१. अलंकार (Figures of Speech)
मानवाचा स्वभाव आहे की त्याला स्वतःला सुंदर दाखवणे आवडते. यासाठी मनुष्य निरनिराळे दागिने किंवा अलंकार अंगावर परिधान करतो. अगदी याचप्रमाणे आपली भाषा अधिक सुंदर, आकर्षक आणि परिणामकारक व्हावी म्हणून कवी किंवा लेखक भाषेला जे दागिने चढवतात, त्यांना भाषेचे अलंकार असे म्हणतात.
भाषेचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: गद्य आणि पद्य. जेव्हा आपण सामान्य बोलतो किंवा लिहितो ते गद्य असते, तर जेव्हा आपण भावनांना लयीत मांडतो ते पद्य असते. पद्यामध्ये चमत्कृती आणि सौंदर्य आणण्याचे काम अलंकार करतात. अलंकाराचे मुख्य दोन प्रकार पडतात: शब्दालंकार आणि अर्थालंकार. चला तर मग, या दोन्ही प्रकारांचा आणि त्यांच्या उपप्रकारांचा सविस्तर अभ्यास करूया.
अ) शब्दालंकार
जेव्हा काव्यातील सौंदर्य हे केवळ विशिष्ट शब्दांच्या वापरामुळे किंवा अक्षरांच्या पुनरावृत्तीमुळे निर्माण होते, तेव्हा त्याला शब्दालंकार म्हणतात. जर आपण त्या शब्दाच्या जागी त्याचा समानार्थी शब्द ठेवला, तर भाषेचे सौंदर्य नष्ट होते; कारण हे सौंदर्य अर्थावर नसून केवळ शब्दांच्या बाह्य रूपावर किंवा नादावर अवलंबून असते.
शब्दालंकाराचे मुख्य तीन प्रकार महा टीईटी परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत:
१. अनुप्रास अलंकार
जेव्हा एखाद्या काव्याच्या ओळीत किंवा वाक्यात एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती होऊन त्यातील नादामुळे जेव्हा त्याला सौंदर्य प्राप्त होते, तेव्हा त्यास अनुप्रास अलंकार म्हणतात.
नियम आणि 'का' आणि 'कसे': अनुप्रास अलंकारामध्ये अक्षरांची आवृत्ती महत्त्वाची असते, शब्दांची नाही. हे अक्षर वाक्याच्या सुरुवातीला, शेवटी किंवा मध्ये कुठेही येऊ शकते. मुख्य अट अशी की, त्या अक्षराच्या वारंवार येण्याने वाचताना एक प्रकारचा नाद किंवा लय निर्माण झाली पाहिजे.
उदाहरण १: "गडद निळे गडद निळे जलद भरून आले, शितलतनु चपलचरण अनिलगण निघाले."
स्पष्टीकरण: या ओळीत 'ड', 'ल' आणि 'ण' या अक्षरांची पुनरावृत्ती झाली आहे, ज्यामुळे ओळींना एक सुंदर नादमयता प्राप्त झाली आहे.
उदाहरण २: "बालकाका नी बालकाकीला बादामी कपाटातील बदामी कागदावर काढलेली बोलकी बाहुली दाखवली."
स्पष्टीकरण: येथे 'ब' आणि 'क' या अक्षराची वारंवार आवृत्ती झाल्यामुळे अनुप्रास अलंकार साधला गेला आहे.
२. यमक अलंकार
कवितेच्या चरणाच्या शेवटी, मध्ये किंवा ठराविक ठिकाणी वेगवेगळे अर्थ असणारे परंतु उच्चारात साम्य असणारे शब्द आल्यास 'यमक' अलंकार होतो.
नियम आणि 'का' आणि 'कसे': अनुप्रासमध्ये केवळ एका अक्षराची पुनरावृत्ती असते, पण यमक अलंकारात अक्षरांचा समूह किंवा पूर्ण शब्द पुन्हा येतो. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, या शब्दांचे अर्थ पूर्णपणे भिन्न असणे आवश्यक आहे. जर अर्थ समान असतील तर तो यमक ठरत नाही. हे शब्द सहसा कवितेच्या चरणाच्या (ओळीच्या) शेवटी येतात, ज्याला आपण यमक जुळवणे म्हणतो.
उदाहरण १:
"सुसंगती सदा घडो, सुजनवाक्य कानी पडो,
कलंक मतीचा झडो, विषय सर्वथा नावडो."
स्पष्टीकरण: या प्रसिद्ध मोरोपंतांच्या केकावलीतील ओळींमध्ये 'घडो', 'पडो', 'झडो', 'नावडो' या शब्दांच्या शेवटी 'डो' हे अक्षर आल्यामुळे आणि उच्चारात साधर्म्य असल्यामुळे इथे यमक अलंकार होतो.
उदाहरण २:
"मना चंदनाचे परोपकारी झिजावे,
परी अंतरी सज्जना निववावे."
स्पष्टीकरण: येथे 'झिजावे' आणि 'निववावे' या शब्दांमधील 'वे' या अंत्याक्षरामुळे नादमाधुर्य निर्माण झाले असून यमक अलंकार साधला आहे.
३. श्लेष अलंकार
जेव्हा एकाच वाक्यात किंवा काव्याच्या ओळीत एकच शब्द दोन वेगवेगळ्या अर्थांनी वापरला जातो आणि त्यामुळे एक प्रकारची चमत्कृती निर्माण होते, तेव्हा त्यास श्लेष अलंकार म्हणतात. श्लेष या शब्दाचा अर्थच 'मिठी मारणे' किंवा 'एकत्र असणे' असा आहे; म्हणजेच एका शब्दात दोन अर्थ सामावलेले असतात.
श्लेष अलंकाराचे दोन उपप्रकार पडतात:
अ) अभंग श्लेष: जेव्हा शब्दाचे तुकडे न करता (न भंग करता) त्याचे दोन अर्थ निघतात, तेव्हा त्याला अभंग श्लेष म्हणतात.
ब) सभंग श्लेष: जेव्हा शब्दाचे तुकडे करून (भंग करून) दोन वेगळे अर्थ काढावे लागतात, तेव्हा त्याला सभंग श्लेष म्हणतात.
उदाहरण १ (अभंग श्लेष): "मित्राच्या उदयाने कोणाला आनंद होत नाही?"
स्पष्टीकरण: या वाक्यात 'मित्र' या शब्दाचे दोन अर्थ निघतात. पहिला अर्थ 'सूर्य' असा आहे आणि दुसरा अर्थ 'स्नेही' किंवा 'दोस्त' असा आहे. सूर्य उगवला तरी सर्वांना आनंद होतो आणि आपला चांगला मित्र प्रगती करत असेल तरीही आनंद होतो. शब्दाची फोड न करता हे दोन्ही अर्थ मिळतात, म्हणून हा अभंग श्लेष आहे.
उदाहरण २ (सभंग श्लेष): "कुस्करू नका ही सुमने, जरी ती सु-मने असतील तरी."
स्पष्टीकरण: येथे पहिल्या 'सुमने' या शब्दाचा अर्थ 'फुले' असा आहे. परंतु दुसऱ्या वेळी त्याची 'सु-मने' अशी फोड केली असता 'चांगली मने' असा अर्थ निघतो. शब्दाचा भंग करून अर्थ निघाल्यामुळे हा सभंग श्लेष अलंकार होतो.
उदाहरण ३: "हे मेघा, तू सर्वांना जीवन देतोस."
स्पष्टीकरण: येथे 'जीवन' या शब्दाचे दोन अर्थ आहेत: 'पाणी' आणि 'आयुष्य'. पाणी हाच सजीवांचा प्राण असल्याने मेघ पाण्याद्वारे सर्वांना आयुष्य देतो.
ब) अर्थालंकार
जेव्हा काव्यातील किंवा वाक्यातील सौंदर्य हे शब्दांच्या बाह्य रूपावर नसून त्यांच्या अर्थावर आधारित असते, तेव्हा त्याला अर्थालंकार म्हणतात. अर्थालंकारात जर आपण मूळ शब्दाच्या जागी त्याचा समानार्थी शब्द ठेवला, तरीही त्यातील सौंदर्य किंवा चमत्कृती नष्ट होत नाही; कारण चमत्कार हा अर्थामध्ये लपलेला असतो.
अर्थालंकार समजून घेण्यासाठी दोन अत्यंत महत्त्वाच्या संकल्पना आधी समजून घेणे गरजेचे आहे, ज्या संपूर्ण अर्थालंकाराचा पाया आहेत:
१. उपमेय: ज्या वस्तूची तुलना करायची आहे किंवा ज्याचे वर्णन करायचे आहे, तो मूळ घटक म्हणजे उपमेय होय. (उदा. ज्याचे तोंड चंद्रासारखे आहे, यात 'तोंड' हे उपमेय आहे.)
२. उपमान: ज्या वस्तूशी तुलना करायची आहे किंवा ज्याची उपमा दिली जाते, तो प्रसिद्ध घटक म्हणजे उपमान होय. (वरील उदाहरणात 'चंद्र' हे उपमान आहे.)
आता आपण परीक्षेच्या अभ्यासक्रमानुसार प्रमुख १५ अर्थालंकारांचा सविस्तर अभ्यास करूया.
१. उपमा अलंकार
दोन वस्तूंमधील किंवा घटकांमधील साम्य दर्शवण्यासाठी जेव्हा 'सारखा', 'जसा', 'जेवी', 'सम', 'सदृश', 'गत', 'तुल्य' यांसारख्या साम्यवाचक शब्दांचा वापर केला जातो, तेव्हा त्याला उपमा अलंकार म्हणतात.
नियम आणि वैशिष्ट्ये: उपमा अलंकारात उपमेय हे उपमानासारखेच आहे असे सांगितले जाते. यामध्ये दोन्ही वस्तू वेगवेगळ्या असूनही त्यांच्यातील एका समान गुणावर भर दिला जातो.
उदाहरण १: "मुंबईची घरे मात्र लहान, कबुतराच्या खुराड्यासारखी."
स्पष्टीकरण: येथे 'मुंबईची घरे' हे उपमेय आहे आणि त्याची तुलना 'कबुतराच्या खुराड्याशी' (उपमान) केली आहे. 'सारखी' हा साम्यवाचक शब्द वापरल्यामुळे हा उपमा अलंकार आहे.
उदाहरण २: "सावळा ग रामचंद्र, गड्यांनो सावळा ग रामचंद्र | आभाळागत मने ज्याची, साधी सरळ मूर्ती साची ||"
स्पष्टीकरण: रामचंद्राच्या मनाची (उपमेय) तुलना आभाळाशी (उपमान) केली आहे. 'आभाळागत' मधील 'गत' हा शब्द 'सारखा' या अर्थाने आला आहे, म्हणून हा उपमा अलंकार आहे.
२. उत्प्रेक्षा अलंकार
जेव्हा उपमेय हे जणू काही उपमानच आहे अशी कल्पना केली जाते, तेव्हा त्याला उत्प्रेक्षा अलंकार म्हणतात. उत्प्रेक्षा म्हणजे 'कल्पना करणे'.
नियम आणि ओळख: या अलंकारात 'जणू', 'जणू काय', 'की', 'गमे', 'भासे', 'वाटे' यांसारखे वाचक शब्द प्रामुख्याने येतात. उपमेय आणि उपमान यात इतके सारखेपणा असतो की उपमेय हे उपमानच असावे असा भास होतो.
उदाहरण १: "ती बघा आली अंतराळी, जणू काजळाची काळी रेघ."
स्पष्टीकरण: येथे अंतराळातील ढगांची किंवा रेषेची तुलना काजळाच्या रेषेशी केली आहे. ती केवळ सारखी नाही, तर 'जणू' काजळाची रेघच आहे अशी कल्पना केल्यामुळे हा उत्प्रेक्षा अलंकार आहे.
उदाहरण २: "हा आंबा म्हणजे जणू साखरेचा गाठाच!"
स्पष्टीकरण: आंब्याची गोडी इतकी आहे की तो आंबा नसून जणू साखरेचा गाठाच आहे, अशी कवीने कल्पना केली आहे. 'जणू' या शब्दावरून हा उत्प्रेक्षा अलंकार स्पष्ट होतो.
३. रूपक अलंकार
जेव्हा उपमेय आणि उपमान या दोन्हींमध्ये इतके एकरूपत्व असते की ती दोन्ही वेगवेगळी नसून एकच आहेत असे दर्शवले जाते, तेव्हा रूपक अलंकार होतो.
नियम आणि भेद: उपमा अलंकारात उपमेय हे उपमाना'सारखे' असते, उत्प्रेक्षेत ते उपमानच 'जणू' असते; परंतु रूपक अलंकारात उपमेय आणि उपमान यात कोणताही भेद नसतो, ती 'एकच' असतात. यात साम्यवाचक शब्दांचा लोप होतो.
उदाहरण १: "लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा, आकार द्यावा तशी मूर्ती घडते."
स्पष्टीकरण: येथे 'लहान मूल' (उपमेय) आणि 'मातीचा गोळा' (उपमान) हे दोन्ही वेगळे नसून एकच आहेत असे मानले गेले आहे. मूल मातीच्या गोळ्यासारखे आहे असे न म्हणता ते मातीचा गोळाच आहे असे म्हटले आहे, म्हणून हा रूपक अलंकार आहे.
उदाहरण २: "गुरुकिल्ली सुखाची हीच जाणा, सदा सुखी राहण्याचा हाच बाणा."
स्पष्टीकरण: सुख मिळवण्याचा मार्ग आणि गुरुकिल्ली यात अभेद दर्शवला आहे.
४. अपन्हुती अलंकार
'अपन्हुती' या शब्दाचा अर्थ 'लपवणे' किंवा 'झाकणे' असा होतो. जेव्हा वाक्यात उपमेयाचा निषेध करून (ते उपमेय नसून उपमानच आहे असे सांगून) उपमानच श्रेष्ठ ठरवले जाते, तेव्हा अपन्हुती अलंकार होतो.
नियम आणि ओळख: या अलंकारात उपमेय लपवले जाते. हे करण्यासाठी 'नव्हे', 'नाही', 'नसे', 'कसला' यांसारख्या नकारार्थी शब्दांचा वापर केला जातो.
उदाहरण १: "हे हृदय नव्हे, ते धगधगलेले लाव्हाचे कुंड आहे."
स्पष्टीकरण: येथे 'हृदय' हे उपमेय आहे, पण कवी म्हणतो की हे हृदय नाही (निषेध केला), तर ते लाव्हाचे कुंड (उपमान) आहे. उपमेयाला लपवून उपमानाची स्थापना केल्यामुळे हा अपन्हुती अलंकार आहे.
उदाहरण २: "ओठ कशाचे? हे तर उमलते गुलाबपुष्प!"
स्पष्टीकरण: ओठांचा (उपमेय) निषेध करून ते ओठ नसून गुलाबपुष्पच (उपमान) आहेत असे ठासून सांगितले आहे.
५. व्यतिरेक अलंकार
जेव्हा कोणत्याही काव्यात किंवा वाक्यात उपमेय हे उपमानापेक्षाही गुणांच्या बाबतीत श्रेष्ठ किंवा सरस दाखवले जाते, तेव्हा त्यास व्यतिरेक अलंकार म्हणतात. 'व्यतिरेक' या शब्दाचा अर्थच 'अधिक्य' किंवा 'अतिरेक' असा होतो.
नियम आणि 'का' आणि 'कसे': निसर्गात उपमान नेहमी श्रेष्ठ मानले जाते (जसे की अमृत, चंद्र, सोने). परंतु जेव्हा कवी आपल्या कल्पनेने उपमेयाला त्या जगप्रसिद्ध उपमानापेक्षाही वरचढ ठरवतो, तेव्हा हा अलंकार सिद्ध होतो.
उदाहरण १: "अमृताहुनि गोड नाम तुझे देवा."
स्पष्टीकरण: देवाचे नाव हे 'उपमेय' आहे आणि 'अमृत' हे उपमान आहे. जगात सर्वात गोड अमृत मानले जाते, परंतु कवी म्हणतो की देवाचे नाव अमृतापेक्षाही जास्त गोड आहे. उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ दाखवल्यामुळे हा व्यतिरेक अलंकार आहे.
उदाहरण २: "कामधेनूच्या दुग्धापेक्षाही हिचे दूध ओढाळ."
स्पष्टीकरण: येथे साध्या गायीच्या दुधाला स्वर्गातील कामधेनूच्या दुधापेक्षा श्रेष्ठ म्हटले आहे.
६. अनन्वय अलंकार
जेव्हा उपमेयाची तुलना करण्यासाठी जगात दुसरे कोणतेही उपमान उपलब्ध नसते, म्हणून उपमेयाची तुलना उपमेयाशीच केली जाते, तेव्हा अनन्वय अलंकार होतो. 'अनन्वय' म्हणजे 'ज्याला जोड नाही असा'.
नियम: जेव्हा एखादी वस्तू स्वतःमध्येच इतकी अद्वितीय असते की तिच्यासारखी तीच, दुसरी कोणीही नाही. अशा वेळी कवीला तिची तुलना स्वतःशीच करावी लागते.
उदाहरण १: "आहेत ताजमहाल जगती अनेक तोच, परी यासम हाच."
स्पष्टीकरण: जगात अनेक सुंदर इमारती असतील, पण ताजमहालची तुलना दुसऱ्या कशाशीच होऊ शकत नाही. ताजमहालची तुलना केवळ ताजमहालशीच होऊ शकते, म्हणून हा अनन्वय अलंकार आहे.
उदाहरण २: "या दानासी या दानाहुन अन्य नसे उपमा."
स्पष्टीकरण: एखाद्याने दिलेले दान इतके मोठे आहे की त्या दानाची तुलना दुसऱ्या कोणत्याही दानाशी किंवा वस्तूशी होऊ शकत नाही.
७. भ्रांतीमान अलंकार
उपमेय आणि उपमान यांतील कमालीच्या सारखेपणामुळे, उपमेय हे उपमेय नसून उपमानच आहे असा भ्रम (चूक) निर्माण होतो आणि त्या भ्रमातून काही कृती घडते, तेव्हा भ्रांतीमान अलंकार होतो.
नियम आणि कृतीची अट: फक्त भ्रम होऊन चालत नाही, तर त्या भ्रमामुळे मानवाकडून किंवा प्राण्याकडून एखादी प्रत्यक्ष कृती किंवा हालचाल झाली पाहिजे. जर फक्त विचार मनात आला तर तो भ्रांतीमान ठरणार नाही, कृती अत्यंत आवश्यक आहे.
उदाहरण १: "हंस पळसाच्या कळ्या चोचीने टोचू लागला, त्याला वाटले की ते रसाळ डाळिंबाचे दाणे आहेत."
स्पष्टीकरण: पळसाच्या लाल फुलांच्या कळ्या (उपमेय) पाहून हंसाला त्या डाळिंबाचे दाणे (उपमान) असल्याचा भ्रम झाला. या भ्रमामुळे तो गप्प बसला नाही, तर त्याने चोचीने टोचायला सुरुवात केली (कृती घडली), म्हणून हा भ्रांतीमान अलंकार आहे.
उदाहरण २: "भुंगा फुलाच्या आशेने भुजंगाच्या फण्यावर बसला, आणि भुजंगाने त्याला काळा मणी समजून गिळले."
स्पष्टीकरण: इथे भुंग्याला फण्याबद्दल आणि सापाला भुंग्याबद्दल भ्रम झाला व दोघांनी कृती केली.
८. ससंदेह अलंकार
जेव्हा उपमेय कोणते आणि उपमान कोणते असा मनामध्ये संशय किंवा संदेह निर्माण होतो आणि हा संदेह शेवटपर्यंत दूर होत नाही, तो अनिर्णित राहतो, तेव्हा ससंदेह अलंकार होतो.
नियम आणि भ्रांतीमानशी फरक: भ्रांतीमान अलंकारात भ्रम पक्का होतो आणि कृती घडते (माणूस चुकीलाच खरे मानतो). ससंदेह अलंकारात मात्र मन दुविधेत असते—'हे की ते?' असा संशय असतो, कोणताही अंतिम निर्णय किंवा कृती होत नाही. वाक्यात सामान्यतः 'की', 'किंवा', 'वा', 'विकल्प' हे शब्द येतात.
उदाहरण १: "कोणता हा चंद्र? नभीचा की मुखावरील?"
स्पष्टीकरण: सुंदरीचे मुख पाहून कवीच्या मनात संशय निर्माण होतो की, हा आकाशातील चंद्र आहे की हिचे तोंड आहे? हा संशय ओळीच्या शेवटीही कायम राहतो, म्हणून हा ससंदेह अलंकार आहे.
उदाहरण २: "ती दोरी की साप? हे समजेना काही केल्या."
स्पष्टीकरण: अंधारात पडलेली वस्तू पाहून मनात ती दोरी आहे की साप आहे, असा तीव्र संशय निर्माण होतो.
९. अतिशयोक्ती अलंकार
कोणतीही कल्पना किंवा गोष्ट आहे त्यापेक्षा खूप फुगवून (जास्त करून) सांगताना त्यातील असंभाव्यता स्पष्ट केली जाते, तेव्हा अतिशयोक्ती अलंकार होतो.
नियम: लोकसमजुतीची मर्यादा ओलांडून एखादी गोष्ट अत्यंत अशक्य कोटीतील करून सांगितली जाते. यात अतिरंजितपणा मुख्य असतो.
उदाहरण १: "ती रडली एवढी की तिचे अश्रू वाहून तळेच साचले."
स्पष्टीकरण: एखादी व्यक्ती कितीही रडली तरी तळे साचणे पूर्णपणे अशक्य आहे. कवीने रडण्याची तीव्रता दाखवण्यासाठी ही गोष्ट खूप फुगवून सांगितली आहे, म्हणून हा अतिशयोक्ती अलंकार आहे.
उदाहरण २: "तुझे पाय जमिनीवर पडत नाहीत, जणू तू हवेतच चालतोस."
स्पष्टीकरण: एखाद्याच्या गर्विष्ठ किंवा आनंदी चालण्याचे अतिशयोक्तीपूर्ण वर्णन येथे केले आहे.
१०. दृष्टान्त अलंकार
एखाद्या विषयाचे प्रतिपादन केल्यानंतर, ती गोष्ट पटवून देण्यासाठी जेव्हा एखादा प्रसिद्ध दाखला किंवा उदाहरण दिले जाते, तेव्हा त्याला दृष्टान्त अलंकार म्हणतात. 'दृष्टान्त' म्हणजे 'दाखला' किंवा 'उदाहरण'.
नियम: यात दोन विधाने असतात. पहिल्या विधानात मूळ विचार मांडलेला असतो आणि दुसऱ्या विधानात तो विचार सिद्ध करणारे निसर्गातील किंवा व्यवहारातील सर्वमान्य उदाहरण दिलेले असते. संत साहित्यात याचा वापर मोठ्या प्रमाणावर आढळतो.
उदाहरण १:
"लहानपण दे गा देवा, मुंगी साखरेचा रवा |
ऐरावत रत्न थोर, त्यासी अंकुशाचा मार ||"
स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांना देवापाशी लहानपण मागायचे आहे. लहान असण्याचे फायदे पटवून देण्यासाठी ते मुंगीचे उदाहरण देतात की मुंगी लहान असून साखरेचा कcontent खाऊ शकते; परंतु ऐरावत (हत्ती) एवढा मोठा असूनही त्याला माहुताच्या अंकुशाचा मार सहन करावा लागतो. विचार पटवण्यासाठी दिलेला हा दाखला म्हणजेच दृष्टान्त अलंकार होय.
उदाहरण २:
"चंदन जळत असूनही आपला सुवास सोडत नाही, तसेच सज्जन पुरुष संकटातही आपला स्वभाव बदलत नाहीत."
स्पष्टीकरण: सज्जनांचा स्वभाव बदलत नाही हा विचार चंदनाच्या दाखल्याने स्पष्ट केला आहे.
११. अर्थान्तरन्यास अलंकार
जेव्हा एखाद्या विशिष्ट (विशेष) विधानाच्या समर्थनार्थ एखादे सामान्य विधानाचा किंवा सिद्धांताचा वापर केला जातो, अथवा एखाद्या सामान्य सिद्धांताच्या समर्थनार्थ विशेष उदाहरणे दिली जातात, तेव्हा अर्थान्तरन्यास अलंकार होतो. 'अर्थान्तरन्यास' म्हणजे 'दुसरा अर्थ शेजारी ठेवणे'.
नियम आणि दृष्टान्तशी फरक: दृष्टान्त अलंकारात केवळ एक विशिष्ट दाखला दिलेला असतो. अर्थान्तरन्यास अलंकारात मात्र शेवटी जो विचार मांडला जातो, तो एक 'त्रिकालाबाधित नियम' किंवा 'सुभाषित' किंवा 'सार्वत्रिक सत्य' असतो जो जगन्मान्य असतो.
उदाहरण १:
"तदितर खग भेणे पाखरे पांगली रे,
जळचर जलवासी सुप्त पात्रात गेले,
बुडत दिनमणी हा पाहता फिक वाटे,
भल्याची अडचण पाहता कोणा बरे वाटेल?"
स्पष्टीकरण: सूर्याला मावळताना (बुडताना) पाहून पक्षी आणि जळचर शांत झाले, ही एक विशेष घटना आहे. यावरून कवीने शेवटी एक सामान्य सिद्धांत मांडला की, कोणत्याही चांगल्या (भल्या) माणसाची अडचण किंवा अधोगती पाहून कोणाला बरे वाटणार आहे? हा सार्वत्रिक नियम शेवटी आल्यामुळे हा अर्थान्तरन्यास आहे.
उदाहरण २: "सज्जन व्यक्ती नेहमी दुसऱ्यांचे कल्याण करतात; कारण परोपकार हाच सत्पुरुषांचा धर्म असतो."
स्पष्टीकरण: परोपकार हा सत्पुरुषांचा धर्म आहे हा वैश्विक सिद्धांत शेवटी जोडला आहे.
१२. स्वभावोक्ती अलंकार
कोणत्याही प्राण्याची, वस्तूची किंवा व्यक्तीची वैशिष्ट्यपूर्ण हालचाल, रूप किंवा स्थिती यांचे हुबेहूब, यथार्थ आणि नैसर्गिक वर्णन जेव्हा काव्यात केले जाते, तेव्हा त्याला स्वभावोक्ती अलंकार म्हणतात.
नियम: यात कवी आपली कोणतीही अवाजवी कल्पना किंवा अतिशयोक्ती न मिसळता, ती वस्तू जशी डोळ्यांसमोर दिसते, त्याचे तंतोतंत चित्र शब्दांनी उभे करतो. यात निसर्गदत्त गुणांचे किंवा स्वभावाचे वर्णन असते.
उदाहरण १: "गणपत वाणी विडी पिताना, चावायचा नुसतीच काडी, अन डाव्या हाताने आपल्या कंबरेची सैल झालेली धोतर सावरत म्हणायचा..."
स्पष्टीकरण: येथे गणपत वाणी नावाच्या व्यक्तीची विडी पिण्याची पद्धत आणि त्याची शारीरिक ढब यांचे अत्यंत हुबेहूब आणि वास्तववादी वर्णन केले आहे, म्हणून हा स्वभावोक्ती अलंकार आहे.
उदाहरण २: "ती पाहा हरणाची पिल्ले, कान उभे करून, चारी खूर एकत्र करून सभोवताली पाहत टणाटणा उड्या मारत आहेत."
स्पष्टीकरण: हरणाच्या पाडसाच्या नैसर्गिक हालचालींचे सुंदर चित्रण येथे आढळते.
१३. चेतनगुणोक्ती अलंकार
निसर्गातील निर्जीव किंवा अचेतन वस्तू घटकांवर जेव्हा मानवी भावनांचे किंवा मानवी क्रियांचे आरोपण केले जाते; म्हणजेच त्या वस्तू मानवाप्रमाणेच वागतात किंवा कृती करतात असे वर्णन असते, तेव्हा चेतनगुणोक्ती अलंकार होतो.
नियम: निर्जीव गोष्टींमध्ये मानवी मनाचे चैतन्य (चेतना) जागृत करणे म्हणजे चेतनगुणोक्ती होय. झाडे, दगड, ढग, वारे हे मानवासारखे हसतात, रडतात, लाजतात असे यात दाखवले जाते.
उदाहरण १: "चाफा बोलेना, चाफा चालेना, चाफा खंत करी काही केल्या फुलेना."
स्पष्टीकरण: चाफा हे एक झाड/फूल आहे, जे निर्जीव किंवा अचेतन मानले जाते (मानवी क्रियांच्या संदर्भात). परंतु येथे कवी म्हणतो की तो बोलत नाही, चालत नाही आणि मनात खंत (दुःख) बाळगतो. या सर्व मानवी क्रिया आहेत. झाडावर मानवी गुणांचा आरोप केल्यामुळे हा चेतनगुणोक्ती अलंकार आहे.
उदाहरण २: "कुटुंबातील ज्येष्ठ माणसासारखा तो वडाचा वृक्ष सर्वांवर सावली धरून उभा आहे."
स्पष्टीकरण: वडाच्या झाडाला कुटुंबातील प्रमुखासारखे प्रेमळ आणि संरक्षणात्मक दाखवले आहे.
१४. व्याजस्तुती अलंकार
वरवर पाहता (बाह्यतः) निंदा केल्यासारखी वाटते पण आतून तिची स्तुती केलेली असते, किंवा वरून स्तुती केल्यासारखी वाटते पण आतून निंदा केलेली असते, अशा पद्धतीच्या रचनेला व्याजस्तुती अलंकार म्हणतात. 'व्याज' या शब्दाचा अर्थ 'ढोंग' किंवा 'बहाणा' असा आहे.
नियम: हा अलंकार दुधारी तलवारीसारखा असतो. वाक्य ऐकताना सुरुवातीला राग येऊ शकतो किंवा आनंद होऊ शकतो, पण जेव्हा त्याचा खरा गर्भितार्थ समजतो, तेव्हा कवीचा खरा हेतू (स्तुती किंवा निंदा) स्पष्ट होतो.
उदाहरण १: "होती वदन तुजला काय सांगू प्रगती, झाली तुझीच कीर्ती या भूतलावरती, जो तो पाहे तुजकडे कौतुकाने, चोरही सोडून गेले घर तुझे सन्मानाने!"
स्पष्टीकरण: येथे त्या व्यक्तीची स्तुती केल्यासारखे वाटते की तुझी कीर्ती खूप पसरली आहे. पण शेवटच्या ओळीत म्हटले आहे की चोरांनी सुद्धा तुझ्या घरातून काही न नेता ते सोडून दिले; याचा अर्थ तो माणूस अत्यंत दरिद्री आहे किंवा घरात काहीच नाही. ही वरवर स्तुती पण आतून निंदा आहे.
उदाहरण २: "देवा, तू किती पराक्रमी आहेस! तुझ्या भीतीने शत्रू पळून गेले आणि तू पाठी दाखवून पळण्यात पटाईत झालास."
स्पष्टीकरण: इथे उघडपणे पराक्रमी म्हणून स्तुती केली आहे, पण अप्रत्यक्षपणे तो पळपुटा आहे अशी निंदा केली आहे.
१५. विरोधभास अलंकार
जेव्हा एखाद्या वाक्यात किंवा काव्याच्या ओळीत प्रत्यक्ष महाभूत किंवा घटकांमध्ये कोणताही विरोध नसतो, परंतु वरवर पाहता तो विरोध असल्यासारखा भास होतो, तेव्हा त्याला विरोधभास अलंकार म्हणतात.
नियम: नीट विचार केला असता त्या विधानाचा अर्थ योग्य वाटतो, परंतु पहिल्या वाचनात त्यातील दोन शब्द परस्परांच्या विरोधी वाटतात.
उदाहरण १: "जरी आंधळी मी, तुला पाहते."
स्पष्टीकरण: आंधळी व्यक्ती पाहू शकत नाही, हा वरवर विरोध वाटतो. परंतु अंतर्मनाने किंवा प्रेमाने ती आपल्या मुलाला किंवा देवाला पाहत आहे, हा मनाचा डोळा विचार केला असता विरोध मावळतो. म्हणून हा विरोधभास अलंकार आहे.
उदाहरण २: "कधीकधी शांतता ही खूप बोलकी असते."
स्पष्टीकरण: शांतता आणि बोलकी हे दोन विरुद्ध शब्द एकत्र वापरले आहेत. पण माणसाला समजते की जास्त शांतता खूप काही सांगून जाते, त्यामुळे हा विरोधभास आहे.
२. काव्यरस (Poetic Sentiments / Sentiments)
ज्याप्रमाणे आपण घेत असलेल्या अन्नामध्ये गोड, आंबट, तिखट, कडू असे विविध रस असतात आणि त्यामुळे अन्नाला चव येते; अगदी त्याचप्रमाणे काव्याचा किंवा साहित्याचा आस्वाद घेताना आपल्या मनात वेगवेगळ्या भावना निर्माण होतात. साहित्यातील या चवीला किंवा भावनेला 'रस' असे म्हणतात.
साहित्याचा आस्वाद घेताना मानवाच्या अंतःकरणात काही भावना कायमस्वरूपी स्थिर असतात, त्यांना स्थायीभाव म्हणतात. जेव्हा आपण एखादी कविता वाचतो किंवा नाटक पाहतो, तेव्हा हे स्थायीभाव जागे होतात आणि त्यांचे रूपांतर रसात होते. मानवी मनात नऊ मुख्य स्थायीभाव आहेत आणि म्हणूनच काव्यात नऊ मुख्य रस मानले गेले आहेत, ज्यांना 'नवरस' म्हणतात.
रस निर्मितीची प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी दोन संकल्पना महत्त्वाच्या आहेत:
स्थायीभाव: मानवाच्या मनात जन्मापासून असणाऱ्या उपजत, स्थिर भावना. (उदा. राग, भय, उत्साह).
विभाव: ज्या गोष्टीमुळे किंवा उद्दीपकामुळे मनात स्थायीभाव जागृत होतो, ती व्यक्ती किंवा परिस्थिती म्हणजे विभाव होय. (उदा. वाघ पाहिल्यामुळे भय हा स्थायीभाव जागृत होतो, म्हणून वाघ हा विभाव आहे).
चला, काव्यातील नऊ रसांचा त्यांच्या स्थायीभावांसह सविस्तर अभ्यास करूया.
| अनुक्रम | काव्यरस | स्थायीभाव | मुख्य वैशिष्ट्ये व स्वरूप |
| १ | शृंगार रस | रती (प्रेम) | स्त्री-पुरुषांमधील आकर्षण, प्रेम, निसर्गाचे सुंदर वर्णन. |
| २ | वीर रस | उत्साह | पराक्रम, शौर्य, युद्धाचे वर्णन, देशप्रेम, धाडस. |
| ३ | करुण रस | शोक (दुःख) | वियोग, संकट, मृत्यू, दुःखद परिस्थितीचे वर्णन. |
| ४ | हास्य रस | हास (विचित्रता) | विडंबन, चेष्टा, विसंगती, विनोद, असंबद्ध बोलणे. |
| ५ | रौद्र रस | क्रोध (राग) | तीव्र राग, अन्याय, भयंकर अपमान यातून निर्माण होणारा क्रोध. |
| ६ | भयानक रस | भय (भीती) | भीतीदायक देखावे, भूतप्रेत, वाघ-सर्प, भयानक जुनी पडकी घरे. |
| ७ | बिभत्स रस | जुगुप्सा (तिरस्कार) | घाणेरड्या वस्तू, रक्त-मांस, दुर्गंधी यातून येणारी गळती किंवा वीट. |
| ८ | अद्भुत रस | विस्मय (आश्चर्य) | काल्पनिक गोष्टी, जादू, परीकथा, अशक्य वाटाव्यात अशा गोष्टी. |
| ९ | शांत रस | शम / निर्वेद (शांतता) | भक्ती, अध्यात्म, निसर्गाचे संथ रूप, देवाचे ध्यान. |
नऊ रसांचे सविस्तर विश्लेषण व उदाहरणे
१. शृंगार रस
स्त्री-पुरुषांना एकमेकांबद्दल वाटणाऱ्या प्रेमातून, आकर्षणातून किंवा 'रती' या स्थायीभावातून हा रस निर्माण होतो. हा रसांचा राजा (रसराज) मानला जातो. याचे दोन प्रकार पडतात: संयोग शृंगार (भेटीचे वर्णन) आणि विप्रलंभ शृंगार (विरहाचे वर्णन).
उदाहरण १:
"डोळे हे जुलमी गडे, रोखून मज पाहू नका |
अधरांवरील ही लाली, अशी चोरून हसू नका ||"
स्पष्टीकरण: या ओळींमध्ये प्रियकर आपल्या प्रेयसीच्या सौंदर्याचे आणि तिच्या नजरेचे वर्णन करत आहे. मनात 'रती' हा भाव जागृत होत असल्याने येथे शृंगार रस आहे.
उदाहरण २: "केळीचे सुकले पान, गळले अश्रू नयनातून, सजणा कधी येशील परतून?" (विप्रलंभ शृंगार - विरह).
२. वीर रस
शौर्य, पराक्रम, धाडस किंवा देशासाठी काहीतरी करण्याची तीव्र इच्छा यातून 'उत्साह' हा स्थायीभाव जागृत होतो आणि वीर रसाची निर्मिती होते. यात शब्दांचे स्वरूप खणखणीत आणि ओजस्वी असते.
उदाहरण १:
"खबरदार जर टाच मारुनी जाल पुढे चिंधड्या उडवीन राई राई एवढ्या!"
स्पष्टीकरण: राजे किंवा सैनिक आपल्या शत्रूला आव्हान देत आहेत. यात पराक्रम आणि असीम उत्साह दिसून येतो, म्हणून हा वीर रस आहे.
उदाहरण २:
"उठा राष्ट्रवीर हो, सज्ज व्हा युद्धाला,
मातृभूमी हाक मारी, आज तुमच्या रक्ताला!"
स्पष्टीकरण: देशप्रेमाची आणि युद्धाची हाक देऊन सैनिकांमध्ये उत्साह भरला जात आहे.
३. करुण रस
एखाद्या प्रिय व्यक्तीचा वियोग, मृत्यू, अतीव गरिबी किंवा मोठे संकट यांमुळे मानवी मनात 'शोक' (दुःख) हा स्थायीभाव निर्माण होतो, त्यातून करुण रस जन्माला येतो. हे काव्य ऐकताना डोळ्यात पाणी येते.
उदाहरण १:
"आई म्हणोनी कोणी, आईस हाक मारी |
ती हाक येई कानी, मज होय शोक भारी ||"
स्पष्टीकरण: आई नसलेल्या लेकराला जेव्हा कोणी दुसऱ्या आईची हाक ऐकू येते, तेव्हा त्याला आपल्या मृत आईची आठवण येऊन तीव्र दुःख होते. 'शोक' स्थायीभावामुळे येथे करुण रस आहे.
उदाहरण २: "पांढरे केस झाले, डोळे अंधुक झाले, पण पोरा तुझी वाट पाहणे थांबले नाही." (वृद्ध आई-वडिलांचे दुःख).
४. हास्य रस
एखाद्याची विसंगत वागणूक, विचित्र पेहराव, चेहऱ्याचे हावभाव किंवा साहित्यातील विनोदी संवाद यांमुळे मनातील 'हास' हा स्थायीभाव चाळवला जातो आणि हास्य रस निर्माण होतो.
उदाहरण १:
"परवा पाडव्याच्या दिवशी मी एक कविता लिहिली, ती वाचून माझी बायको इतकी हसली की थेट शेजाऱ्याच्या घरात जाऊन पडली!"
स्पष्टीकरण: या विधानात अतिरंजित आणि विसंगत वर्णन असल्यामुळे वाचकाला हसू येते. हास स्थायीभावातून हास्य रस निर्माण झाला आहे.
उदाहरण २: "म्हातारा लग्नाला निघाला, डोक्यावर तोफांचा तुरा लावून, घोडीवर उलटा बसला."
५. रौद्र रस
अन्याय, फसवणूक, अपमान किंवा समाजकंटकांबद्दल वाटणाऱ्या तीव्र संतापामुळे मनात 'क्रोध' हा स्थायीभाव निर्माण होतो, ज्याचे पर्यवसान रौद्र रसात होते. यात शिवशंकराचे तांडवनृत्य किंवा संतापलेल्या राजाचे वर्णन असते.
उदाहरण १:
"जळो ती राष्ट्र ज्यामध्ये नाही स्वाभिमान,
उठवीन मी आता संतापाचा हा कलोळ, मारीन शत्रूला गाडिन भूमीत!"
स्पष्टीकरण: अन्यायाविरुद्धचा तीव्र राग आणि सूडाची भावना या ओळींमधून स्पष्ट होते. क्रोधाचे प्राधान्य असल्यामुळे हा रौद्र रस आहे.
उदाहरण २: "डोळे लाल झाले, थरथरू लागले ओठ, जेव्हा शिवरायांनी पाहिला शाहिस्तेखानाचा तो उद्दामपणा."
६. भयानक रस
भीतीदायक वर्णने, अपघात, हिंस्र प्राणी, अंधारी रात्र किंवा भूतप्रेत यांच्या वर्णनातून मनात 'भय' हा स्थायीभाव निर्माण होतो आणि भयानक रस निर्माण होतो.
उदाहरण १:
"अंधारी ती रात्र, सूं सूं वाहणारा वारा,
त्या पडक्या वाड्यातून अचानक आला एक किंचाळणारा आवाज!"
स्पष्टीकरण: वातावरण अतिशय भीतीदायक आहे. पडका वाडा, अंधार आणि किंचाळणारा आवाज ऐकून मनात भीती (भय) उत्पन्न होते, म्हणून हा भयानक रस आहे.
उदाहरण २: "समोर अचानक वाघ उभा राहिला, पाय जमिनीला खिळले, घशाला कोरड पडली."
७. बिभत्स रस
ज्या गोष्टी पाहिल्यावर किंवा ऐकल्यावर मनात अतीव वीट, घृणा किंवा तिरस्कार निर्माण होतो, तिथे 'जुगुप्सा' हा स्थायीभाव जागृत होऊन बिभत्स रस निर्माण होतो. युद्धभूमीवरील छिन्नविच्छिन्न मृतदेह किंवा कचऱ्याची दुर्गंधी यात येते.
उदाहरण १:
"सडलेले ते मांस, वळवळणारे किडे,
फुटलेल्या पोटातून बाहेर आलेली ती आतडी पाहून जीव गळमळला."
स्पष्टीकरण: हे वर्णन वाचतानाच मनात तीव्र घृणा आणि वीट निर्माण होतो. जुगुप्सा या स्थायीभावामुळे हा बिभत्स रस ठरतो.
उदाहरण २: "रस्त्याच्या कडेला पडलेली ती कुत्र्याची सडलेली लाश आणि त्यावर घोंघावणाऱ्या माश्या."
८. अद्भुत रस
निसर्गातील चमत्कारी गोष्टी, परीकथा, उडते घोडे, किंवा अद्भूत जादूचे प्रयोग यांच्या वर्णनातून मनात 'विस्मय' (आश्चर्य) हा स्थायीभाव निर्माण होतो, ज्यातून अद्भुत रस जन्माला येतो.
उदाहरण १:
"आटपाट नगरात एक असा राजा होता, ज्याच्या राजवाड्यातील खांब सोन्याचे होते आणि तिथे दुधाचे कारंजे वाहत होते!"
स्पष्टीकरण: वास्तवात दुधाचे कारंजे असणे अशक्य आहे. हे ऐकून मुलांच्या मनात आश्चर्य (विस्मय) निर्माण होते, म्हणून हा अद्भुत रस आहे.
उदाहरण २: "तीने हवेत हात फिरवला आणि हातात सोन्याची अंगठी प्रकट झाली."
९. शांत रस
परमेश्वराची भक्ती, संतांचे विचार, निसर्गाचे अत्यंत संथ व सात्विक रूप पाहून जेव्हा मनातील सर्व वासना आणि विकार शांत होतात, तेव्हा 'शम' किंवा 'निर्वेद' हा स्थायीभाव जागृत होतो आणि शांत रस निर्माण होतो.
उदाहरण १:
"पसायदान: आता विश्वात्मके देवे | तोषे वाग्यज्ञे तोषावे | तोषोनि मज द्यावे | पसायदान हे ||"
स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांनी संपूर्ण जगाच्या कल्याणासाठी देवापाशी केलेले हे मागणे आहे. हे ऐकताना मनात असीम शांतता आणि भक्ती निर्माण होते, म्हणून हा शांत रस आहे.
उदाहरण २: "संथ वाहते कृष्णमाई, काठावरची माती गोड गाणी गाई."
अभ्यास कसा करावा? (Quick Revision Tips)
१. अलंकार ओळखण्यासाठी: वाक्यातील 'साम्यवाचक' शब्द शोधा (उदा. सारखा = उपमा, जणू = उत्प्रेक्षा, नव्हे = अपन्हुती).
२. रस ओळखण्यासाठी: वाक्य वाचताना तुमच्या मनात कोणती भावना आधी निर्माण होते ते पहा. जर उत्साह आला तर वीर रस, दुःख झाले तर करुण रस.
३. टीईटी परीक्षेतील कल: महा टीईटी परीक्षेत थेट ओळी देऊन अलंकार किंवा रस ओळखायला विचारतात, त्यामुळे वरील उदाहरणांचा सराव वारंवार करा.
काव्यशास्त्र भाग १ - अलंकार व रस
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
