वाढ आणि विकास

१. वाढ संकल्पना व व्याख्या

वाढ ही प्रक्रिया प्रामुख्याने मानवाच्या शरीराच्या भौतिक बदलांशी संबंधित असते. जेव्हा शरीराच्या आकारात, वजनात किंवा उंचीत बदल होतो, तेव्हा त्याला आपण 'वाढ' असे म्हणतो.

वाढीचा अर्थ: वाढ म्हणजे पेशींच्या गुणाकाराने शरीराच्या आकारमानामध्ये झालेली वृद्धी होय. हा बदल प्रामुख्याने परिमाणात्मक स्वरूपाचा असतो.
शारीरिक पैलू: वाढीमध्ये हाडे, स्नायू, मेंदू आणि शरीरातील इतर अंतर्गत अवयवांच्या आकारात वाढ होणे अपेक्षित असते.
मर्यादित प्रक्रिया: वाढ ही आयुष्यभर चालणारी प्रक्रिया नाही. शरीराची परिपक्वता गाठल्यानंतर वाढ थांबते. साधारणपणे $१८$ ते $२१$ वर्षांपर्यंत मानवी शरीराची वाढ पूर्ण होते.
मोजमाप: वाढ ही मोजता येणारी असते. आपण वजन काट्यावर वजन मोजू शकतो किंवा मोजपट्टीने उंची मोजू शकतो.

महत्त्वाच्या व्याख्या:

एच. व्ही. मेरेडिथ: वाढ ही केवळ आकारातील वाढ नसून ती संरचनेतील बदल आणि गुंतागुंतीमधील वाढ आहे.
अर्नाल्ड गेसेल: वाढ ही एक शरीरशास्त्रीय प्रक्रिया आहे जी प्रामुख्याने आनुवंशिकतेवर अवलंबून असते.
हरलॉक: वाढ म्हणजे शरीराच्या आकारात आणि रचनेत होणारा बदल, जो मोजता येतो.

उदाहरणे:

जन्माच्या वेळी बाळाचे वजन $२.५$ ते $३$ किलो असते, ते वाढून $१$ वर्षात $९$ किलो होणे ही वाढ आहे.
बालकाची उंची $२$ फुटावरून $५$ फूट होणे ही वाढ आहे.
दुधाचे दात पडून कायमचे दात येणे हा वाढीचाच एक भाग आहे.

२. वाढीची वैशिष्ट्ये

वाढीची प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी तिची वैशिष्ट्ये अभ्यासावी लागतात. ही वैशिष्ट्ये बालकाच्या विकासाचा पाया ठरतात.

परिमाणात्मक बदल: वाढ ही संख्यात्मक किंवा परिमाणात्मक असते. आपण म्हणू शकतो की मुलाचे वजन $५$ किलोने वाढले किंवा उंची $१०$ सेंटीमीटरने वाढली.
दृश्य स्वरूप: वाढ ही उघड्या डोळ्यांनी पाहता येते. शरीराबाहेर होणारे बदल स्पष्टपणे दिसतात.
विशिष्ट कालावधी: वाढीला एक निश्चित मर्यादा असते. प्रौढत्व प्राप्त झाले की उंची वाढणे थांबते.
अनुवंशिकतेचा प्रभाव: मुलाची वाढ किती होईल हे मोठ्या प्रमाणात त्याच्या आई-वडिलांच्या जनुकांवर अवलंबून असते. उंची, डोळ्यांचा रंग, केसांचा प्रकार हे वाढीचे घटक अनुवांशिक असतात.
एकांगी प्रक्रिया: वाढ ही केवळ शारीरिक बदलांशी संबंधित आहे. तिचा मानसिक किंवा सामाजिक बदलांशी थेट संबंध नसतो (जरी ती विकासाचा भाग असली तरी).
वाढ ही विकासाचा हिस्सा आहे: विकास ही व्यापक संकल्पना आहे आणि वाढ हा त्यातील एक छोटा परंतु महत्त्वाचा भाग आहे. वाढीशिवाय विकास अपूर्ण राहू शकतो.
सर्व अवयवांची वाढ एकाच वेळेस होत नाही: शरीराच्या विविध भागांच्या वाढीचा दर वेगवेगळा असतो. उदा. जन्मानंतर मेंदूची वाढ वेगाने होते, तर पाय आणि हातांची वाढ नंतरच्या काळात वेग घेते.
बाह्य मोजमाप शक्य: वाढीचे मूल्यमापन करण्यासाठी निरीक्षण आणि मोजमाप ही साधने वापरता येतात.

३. विकास संकल्पना व व्याख्या

विकास ही वाढीपेक्षा अधिक व्यापक आणि खोलवर असलेली संकल्पना आहे. विकास म्हणजे केवळ शरीराचा आकार वाढणे नव्हे, तर प्राप्त झालेल्या शरीराचा आणि शक्तीचा प्रभावीपणे वापर करण्याची क्षमता निर्माण होणे होय.

गुणात्मक बदल: विकास हा प्रामुख्याने गुणात्मक असतो. मुलाच्या वागण्यात, बोलण्यात, विचार करण्याच्या पद्धतीत आणि भावनांमध्ये होणारे बदल म्हणजे विकास होय.
निरंतर प्रक्रिया: विकास हा गर्भाधारणेपासून सुरू होतो आणि मृत्यूपर्यंत अखंडपणे चालतो. मानवी जीवनात शिकण्याची आणि बदलण्याची प्रक्रिया कधीही थांबत नाही.
कार्यक्षमतेत वाढ: जेव्हा एखादे मूल चालण्यास शिकते, तेव्हा ती केवळ शारीरिक क्रिया नसते, तर मज्जासंस्था आणि स्नायूंच्या समन्वयाचा तो एक विकास असतो.
अनेक अंगांनी होणारा बदल: विकासामध्ये शारीरिक, मानसिक, सामाजिक, भावनिक आणि नैतिक अशा सर्व पैलूंचा समावेश होतो.

महत्त्वाच्या व्याख्या:

ई. बी. हरलॉक: विकास म्हणजे केवळ शारीरिक वाढ नव्हे, तर प्रौढत्वाच्या ध्येयाकडे नेणारी बदलांची एक प्रगतशील मालिका होय.
अँडरसन: विकास ही केवळ शरीराच्या अवयवांची वाढ नाही, तर त्या अवयवांच्या कार्यात्मक सुधारणेची प्रक्रिया आहे.
लीबर: बालकामध्ये होणारे क्रमबद्ध आणि सुसंगत बदल म्हणजे विकास होय.

उदाहरणे:

मुलाने शब्दांचा वापर करून स्वतःच्या गरजा व्यक्त करणे हा भाषिक विकास आहे.
संकटकाळी शांत राहून विचार करणे हा भावनिक आणि मानसिक विकास आहे.
समाजात वावरताना इतरांशी मैत्री करणे हा सामाजिक विकास आहे.
पेन पकडण्याची क्षमता निर्माण होणे हा कारक विकास आहे.

४. विकासाची वैशिष्ट्ये

विकासाची प्रक्रिया विशिष्ट तत्त्वांवर आधारित असते. ही तत्त्वे शिक्षकांना विद्यार्थ्यांच्या गरजा समजून घेण्यास मदत करतात.

सातत्याचे तत्त्व: विकास हा अचानक होत नाही. ती एक संथ आणि निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे. बाळ रांगायला शिकण्यापूर्वी काही महिने पालथे पडण्याचा प्रयत्न करत असते.
सामान्यकडून विशिष्टाकडे: मूल सुरुवातीला सामान्य हालचाली करते आणि नंतर विशिष्ट हालचालींकडे वळते. उदाहरणार्थ, बाळ सुरुवातीला एखादी वस्तू पकडण्यासाठी संपूर्ण शरीराचा वापर करते, पण नंतर केवळ हाताच्या बोटांनी ती वस्तू उचलते.
पूर्वानुमानता: विकासाचा कल ओळखता येतो. बालकाच्या सध्याच्या विकासावरून तो भविष्यात कसा असेल याचा अंदाज बांधता येतो. "मुलाचे पाय पाळण्यात दिसतात" ही म्हण याच तत्त्वावर आधारित आहे.
एकात्मतेचे तत्त्व: विकास होताना शरीराचे विविध भाग एकत्रितपणे काम करायला शिकतात. सायकल चालवताना हात, पाय आणि डोळे यांचा एकात्मिक वापर करणे हे विकासाचे लक्षण आहे.
वैयक्तिक भिन्नता: प्रत्येक बालकाच्या विकासाचा वेग वेगळा असतो. एकाच वयाची दोन मुले एकाच वेळी बोलायला किंवा चालायला शिकतीलच असे नाही.
परस्पर संबंधाचे तत्त्व: शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक विकास हे एकमेकांवर अवलंबून असतात. जर मुलाचे शारीरिक आरोग्य चांगले नसेल, तर त्याचा परिणाम त्याच्या अभ्यासावर (मानसिक विकास) आणि मित्रांशी वागण्यावर (सामाजिक विकास) होतो.
परिपाकावर आधारित: विकास हा परिपक्वता आणि अनुभव यांच्या आंतरक्रियेतून घडतो. जेव्हा शरीराचे स्नायू परिपक्व होतात आणि त्याला सरावाची जोड मिळते, तेव्हाच कौशल्ये विकसित होतात.
शिरःपदाभिमुख दिशा: विकासाची दिशा डोक्याकडून पायाकडे असते. बाळ आधी डोके सावरते, मग बसायला लागते आणि शेवटी चालायला लागते. याला 'Cephalocaudal' असे म्हणतात.
समीप-दूर क्रम: विकास हा शरीराच्या मध्यभागाकडून टोकांकडे होतो. आधी पाठीचा कणा आणि छातीचे स्नायू विकसित होतात, मग हात आणि शेवटी बोटे. याला 'Proximodistal' म्हणतात.

५. वाढ व विकास तुलनात्मक तक्ता

वाढ आणि विकास यांमधील सूक्ष्म फरक खालील तक्त्यावरून स्पष्ट होईल:

मुद्दा	वाढ	विकास
स्वरूप	प्रामुख्याने शारीरिक आणि बाह्य असते.	शारीरिक, मानसिक, सामाजिक व भावनिक असते.
बदल	परिमाणात्मक किंवा संख्यात्मक बदल.	गुणात्मक बदल (कार्यक्षमता वाढणे).
मर्यादा	प्रौढत्वापर्यंत किंवा विशिष्ट वयापर्यंत चालते.	जन्मपूर्व अवस्थेपासून मृत्यूपर्यंत निरंतर चालते.
मोजमाप	अचूक मोजता येते (उदा. किलो, फूट).	मोजणे कठीण असते, केवळ निरीक्षण किंवा चाचण्यांनी समजते.
व्याप्ती	ही एक संकुचित संकल्पना आहे.	ही एक व्यापक आणि सर्वसमावेशक संकल्पना आहे.
दृश्यता	बदल स्पष्टपणे डोळ्यांनी दिसतात.	बदल वर्तनातून आणि कार्यपद्धतीतून जाणवतात.
अवलंबित्व	वाढ विकासाशिवाय होऊ शकते.	विकास वाढीशिवाय होऊ शकतो (काही अपंग व्यक्तींमध्ये).
निष्कर्ष	वाढीचा शेवट परिपक्वतेमध्ये होतो.	विकासाचा कल पूर्णत्वाकडे असतो.

६. वाढ व विकास यावर परिणाम करणारे घटक

बालकाची वाढ आणि विकास एकाकी होत नाही. त्यावर अनेक घटकांचा प्रभाव पडतो. हे घटक दोन गटात विभागले जातात: अंतर्गत घटक (आनुवंशिकता) आणि बाह्य घटक (पर्यावरण).

अ) आनुवंशिकता

शारीरिक रचना: मुलाची उंची, हाडांची ठेवण, डोळ्यांचा आणि त्वचेचा रंग हे पालकांकडून मिळणाऱ्या जनुकांवर अवलंबून असते.
बुद्धिमत्ता: बालकाची उपजत बौद्धिक क्षमता आनुवंशिकतेने ठरते. जरी पर्यावरणाने तिला पैलू पाडले तरी मूळ क्षमता जनुकीय असते.
स्वभाव: काही मुले जन्मतःच शांत असतात तर काही रागीट. या मूलभूत स्वभाववैशिष्ट्यांमध्ये आनुवंशिकतेचा वाटा असतो.

ब) पर्यावरण

कौटुंबिक वातावरण: कुटुंबातील सदस्यांचे प्रेम, प्रोत्साहन आणि संस्कार विकासाला गती देतात. ज्या घरात वाद होतात, तेथील मुलांचा भावनिक विकास खुंटतो.
आहार आणि पोषण: वाढीसाठी पौष्टिक आहाराची गरज असते. प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि खनिजांच्या अभावामुळे वाढ खुंटते आणि कुपोषण होते.
शाळा आणि शिक्षक: बालकाचा सामाजिक आणि बौद्धिक विकास शाळेत होतो. शिक्षकांचे मार्गदर्शन आणि शाळेतील मित्र मुलाच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देतात.
सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिस्थिती: मुल ज्या समाजात वाढते, त्या समाजातील चालीरीती, भाषा आणि मूल्ये त्याच्या विकासावर परिणाम करतात.

क) अंतःस्रावी ग्रंथी

शरीरातील विविध ग्रंथींमधून स्रवणारे संप्रेरक वाढीवर नियंत्रण ठेवतात. उदा. पीयूषिका ग्रंथीमधून ( $Pituitary \space Gland$ ) निघणारे संप्रेरक उंचीवर नियंत्रण ठेवते. जर हे स्राव कमी-अधिक झाले, तर वाढीमध्ये दोष निर्माण होऊ शकतात.

ड) लिंगभेद

मुले आणि मुली यांच्या वाढीच्या दरात फरक असतो. सुरुवातीच्या काळात मुलींची वाढ मुलांपेक्षा वेगाने होते, तर किशोरवस्थेत मुले उंचीत आणि ताकदीत आघाडी घेतात.

इ) रोग आणि इजा

बालपणी झालेले गंभीर आजार किंवा अपघातामुळे होणारी इजा शारीरिक आणि मानसिक विकासावर कायमस्वरूपी परिणाम करू शकते.

निष्कर्ष

शिक्षकांसाठी वाढ आणि विकासाची ही तत्त्वे समजून घेणे अत्यावश्यक आहे. कारण प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या शिकण्याच्या गतीमागे त्याच्या वाढीचा आणि विकासाचा स्तर कारणीभूत असतो. योग्य वेळी योग्य अनुभव दिल्यास बालकाचा सर्वांगीण विकास साधणे शक्य होते.