, स्किनर आणि हल यांच्या उपपत्तींचा समावेश होतो.
'प्रयत्न-प्रमाद' आणि 'अभिजात अभिसंधान' ही याची प्रमुख उदाहरणे आहेत.

२. ज्ञानात्मक उपपत्ती (Cognitive Theories):

या उपपत्तीमध्ये मानवाच्या आंतरिक मानसिक प्रक्रियांचा विचार केला जातो.
बुद्धी, विचारशक्ती, तर्क आणि समस्या निराकरण या गोष्टींना येथे महत्त्व असते.
कोहलरची मर्मदृष्टी उपपत्ती, पियांजेचा बुद्धिमत्ता विकास सिद्धांत आणि ब्रुनरची उपपत्ती यात मोडते.
येथे केवळ यांत्रिक सराव महत्त्वाचा नसून 'समज' महत्त्वाची असते.

३. आधुनिक अध्ययन उपपत्ती (Modern Theories):

यात सामाजिक अध्ययन आणि माहिती प्रक्रिया उपपत्तींचा समावेश होतो.
अल्बर्ट बांदुरा यांची सामाजिक अध्ययन उपपत्ती आणि व्हायगोट्स्की यांचा सामाजिक रचनावाद ही आधुनिक उदाहरणे आहेत.
या उपपत्ती व्यक्तीच्या सामाजिक पर्यावरणाचा अध्ययनावर होणारा परिणाम स्पष्ट करतात.

भाग २: प्रयत्न प्रमाद उपपत्ती (Trial and Error Theory)

शास्त्रज्ञाचा परिचय: एडवर्ड ली थॉर्नडाईक

एडवर्ड ली थॉर्नडाईक हे अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांना 'शैक्षणिक मानसशास्त्राचे जनक' मानले जाते.
त्यांनी प्राण्यांच्या अध्ययनावर सखोल संशोधन केले आणि त्यावरून मानवी अध्ययनाचे निष्कर्ष काढले.
मानवाचे शिक्षण हे प्रयत्नांतून आणि चुकांतून सुधारत जाते, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.

प्रसिद्ध ग्रंथ आणि संदर्भ

थॉर्नडाईक यांनी १८९८ मध्ये 'Animal Intelligence' नावाचा ग्रंथ लिहिला, ज्यात त्यांनी प्राण्यांवरील प्रयोगांचे वर्णन केले.
१९१३ मध्ये त्यांनी 'Educational Psychology' या तीन खंडांच्या ग्रंथात आपल्या अध्ययन नियमांची सविस्तर मांडणी केली.
त्यांनी अध्ययनाचे स्वरूप 'बंध' (Bond) म्हणून स्पष्ट केले, म्हणूनच त्यांच्या सिद्धांताला 'संयोजनवाद' असेही म्हणतात.

मुख्य संकल्पना: उद्दीपक आणि प्रतिसाद (S-R Bond)

उद्दीपक (Stimulus): पर्यावरणातील अशी गोष्ट जी प्राण्याला किंवा मानवाला क्रिया करण्यास प्रवृत्त करते. उदा. भूक लागल्यावर समोर आलेले अन्न.
प्रतिसाद (Response): उद्दीपकाला दिलेली प्रतिक्रिया. उदा. अन्न मिळवण्यासाठी केलेली हालचाल.
थॉर्नडाईकच्या मते, अध्ययन म्हणजे उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांच्यामध्ये दृढ संबंध किंवा बंध निर्माण होणे होय. यालाच $S \rightarrow R$ सूत्र म्हणतात.
जोपर्यंत उद्दीपक आणि योग्य प्रतिसाद यांचा बंध पक्का होत नाही, तोपर्यंत अध्ययन पूर्ण झाले असे म्हणता येत नाही.

प्रयत्न-प्रमाद पद्धतीचा प्रयोग: भुकेल्या मांजरीचा प्रयोग

थॉर्नडाईक यांनी एका भुकेल्या मांजरीवर प्रयोग केला, ज्याचे टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:

१. प्रयोगाची मांडणी:

त्यांनी एका लाकडी पेटीत (कोडेपेटी किंवा Puzzle Box) एका भुकेल्या मांजरीला बंद केले.
या पेटीचे दार उघडण्यासाठी आत एक कळी किंवा खटका बसवलेला होता. तो दाबला की दार उघडत असे.
पेटीच्या बाहेर मांजरीला दिसेल अशा अंतरावर माशाचा तुकडा (अन्न) ठेवला होता.

२. मांजरीच्या हालचाली:

बाहेरचे अन्न पाहिल्यावर मांजरीने ते मिळवण्यासाठी पेटीत धडपड सुरू केली.
सुरुवातीला तिने पेटीच्या गजांना चावा घेतला, पंजा मारला आणि इकडे तिकडे उड्या मारल्या. यालाच 'प्रयत्न-प्रमाद' किंवा 'चूक-भूल' पद्धत म्हणतात.

३. अपघाती यश:

धडपड करत असताना अचानक मांजरीचा पाय खटक्यावर पडला आणि पेटीचे दार उघडले. मांजरीने बाहेर येऊन अन्न खाल्ले.

४. पुनरावृत्ती:

थॉर्नडाईक यांनी ही प्रक्रिया अनेक वेळा केली. प्रत्येक वेळी मांजरीच्या अनावश्यक हालचाली कमी होत गेल्या.
शेवटी अशी वेळ आली की, मांजरीला पेटीत ठेवताच तिने थेट खटका दाबला आणि दार उघडले.

५. प्रयोगाचे निष्कर्ष:

मांजरीने सुरुवातीला खूप चुका केल्या, पण सरावामुळे तिने योग्य प्रतिसाद निवडला.
अनावश्यक हालचाली गाळून योग्य हालचाल निवडणे म्हणजेच अध्ययन होय.

अध्ययनाचे मुख्य नियम (Primary Laws of Learning)

थॉर्नडाईक यांनी अध्ययनाचे तीन अत्यंत महत्त्वाचे नियम मांडले आहेत:

१. तयारीचा नियम (Law of Readiness):

कोणत्याही गोष्टीचे अध्ययन करण्यासाठी शिकणाऱ्याची शारीरिक आणि मानसिक तयारी असणे आवश्यक आहे.
जर विद्यार्थी शिकण्यासाठी तयार असेल, तर त्याला शिकवण्यात आनंद मिळतो. जर तो तयार नसेल आणि त्याला जबरदस्ती केली, तर त्याला चिडचिड वाटते.
उदाहरण: मुलाला सायकल चालवायला शिकवण्यापूर्वी त्याचे पाय जमिनीपर्यंत पोहोचणे (शारीरिक तयारी) आणि त्याला सायकलची आवड असणे (मानसिक तयारी) गरजेचे आहे.

२. सरावाचा नियम (Law of Exercise):

कोणत्याही गोष्टीचा वारंवार सराव केला की उद्दीपक आणि प्रतिसाद यातील बंध दृढ होतो.
यात दोन उपनियम आहेत:
- उपयोगाचा नियम: वारंवार केल्या जाणाऱ्या क्रियेचे ज्ञान टिकून राहते.
- अनुपयोगाचा नियम: सराव सोडल्यास हळूहळू ते ज्ञान विस्मृतीत जाते.
उदाहरण: पाढे पाठांतर करणे किंवा गणिताची उदाहरणे वारंवार सोडवणे.

३. परिणामाचा नियम (Law of Effect):

ज्या क्रियेचा परिणाम समाधानकारक असतो, ती क्रिया मानव वारंवार करतो.
ज्या क्रियेचा परिणाम दुःखदायक किंवा त्रासदायक असतो, ती क्रिया मानव टाळतो.
यालाच 'पुरस्कार आणि शिक्षा' यांचा नियम असेही म्हणतात.
उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याने चांगले उत्तर दिल्यावर शिक्षकांनी त्याचे कौतुक केले, तर तो पुढच्या वेळी अजून जोमाने उत्तर देतो.

प्रयत्न-प्रमाद उपपत्तीचे शैक्षणिक महत्त्व

चुकांचे महत्त्व: विद्यार्थ्यांना चुकांमधून शिकण्याची संधी दिली पाहिजे. चुका होणे हा अध्ययनाचा नैसर्गिक भाग आहे.
प्रेरणा: विद्यार्थ्यांमध्ये शिकण्याची इच्छा निर्माण करणे (तयारीचा नियम) हे शिक्षकाचे पहिले कर्तव्य आहे.
उजळणी: शिकवलेल्या भागाचा वारंवार सराव घेतल्यास विद्यार्थ्यांच्या स्मरणात तो भाग पक्का राहतो.
यश आणि समाधान: वर्गात शिकवताना विद्यार्थ्यांना यशाचा अनुभव द्यावा, जेणेकरून त्यांना अभ्यासाची गोडी लागेल.
कौशल्य विकास: टायपिंग, पोहणे, चित्रकला यांसारखी कौशल्ये शिकण्यासाठी ही उपपत्ती अत्यंत प्रभावी ठरते.

मर्यादा आणि टीका

ही उपपत्ती अध्ययनाला केवळ एक यांत्रिक प्रक्रिया मानते.
यात बुद्धी, कल्पनाशक्ती आणि विचार प्रक्रिया यांकडे दुर्लक्ष केले आहे.
उच्च पातळीवरील जटिल विषय शिकण्यासाठी केवळ 'प्रयत्न-प्रमाद' पद्धत पुरेशी नसते.
काही टीकाकारांच्या मते, यात प्राण्यांच्या वर्तनाचे मानवावर थेट आरोपण केले आहे.

भाग ३: वर्तनवाद (Behaviorism - J.B. Watson)

वर्तनवाद: मुख्य मत

जॉन बी. वॉटसन यांना वर्तनवादाचे जनक मानले जाते.
त्यांच्या मते, मानसशास्त्र हे केवळ दृश्य वर्तनाचा अभ्यास करणारे शास्त्र असावे.
मन, जाणीव किंवा आत्मा यांसारख्या अमूर्त गोष्टींचा अभ्यास शास्त्रीय असू शकत नाही, असे त्यांचे मत होते.
"मला एक डझन सुदृढ बालके द्या, मी त्यांना तुम्ही सांगाल तसे (डॉक्टर, वकील, चोर किंवा भिकारी) बनवू शकतो," हे त्यांचे प्रसिद्ध विधान पर्यावरणाचे महत्त्व स्पष्ट करते.

थॉर्नडाईक आणि वॉटसन यांचा संबंध

थॉर्नडाईक यांनी मांडलेला 'उद्दीपक-प्रतिसाद' (S-R) सिद्धांत वॉटसन यांनी अधिक व्यापक केला.
वॉटसन यांनी थॉर्नडाईकच्या 'परिणामाच्या नियमा'वर टीका केली होती, कारण 'समाधान' ही एक आंतरिक भावना आहे जी मोजता येत नाही.
वॉटसन यांनी केवळ बाह्य उद्दीपक आणि त्यातून निर्माण होणारे बाह्य वर्तन यावर भर दिला.

लिटिल अल्बर्ट प्रयोग आणि निष्कर्ष

वॉटसन यांनी 'अल्बर्ट' नावाच्या ११ महिने वयाच्या बालकावर प्रयोग केला.
त्यांनी अल्बर्टला एका पांढऱ्या उंदरासोबत खेळायला दिले. सुरुवातीला अल्बर्टला उंदराची भीती वाटत नव्हती.
नंतर, जेव्हा जेव्हा अल्बर्ट उंदराकडे हात नेई, तेव्हा वॉटसन पाठीमागून जोरात लोखंडी सळीवर प्रहार करून मोठा भीतीदायक आवाज करत.
यामुळे अल्बर्ट उंदराला पाहून रडू लागला. पुढे तर तो पांढऱ्या केसांच्या कोणत्याही गोष्टीला (उदा. ससा, पांढरा कोट) घाबरू लागला.
निष्कर्ष: भीती किंवा कोणताही संवेग हा बाह्य पर्यावरणाद्वारे 'अभिसंधित' (Conditioned) करता येतो.

वर्तनवादाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

वस्तुनिष्ठता: केवळ डोळ्यांनी दिसणाऱ्या वर्तनाचा अभ्यास करणे.
पर्यावरणवाद: अनुवंशापेक्षा सभोवतालच्या परिस्थितीचा मानवी विकासावर जास्त परिणाम होतो.
प्रायोगिक पद्धत: प्रयोगशाळेत नियंत्रित परिस्थितीत वर्तन मोजता येते.
लहान घटकांमध्ये विभाजन: गुंतागुंतीचे वर्तन साध्या S-R घटकांमध्ये विभागून अभ्यासता येते.

मर्यादा आणि टीका

मानवी भावना, विचार आणि इच्छाशक्ती यांना वर्तनवादात स्थान नाही.
मानवाला केवळ 'यंत्र' मानले गेले आहे, जे उद्दीपकाला प्रतिसाद देते.
हा सिद्धांत आंतरिक प्रेरणेचे स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही.
आधुनिक मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, मानवी वर्तन हे केवळ बाह्य परिस्थितीवर अवलंबून नसते, तर त्यात मेंदूची प्रक्रिया महत्त्वाची असते.