अभिसंधानाचे दोन प्रमुख प्रकार

अध्ययन प्रक्रियेमध्ये 'अभिसंधान' (Conditioning) या संकल्पनेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. जेव्हा दोन गोष्टींमध्ये सहचर्य निर्माण होऊन एका विशिष्ट उद्दीपकाला प्रतिसाद दिला जातो, तेव्हा त्याला अभिसंधान म्हणतात. महा-टीईटी परीक्षेच्या दृष्टीने इव्हान पाव्हलोव्ह आणि बी. एफ. स्किनर यांच्या उपपत्ती अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.

भाग १: अभिजात अभिसंधान उपपत्ती (Classical Conditioning - Ivan Pavlov)

शास्त्रज्ञाचा परिचय

नाव: इव्हान पेट्रोविच पाव्हलोव्ह.
ओळख: रशियन शरीरशास्त्रज्ञ (Physiologist).
विशेष सन्मान: पचनसंस्थेवरील संशोधनासाठी १९०४ मध्ये त्यांना नोबेल पारितोषिक मिळाले होते.
दृष्टिकोन: त्यांनी अध्ययनाचा शरीरशास्त्रीय दृष्टिकोनातून विचार केला.

प्रकाशन/नोंद

पाव्हलोव्ह यांनी त्यांच्या प्रयोगांचे निष्कर्ष आणि अभिसंधानाचे सिद्धांत १९२७ मध्ये 'Conditioned Reflexes' या ग्रंथामध्ये प्रसिद्ध केले.
या ग्रंथाने वर्तनवादी मानसशास्त्राचा पाया रचला.

मुख्य संकल्पना

नैसर्गिक उद्दीपक (Unconditioned Stimulus - UCS): ज्या गोष्टीला कोणताही सराव न करता नैसर्गिकरित्या प्रतिसाद मिळतो. उदाहरण: अन्नाचा वास घेतल्यावर तोंडात लाळ सुटणे.
नैसर्गिक प्रतिसाद (Unconditioned Response - UCR): नैसर्गिक उद्दीपकाला मिळालेली नैसर्गिक प्रतिक्रिया.
तटस्थ उद्दीपक (Neutral Stimulus): ज्या गोष्टीचा सुरुवातीला कोणताही विशिष्ट प्रतिसाद मिळत नाही. उदाहरण: घंटा वाजवणे.
अनैसर्गिक/अभिसंधित उद्दीपक (Conditioned Stimulus - CS): जेव्हा तटस्थ उद्दीपक हा नैसर्गिक उद्दीपकासोबत वारंवार दिला जातो, तेव्हा तो अनैसर्गिक उद्दीपक बनतो.
अभिसंधित प्रतिसाद (Conditioned Response - CR): अनैसर्गिक उद्दीपकाला मिळालेला प्रतिसाद.
थोडक्यात: नैसर्गिक उद्दीपकाची जागा अनैसर्गिक उद्दीपकाने घेणे म्हणजे अभिजात अभिसंधान होय.

प्रयोग: कुत्र्यावरील लाळ ग्रंथींचा प्रयोग

पाव्हलोव्ह यांनी कुत्र्याला एका विशिष्ट उपकरणात बांधून ठेवले.
त्यांनी कुत्र्यासमोर अन्न आणले असता कुत्र्याच्या तोंडात लाळ सुटली (नैसर्गिक क्रिया).
त्यानंतर त्यांनी अन्न देण्यापूर्वी एक घंटा वाजवण्यास सुरुवात केली.
घंटा + अन्न अशी जोडी त्यांनी अनेक वेळा पुन्हा पुन्हा वापरली.
काही काळानंतर, त्यांनी फक्त घंटा वाजवली पण अन्न दिले नाही. तरीही कुत्र्याच्या तोंडात लाळ सुटली.
येथे 'घंटा' या अनैसर्गिक उद्दीपकाचा संबंध 'लाळ सुटणे' या प्रतिसादाशी जोडला गेला.

टप्पे व नियम

१. अभिसंधानापूर्वीची स्थिती:

अन्न (UCS) $\rightarrow$ लाळ सुटणे (UCR).
घंटा (Neutral Stimulus) $\rightarrow$ कोणताही विशिष्ट प्रतिसाद नाही.

२. अभिसंधानादरम्यानची स्थिती:

घंटा (CS) + अन्न (UCS) $\rightarrow$ लाळ सुटणे (UCR).
ही प्रक्रिया अनेक वेळा पुनरावृत्ती केली जाते.

३. अभिसंधानानंतरची स्थिती:

घंटा (CS) $\rightarrow$ लाळ सुटणे (CR).

४. महत्त्वाचे नियम:

विलोपन (Extinction): जर अभिसंधान झाल्यानंतर वारंवार फक्त घंटा वाजवली आणि अन्न दिलेच नाही, तर कालांतराने घंटा वाजवूनही लाळ सुटणे बंद होते. याला विलोपन म्हणतात.
सामान्यीकरण (Generalization): कुत्र्याला मूळ घंटेच्या आवाजासारखाच दुसरा कोणताही आवाज ऐकू आला, तरी तो लाळ गाळतो. याला उद्दीपकाचे सामान्यीकरण म्हणतात. उदाहरण: शाळेची घंटा आणि मंदिराची घंटा यात फरक न करता दोन्हीला सारखाच प्रतिसाद देणे.
भेद (Discrimination): जेव्हा कुत्र्याला कळते की फक्त एका विशिष्ट आवाजाच्या घंटेवरच अन्न मिळते आणि दुसऱ्या आवाजावर मिळत नाही, तेव्हा तो फरक करायला शिकतो. याला भेद म्हणतात.
उत्स्फूर्त पुनर्प्राप्ती (Spontaneous Recovery): विलोपन झाल्यानंतर काही काळाने अचानक घंटा वाजवली असता पुन्हा थोडी लाळ सुटू शकते.

शैक्षणिक महत्त्व

चांगल्या सवयी लावणे: मुलांना नियमित अभ्यास, स्वच्छता आणि शिस्तीच्या सवयी लावण्यासाठी अभिसंधान उपयुक्त ठरते.
भीती किंवा फोबिया दूर करणे: एखाद्या विषयाची किंवा शिक्षकाची भीती वाटत असेल, तर आनंदी वातावरणाशी त्या विषयाचे सहचर्य जोडून भीती घालवता येते.
सकारात्मक दृष्टिकोन निर्माण करणे: वर्गात टाळ्या वाजवणे किंवा शाबासकी देणे यांद्वारे शिक्षणाबद्दल आवड निर्माण करता येते.
भाषा विकास: शब्द आणि वस्तू यांचे सहचर्य जोडून शब्दसंग्रह वाढवता येतो. उदा. 'सफरचंद' म्हणताना त्याचे चित्र दाखवणे.
अंधश्रद्धा निर्मूलन: चुकीच्या गोष्टींशी जोडलेले सहचर्य तोडून शास्त्रीय दृष्टिकोन देता येतो.

मर्यादा

हे तत्त्व फक्त प्रतिक्षिप्त क्रिया किंवा अनैच्छिक वर्तनापुरते मर्यादित आहे.
मानवी बुद्धिमत्ता, विचार प्रक्रिया आणि स्वयंप्रेरणेचा यात विचार केलेला नाही.
ऐच्छिक वर्तनाचे स्पष्टीकरण देण्यास हे शास्त्र असमर्थ ठरते.

निष्कर्ष

अभिजात अभिसंधान ही शिकण्याची एक प्राथमिक पायरी आहे. वातावरणातील उद्दीपकांचा वापर करून विद्यार्थ्यांच्या वर्तनात बदल घडवून आणण्यासाठी हे तंत्र प्रभावी ठरते.

भाग २: साधक अभिसंधान उपपत्ती (Operant Conditioning - B.F. Skinner)

शास्त्रज्ञाचा परिचय

नाव: बी. एफ. स्किनर (Burrhus Frederic Skinner).
ओळख: अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ आणि वर्तनवादी विचारवंत.
योगदान: त्यांनी अध्ययनामध्ये 'परिणामांना' महत्त्व दिले. त्यांना आधुनिक वर्तनवादाचे जनक मानले जाते.

प्रकाशन

स्किनर यांनी १९३८ मध्ये 'The Behavior of Organisms' हा ग्रंथ लिहून साधक अभिसंधानाची मांडणी केली.

मुख्य संकल्पना

S-R Bond: पाव्हलोव्हच्या प्रयोगात उद्दीपक (Stimulus) आधी येतो आणि प्रतिसाद (Response) नंतर.
R-S Bond: स्किनरच्या मते, प्राणी आधी प्रतिसाद देतो आणि त्यानंतर मिळणाऱ्या उद्दीपकावरून (परिणामावरून) तो प्रतिसाद पुन्हा द्यायचा की नाही हे ठरवतो.
साधक वर्तन: जे वर्तन स्वतःहून केले जाते आणि ज्याचा उद्देश काहीतरी साध्य करणे असतो, त्याला साधक वर्तन म्हणतात.
प्रबलन (Reinforcement): वर्तनानंतर मिळणारी अशी गोष्ट जी ते वर्तन पुन्हा घडण्याची शक्यता वाढवते.

प्रयोग: स्किनर पेटीतील (Skinner Box) प्रयोग

उंदराचा प्रयोग: स्किनरने एका भुकेल्या उंदराला पेटीत ठेवले. पेटीत एक कळ (Lever) होती. उंदराने इकडे तिकडे फिरताना चुकून ती कळ दाबली की अन्नाचा तुकडा पेटीत पडत असे. सुरुवातीला उंदराचे हे कृत्य योगायोगाने झाले, पण अन्नाचे बक्षीस मिळाल्यामुळे उंदराने वारंवार कळ दाबण्याचे कौशल्य आत्मसात केले.
कबुतराचा प्रयोग: कबुतराने एका विशिष्ट रंगाच्या बटणावर चोच मारली की त्याला धान्य मिळत असे. यातून कबुतराने अचूक ठिकाणी चोच मारण्याचे अध्ययन केले.

नियम व घटक

१. प्रबलन (Reinforcement):

सकारात्मक प्रबलन (Positive Reinforcement): चांगले वर्तन केल्यावर बक्षीस, शाबासकी किंवा खाऊ देणे. यामुळे ते वर्तन पुन्हा घडते.
नकारात्मक प्रबलन (Negative Reinforcement): त्रासदायक गोष्ट दूर करणे. उदा. गृहपाठ पूर्ण केल्यावर शिक्षा रद्द करणे. (लक्षात ठेवा: नकारात्मक प्रबलन म्हणजे शिक्षा नव्हे, तर सुटका होय).

२. शिक्षा (Punishment):

एखादे अयोग्य वर्तन थांबवण्यासाठी दिलेला त्रासदायक परिणाम. यामुळे वर्तनाची वारंवारता कमी होते.

३. प्रबलन वेळापत्रक (Schedules of Reinforcement):

सतत प्रबलन: प्रत्येक अचूक प्रतिसादावर बक्षीस देणे.
अधूनमधून प्रबलन: काही ठराविक काळानंतर किंवा ठराविक प्रतिसादानंतर बक्षीस देणे.

४. आकारण (Shaping):

अपेक्षीत वर्तनाकडे जाणाऱ्या प्रत्येक लहान पावलाला प्रोत्साहन देऊन कठीण कौशल्ये शिकवणे.

शैक्षणिक महत्त्व

क्रमान्वित अध्ययन (Programmed Learning): अभ्यासक्रमाची लहान भागांत विभागणी करून प्रत्येक भाग पूर्ण केल्यावर विद्यार्थ्याला त्वरित निकाल (प्रबलन) दिला जातो.
बक्षीस आणि शिक्षेचा वापर: शिक्षकांनी मुलांच्या चांगल्या प्रयत्नांचे कौतुक केले पाहिजे. शिक्षा टाळून सकारात्मक प्रबलनावर भर द्यावा.
शिस्त लावणे: वर्गातील बेशिस्त वर्तन दुर्लक्षित करून चांगल्या वर्तनाला त्वरित प्रोत्साहन देणे.
स्वयंअध्ययन: संगणकावर आधारित शिक्षण किंवा शैक्षणिक ॲप्स हे स्किनरच्या सिद्धांतावर आधारित आहेत.

मर्यादा

हा सिद्धांत मानवी मनाच्या अंतर्गत भावना, विचार आणि सर्जनशीलतेचे पूर्ण स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही.
केवळ बक्षीसासाठी मुले शिकू लागतात, ज्यामुळे त्यांची विषयातील मूळ रुची कमी होऊ शकते.
मानव हा केवळ यंत्रवत प्रतिसाद देणारा प्राणी नाही.

निष्कर्ष

साधक अभिसंधान हे स्पष्ट करते की वर्तनाचे परिणामच भविष्यकाळातील वर्तनाला दिशा देतात. शालेय अध्यापनात 'त्वरित प्रतिसाद' आणि 'प्रोत्साहन' यांद्वारे अध्ययन अधिक परिणामकारक करता येते.

पाव्हलोव्ह आणि स्किनर यांच्यातील तुलनात्मक फरक

मुद्दा	अभिजात अभिसंधान (पाव्हलोव्ह)	साधक अभिसंधान (स्किनर)
भर	उद्दीपकावर (Stimulus) भर.	प्रतिसादावर (Response) भर.
प्रकार	S-Type अभिसंधान.	R-Type अभिसंधान.
नियंत्रण	उद्दीपक प्राण्याच्या नियंत्रणात नसतो.	प्रतिसाद प्राण्याच्या नियंत्रणात असतो.
वर्तनाचे स्वरूप	अनैच्छिक किंवा प्रतिक्षिप्त क्रिया.	ऐच्छिक वर्तन.
सूत्रीकरण	$S \rightarrow R$	$R \rightarrow S$

महत्त्वाचे तांत्रिक संज्ञा (Technical Terms)

Acquisition (संपादन): उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांच्यात संबंध प्रस्थापित होण्याची प्रक्रिया.
Stimulus (उद्दीपक): वर्तनाला उत्तेजित करणारी बाह्य गोष्ट.
Response (प्रतिसाद): उद्दीपकाला दिलेली प्रतिक्रिया.
Reinforcer (प्रबलक): जो घटक वर्तनाची शक्ती वाढवतो.

विद्यार्थ्यांनी या दोन्ही उपपत्तींमधील मूळ फरक लक्षात घेतल्यास महा-टीईटी परीक्षेतील उपयोजनात्मक प्रश्न सोडवणे सोपे जाईल.