मराठी भाषा शुद्ध आणि अचूक लिहिण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या भाषा संचलनालयाने काही निश्चित नियम ठरवून दिले आहेत. महा TET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये शुद्ध शब्द ओळखणे, वाक्यातील चुका दुरुस्त करणे यावर अनेक प्रश्न विचारले जातात. व्याकरणदृष्ट्या अचूक लेखनासाठी हे नियम सविस्तर समजून घेऊया.
१. अनुस्वार लेखन नियम
अनुस्वार म्हणजे ज्या अक्षराचा उच्चार नाकातून स्पष्ट आणि खणखणीत होतो त्यावर दिलेला बिंदू. जुन्या पद्धतीनुसार अनुस्वारा ऐवजी पर-सवर्ण (अनुनासिके) लिहिण्याची पद्धत होती, परंतु आधुनिक नियमांनुसार स्पष्ट उच्चारित अनुस्वारासाठी केवळ शीर्षबिंदू (अनुस्वार) वापरावा.
स्पष्टोच्चारित अनुस्वार: ज्या शब्दांचा उच्चार स्पष्टपणे नाकातून होतो, त्या अक्षरांवर अनुस्वार देणे बंधनकारक आहे.
उदाहरण: निबंध, आंबा, चिंच, रंग, दंगा, घंटा, संथ.
स्पष्टीकरण: 'निबंध' या शब्दात 'नि' वर स्पष्ट उच्चार होतो, म्हणून तिथे अनुस्वार दिला जातो. जर आपण तो दिला नाही, तर त्याचा उच्चार आणि अर्थ बदलू शकतो.
अस्पष्ट उच्चार (अनुनासिकता): जर एखाद्या अक्षराचा उच्चार नाकातून ओझरता किंवा अस्पष्ट होत असेल, तर आधुनिक नियम ११९६ नुसार त्यावर अनुस्वार देऊ नये. पूर्वी अशा शब्दांवरही अनुस्वार दिला जात असे (उदा. 'घरोंघरी', 'त्यांनीं'). आता हा नियम पूर्णपणे बदलला आहे.
उदाहरण: घरी, करून, मुले, मुली, त्यांनी, आम्ही.
पर-सवर्ण नियम: तत्सम (संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले) शब्दांमधील अनुस्वारापुढे ज्या वर्गातील व्यंजन असेल, त्याच वर्गातील अनुनासिक पर-सवर्ण म्हणून वापरता येते. परंतु, मराठीत आता सरळ अनुस्वार देण्याचा नियम अधिक प्रचलित आहे. हा नियम केवळ तत्सम शब्दांनाच लागू पडतो, शुद्ध मराठी शब्दांना नाही.
उदाहरण:
क-वर्ग ($क, ख, ग, घ$): पंक ऐवजी पङ्क
च-वर्ग ($च, छ, ज, झ$): चंचल ऐवजी चञ्चल
ट-वर्ग ($ट, ठ, ड, ढ$): पंडित ऐवजी पण्डित
त-वर्ग ($त, थ, द, ध$): अंत ऐवजी अन्त
प-वर्ग ($प, फ, ब, भ$): आंबा ऐवजी आम्बा (लक्षात ठेवा: आंबा हा तद्भव शब्द असल्याने त्याचे पर-सवर्ण 'आम्बा' असे करणे चुकीचे मानले जाते, केवळ 'अम्बु' सारख्या तत्सम शब्दात 'अम्बु' चालते).
अंताक्षर अनुस्वार नियम: नामांच्या व सर्वनामांच्या अनेकवचनी रूपांवर, तसेच आदराद्वाचक बहुवचनावर अनुस्वार येतो.
उदाहरण: लोकांना, विद्यार्थ्यांना, गुरुजींचे, त्यांनी, शिक्षकांनी.
स्पष्टीकरण: 'लोकांना' मध्ये 'का' वर अनुस्वार आहे कारण ते अनेकवचनी रूप आहे. 'गुरुजींचे' मध्ये 'जी' वर अनुस्वार आहे कारण ते आदराद्वाचक एकवचन असून व्याकरणानुसार त्याला अनेकवचनाचा मान दिला जातो.
२. र्हस्व-दीर्घ नियम (इ-कार आणि उ-कार)
मराठी शब्दांच्या शेवटी किंवा मध्यभागी येणारे इ-कार (इ, ी) आणि उ-कार (उ, ू) केव्हा र्हस्व लिहावेत आणि केव्हा दीर्घ लिहावेत, याचे अत्यंत महत्त्वाचे नियम खालीलप्रमाणे आहेत:
शब्दाच्या शेवटी येणारे इ-कार व उ-कार (अंताक्षर नियम): मराठी शब्दांच्या शेवटी येणारे इ-कार आणि उ-कार नेहमी दीर्घ लिहावेत. हा नियम केवळ मराठी शब्दांना लागू होतो.
उदाहरण: कवी, हरी, पाटी, लाडू, सासू, गडू, खडू, पेरू, चेंडू.
अपवाद: 'आणि', 'परंतु', 'तथापि', 'यद्यपि', 'किंवा' हे अव्यय शब्द संस्कृतमधून आलेले असल्याने त्यांचे अंताक्षर नेहमी र्हस्व (ि किंवा ु) लिहिले जाते.
उपान्त्य अक्षर नियम (शब्दाच्या शेवटी असणाऱ्या अक्षराच्या आधीचे अक्षर): जर मराठी शब्दाचे अंताक्षर 'अ-कारान्त' (म्हणजे ज्याचा शेवट 'अ' स्वराने होतो) असेल, तर त्यापूर्वीचे म्हणजेच उपान्त्य अक्षर असलेले इ-कार किंवा उ-कार नेहमी दीर्घ असते.
उदाहरण: कठीण, पूर, दूध, ऊस, मूळ, कीड, रीत, पीठ, विहीर.
स्पष्टीकरण: 'कठीण' या शब्दात शेवटचे अक्षर 'ण' हे अ-कारान्त आहे, म्हणूनच त्याच्या आधीचे उपान्त्य अक्षर 'ठी' हे दीर्घ लिहिले गेले आहे. तसेच 'दूध' मध्ये 'ध' अ-कारान्त असल्याने 'दू' दीर्घ आहे.
उपान्त्यपूर्व अक्षर नियम: जर एखाद्या शब्दाला प्रत्यय लागून त्याचे सामान्यरूप झाले, किंवा तो शब्द तीन-चार अक्षरी असेल आणि त्याचे उपान्त्य अक्षर दीर्घ असेल, तर त्यापूर्वीचे (उपान्त्यपूर्व) अक्षर सहसा र्हस्व होते.
उदाहरण: विहीर - विहिरीला, ऊस - उसाला, गरिबी - गरीब.
स्पष्टीकरण: 'विहीर' या मूळ शब्दात 'ही' दीर्घ आहे, पण जेव्हा 'ला' प्रत्यय लागतो, तेव्हा 'विहिरीला' मधील 'हि' र्हस्व होतो.
३. अचूक शब्दलेखन पद्धती
स्पर्धा परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे काही कठीण आणि संदिग्ध शब्द, जे शुद्धलेखनाच्या नियमांनुसारच अचूक लिहिले पाहिजेत. खालील तक्त्यामध्ये काही अत्यंत महत्त्वाचे शुद्ध आणि अशुद्ध शब्द दिले आहेत, ज्यांचा अभ्यास परीक्षाभिमुख आहे:
| अशुद्ध शब्द | शुद्ध शब्द | नियम/कारण |
| आशिर्वाद | आशीर्वाद | 'शी' दीर्घ हवा आणि रफार 'वा' वर हवा. |
| उज्वल | उज्ज्वल | यामध्ये 'ज' ला 'ज' आणि त्याला 'व' जोडलेला असतो ($ज+ज+व$). |
| कवियत्री | कवयित्री | मूळ संस्कृत रूप 'कवयित्री' असे आहे, 'कवि' वरून 'कवियत्री' करणे चुकीचे आहे. |
| परिक्षा | परीक्षा | उपान्त्य अक्षर नियम - 'क्षा' च्या आधीचे 'री' दीर्घ असावे. |
| निरोगी | निरोगी | 'नि' हा उपसर्ग येथे दीर्घ स्वरूपात येतो. |
| दुर्मिळ | दुर्मिळ | 'मि' नेहमी र्हस्व लिहितातात. |
| प्राविण्य | प्राविण्य | 'वि' र्हस्व हवा, उपान्त्य दीर्घचा नियम तत्सम शब्दांना लागू होत नाही. |
| संपुर्ण | संपूर्ण | 'पू' दीर्घ आणि 'र्ण' वर अनुस्वार नको, तो 'स' वर हवा. |
| हार्दिक | हार्दिक | 'र्दि' र्हस्व हवा. |
| अद्भूत | अद्भुत | 'बु' र्हस्व हवा. |
विरामचिन्हे
आपण जेव्हा बोलतो तेव्हा मध्ये मध्ये थांबतो, काही शब्दांवर जोर देतो, तर काही ठिकाणी प्रश्न विचारतो. हे बोलण्यातील चढ-उतार आणि थांबे लिहिताना दाखवण्यासाठी ज्या चिन्हांचा वापर केला जातो, त्यांना 'विरामचिन्हे' म्हणतात. वाक्याचा अर्थ स्पष्ट होण्यासाठी विरामचिन्हांचा अचूक वापर करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
१. पूर्णविराम ( . )
वाक्य पूर्ण झाले आहे हे दाखवण्यासाठी वाक्याच्या शेवटी पूर्णविराम वापरतात. तसेच शब्दांचा संक्षेप (Short form) दाखवण्यासाठी अक्षरापुढे हा बिंदू दिला जातो.
नियम आणि उपयोग: वाक्य विधानार्थी किंवा आज्ञार्थी असावे.
उदाहरण १: मी दररोज अभ्यास करतो. (वाक्य पूर्ण झाले)
उदाहरण २: वि. वा. शिरवाडकर, मो. क. गांधी. (नावाचा संक्षेप)
२. अर्धविराम ( ; )
जेव्हा दोन छोटी वाक्ये 'उभयान्वयी अव्ययांनी' (आणि, पण, परंतु, म्हणून) जोडलेली असतात, तेव्हा पहिल्या वाक्याच्या शेवटी अर्धविराम वापरतात. येथे पूर्णविरामापेक्षा कमी पण स्वल्पविरामापेक्षा जास्त थांबावे लागते.
नियम आणि उपयोग: संयुक्त वाक्ये जोडताना.
उदाहरण १: गड आला; पण सिंह गेला.
उदाहरण २: ढग खूप गरजत होते; पण पाऊस पडला नाही.
३. स्वल्पविराम ( , )
एकाच जातीचे अनेक शब्द लागोपाठ आल्यास किंवा वाक्याच्या सुरुवातीला हाक मारताना (संबोधन करताना) स्वल्पविराम वापरतात.
नियम आणि उपयोग: या चिन्हापाशी अगदी थोडा वेळ थांबावे लागते.
उदाहरण १: माझ्याकडे मराठी, गणित, इंग्रजी व विज्ञान ही पुस्तके आहेत.
उदाहरण २: श्याम, इकडे ये आणि हे पुस्तक वाच.
४. अपूर्णविराम किंवा उपविराम ( : )
वाक्याच्या शेवटी जर एखाद्या गोष्टीचा तपशील किंवा यादी द्यायची असेल, तर अपूर्णविराम वापरतात.
नियम आणि उपयोग: मुख्य विधानानंतर तपशील जोडताना.
उदाहरण १: नामाचे मुख्य तीन प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत: १. सामान्यनाम, २. विशेषनाम, ३. भाववाचकनाम.
उदाहरण २: पुढील क्रमांकाचे विद्यार्थी उत्तीर्ण झाले: ५, १२, १५, २८.
५. प्रश्नचिन्ह ( ? )
वाक्यात प्रश्न विचारला असेल, तर वाक्याच्या अगदी शेवटी प्रश्नचिन्ह वापरतात. यामुळे वाचकाला समजते की हे विधान नसून एक विचारणा आहे.
नियम आणि उपयोग: प्रश्नार्थक वाक्याच्या शेवटी.
उदाहरण १: तुझे नाव काय आहे?
उदाहरण २: महा TET ची परीक्षा कधी होणार आहे?
६. उद्गारचिन्ह ( ! )
आपल्या मनातील तीव्र भावना (आनंद, दुःख, आश्चर्य, तिरस्कार, भीती) व्यक्त करणाऱ्या शब्दाच्या किंवा वाक्याच्या शेवटी उद्गारचिन्ह वापरतात.
नियम आणि उपयोग: केवलप्रयोगी अव्ययानंतर किंवा भावनिक वाक्याच्या शेवटी.
उदाहरण १: बापरे! केवढा मोठा साप आहे हा!
उदाहरण २: शाब्बास! तू परीक्षेत उत्तम गुण मिळवले आहेत.
७. अवतरण चिन्हे ( ' ' आणि " " )
अवतरण चिन्हांचे दोन प्रकार पडतात:
एकेरी अवतरण चिन्ह ( ' ' ): वाक्यात एखाद्या विशिष्ट शब्दावर जोर देताना किंवा दुसऱ्याचे मत अप्रत्यक्षपणे सांगताना याचा वापर करतात.
उदाहरण: लोकमान्य टिळकांनी 'केसरी' हे वृत्तपत्र सुरू केले.
दुहेरी अवतरण चिन्ह ( " " ): बोलणाऱ्याच्या तोंडाचे शब्द जसेच्या तसे लिहिताना दुहेरी अवतरण चिन्ह वापरतात.
उदाहरण: शरद म्हणाला, "मी उद्या गावाला जाणार आहे."
८. संयोगचिन्ह ( - )
दोन शब्द जोडताना किंवा ओळीच्या शेवटी शब्द अपुरा राहिल्यास संयोगचिन्ह वापरतात. हे आकाराने अपसारण चिन्हापेक्षा लहान असते.
नियम आणि उपयोग: समासयुक्त शब्द जोडताना किंवा लेखन मर्यादा संपल्यावर.
उदाहरण १: आई-वडील, सुख-दुःख, छात्र-संसद.
उदाहरण २: आज आमच्या शाळेत वक्तृत्व स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले होते, पण वेळे-
भावी ती पुढे ढकलण्यात आली.
९. अपसारण चिन्ह किंवा डॅश ( — )
बोलता बोलता विचार मालिका तुटल्यास, किंवा एखाद्या शब्दाचे स्पष्टीकरण द्यायचे असल्यास अपसारण चिन्ह वापरतात. हे संयोगचिन्हापेक्षा लांबीने मोठे असते.
नियम आणि उपयोग: स्पष्टीकरण देण्यासाठी किंवा अचानक थांबल्यास.
उदाहरण १: तो मुलगा — ज्याने लाल शर्ट घातला आहे — माझा भाऊ आहे.
उदाहरण २: मी तिथे गेलो खरा, पण — (पुढे बोलणे थांबले).
वाक्यातील विरामचिन्हे मोजणे (परीक्षा पद्धत)
महा TET परीक्षेत एक मोठे वाक्य दिले जाते आणि त्यात एकूण किती विरामचिन्हे आली आहेत हे मोजण्यास सांगितले जाते. विरामचिन्हे मोजताना शब्दाच्या संक्षेपासाठी वापरलेला पूर्णविराम आणि वाक्याच्या शेवटी आलेला पूर्णविराम हे वेगवेगळे मोजावे लागतात. दुहेरी अवतरण चिन्हाची दोन टोकं असली तरी ते 'एकच' चिन्ह मानले जाते.
उदाहरणाचे विश्लेषण:
वाक्य: राम म्हणाला, "श्याम! तू 'केसरी' वृत्तपत्र वाचले आहेस का?"
या वाक्यातील विरामचिन्हे मोजूया:
१. राम म्हणाला नंतर आलेला स्वल्पविराम ( , ) - १
२. दुहेरी अवतरण चिन्ह ( " " ) - १ (हे एकच जोडपे मानले जाते)
३. श्याम नंतर आलेले उद्गारचिन्ह ( ! ) - १
४. केसरी या शब्दाला असलेले एकेरी अवतरण चिन्ह ( ' ' ) - १
५. वाक्याच्या शेवटी असलेले प्रश्नचिन्ह ( ? ) - १
एकूण विरामचिन्हे = $१ + १ + १ + १ + १ = ५$.
उपयोजित रचना (Applied Grammar)
उपयोजित मराठीमध्ये भाषेचा प्रत्यक्ष व्यवहारात कसा वापर केला जातो याचा अभ्यास केला जातो. शिक्षक पात्रता परीक्षेत विद्यार्थ्यांची अभिव्यक्ती क्षमता आणि भाषिक कौशल्ये तपासण्यासाठी पत्रलेखन आणि निबंधलेखन या घटकांवर प्रश्न विचारले जातात.
१. पत्रलेखन (स्वरूप आणि प्रकार)
आजच्या डिजिटल युगात ईमेलचे स्वरूप आले असले तरी पत्राचे मूळ व्याकरण आणि आराखडा बदललेला नाही. पत्राचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात:
अ) औपचारिक पत्र (व्यावसायिक, कार्यालयीन, शासकीय)
हे पत्र अनोळखी व्यक्ती, शासकीय अधिकारी, मुख्याध्यापक, व्यापारी किंवा संपादकांना लिहिले जाते. यामध्ये घरगुती किंवा कौटुंबिक गोष्टींना स्थान नसते. भाषा अत्यंत अचूक, मोजकी आणि आदरयुक्त असावी लागते.
औपचारिक पत्राचा आराखडा (Format):
दिनांक: पत्राच्या सुरुवातीला वरच्या डाव्या कोपऱ्यात दिनांक लिहावा.
प्रति: ज्याला पत्र पाठवायचे आहे त्याचा हुद्दा आणि पत्ता आदरपूर्वक लिहितात. (उदा. प्रति, माननीय मुख्याध्यापक...)
विषय: पत्र लिहिण्याचे मुख्य कारण एका ओळीत स्पष्ट करावे लागते. औपचारिक पत्रात 'विषय' असणे अनिवार्य आहे.
संदर्भ: आवश्यक असल्यास पूर्वी झालेल्या पत्रव्यवहाराचा उल्लेख करावा.
महोदय / महोदया: आदरवाचक संबोधाने मुख्य मजकुराला सुरुवात करावी.
मुख्य मजकूर: विषयाला धरून मोजक्या आणि स्पष्ट शब्दांत दोन ते तीन परिच्छेदांत मांडणी करावी.
पत्राचा शेवट: 'आपला नम्र' किंवा 'आपला विश्वासू' लिहून खाली स्वतःचे नाव व पत्ता लिहावा.
ब) अनौपचारिक पत्र (कौटुंबिक, घरगुती)
हे पत्र आपल्या जवळच्या नातेवाईकांना, मित्रांना किंवा ओळखीच्या व्यक्तींना लिहिले जाते. यात भावनिकतेला आणि घरगुती चौकशीला प्राधान्य असते.
अनौपचारिक पत्राचा आराखडा (Format):
पत्ता व दिनांक: डाव्या किंवा उजव्या कोपऱ्यात पत्र लेखकाचा पत्ता व दिनांक.
मायना (संबोधन): नात्यानुसार योग्य मायना असावा.
वडिलांना: तीर्थरूप बाबांना साष्टांग नमस्कार.
मित्राला: प्रिय मित्र यास सस्नेह नमस्कार.
लहान भावाला: चिरंजीव यास अनेक आशीर्वाद.
मुख्य मजकूर: खुशाली विचारणे, घरगुती गप्पा, पत्राचे कारण सविस्तर लिहिणे. यात विषयाची ओळ लिहिण्याची गरज नसते.
शेवट: 'तुझाच मित्र' किंवा 'आपला आज्ञाधारक मुलगा' लिहून पत्राचा शेवट करावा.
२. निबंधलेखन (प्रकार व भाषिक मांडणीची शैली)
निबंध म्हणजे 'नियमबद्ध बांधणी'. आपल्या विचारांची सुसज्ज आणि सुसंगत मांडणी म्हणजेच निबंध होय. उत्तम निबंधासाठी भाषा शुद्ध, प्रवाही आणि प्रभावी असणे आवश्यक आहे. मराठी निबंधांचे मुख्य पाच प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:
वैचारिक निबंध: एखाद्या समस्येवर किंवा विचारावर साधक-बाधक चर्चा यात केलेली असते. यात तार्किक मांडणीला महत्त्व असते.
उदाहरण: 'भ्रष्टाचार: एक समस्या', 'विज्ञान: शाप की वरदान', 'भ्रमणध्वनीचे फायदे-तोटे'.
वर्णनात्मक निबंध: आपण पाहिलेल्या एखाद्या स्थळाचे, निसर्गरम्य दृश्याचे किंवा प्रसंगाचे हुबेहूब चित्र शब्दांनी रेखाटणे म्हणजे वर्णनात्मक निबंध.
उदाहरण: 'माझी अविस्मरणीय सहल', 'बाजारातील एक तास', 'नदीकाठची संध्याकाळ'.
आत्मवृत्तात्मक / मनोगतात्मक निबंध: एखादी सजीव किंवा निर्जीव वस्तू स्वतः बोलत आहे अशी कल्पना करून तिचे सुख-दुःख प्रथमपुरुषी एकवचनी ('मी' भाषेत) मांडणे म्हणजे आत्मवृत्त होय.
उदाहरण: 'एका शेतकऱ्याचे आत्मवृत्त', 'फळ्याचे मनोगत', 'मी विस्कटलेले पुस्तक बोलतोय'.
कल्पनाप्रधान निबंध: 'जर असे झाले तर...' या कल्पनेवर आधारित निबंध. यात विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीला वाव असतो.
उदाहरण: 'मला पंख असते तर...', 'सूर्य उगवला नाही तर...', 'परीक्षा नसत्या तर...'.
चरित्रात्मक निबंध: समाजातील थोर व्यक्ती, नेते, शास्त्रज्ञ, संत यांच्या जीवनाचा आणि कार्याचा परिचय करून देणारा निबंध.
उदाहरण: 'माझे आवडते राष्ट्रपुरुष: महात्मा गांधी', 'लोकमान्य टिळक', 'क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले'.
QUIZ
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
