स्पर्धा परीक्षांमध्ये, विशेषतः Maha TET (महाराष्ट्र शिक्षक पात्रता परीक्षा) मध्ये इंग्रजी व्याकरण (English Grammar) हा घटक अत्यंत निर्णायक असतो. इंग्रजी व्याकरणातील 'Parts of Speech' मधील सर्वात महत्त्वाचा आणि मूलभूत घटक म्हणजे 'Noun' (नाम) हा होय. वरवर पाहता नाम हा घटक सोपा वाटत असला तरी, परीक्षेमध्ये नामांचे लिंग (Gender) आणि वचन (Number) यांच्यातील क्लिष्ट नियम आणि अपवादात्मक रूपांवर (Exceptions) गुंतागुंतीचे प्रश्न विचारले जातात.
१. नामांचे लिंग (Noun-Gender)
इंग्रजी व्याकरणामध्ये नामांचे वर्गीकरण त्यांच्या लिंगानुसार ४ प्रमुख प्रकारांमध्ये केले जाते. मराठी व्याकरणाच्या तुलनेत इंग्रजीतील लिंगाचे नियम थोडे वेगळे आहेत. मराठीत आपण एखाद्या निर्जीव वस्तूलाही तिच्या स्वरूपानुसार पुल्लिंगी किंवा स्त्रीलिंगी मानतो (उदा. तो खडू, ती वही), परंतु इंग्रजीत तसे होत नाही. इंग्रजीतील हे चार प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:
A) Masculine Gender (पुल्लिंग)
जे नाम नर जातीचा (Male) बोध करून देते, त्याला Masculine Gender असे म्हणतात. मनुष्य प्राण्यांमधील पुरुष आणि प्राण्यांमधील नर यांचा समावेश यामध्ये होतो.
Examples: Man, Boy, Father, Son, King, Actor, Bull, Rooster, Stallion.
B) Feminine Gender (स्त्रीलिंग)
जे नाम मादी जातीचा (Female) बोध करून देते, त्याला Feminine Gender असे म्हणतात. मनुष्य प्राण्यांमधील स्त्रिया आणि प्राण्यांमधील मादी यांचा समावेश यामध्ये होतो.
Examples: Woman, Girl, Mother, Daughter, Queen, Actress, Cow, Hen, Mare.
C) Common Gender (सामान्य लिंग)
हा प्रकार अतिशय महत्त्वाचा आहे, कारण यावर परीक्षेत थेट प्रश्न येतात. जे नाम पुरुष (Male) आणि स्त्री (Female) या दोन्हीसाठी सारख्याच स्वरूपात वापरले जाते, त्याला Common Gender असे म्हणतात. या नामावरून ती व्यक्ती नेमकी पुरुष आहे की स्त्री, हे स्पष्ट होत नाही.
Examples:
Teacher (शिक्षक किंवा शिक्षिका दोघांनाही 'Teacher' म्हणतात)
Student (विद्यार्थी किंवा विद्यार्थिनी)
Doctor (पुरुष किंवा स्त्री डॉक्टर)
Infant (लहान मूल - मुलगा किंवा मुलगी असू शकते)
Parent (आई किंवा वडील यांपैकी कोणीही एक)
Neighbor, Cousin, Friend, Enemy, Thief, Servant.
D) Neuter Gender (नपुंसकलिंग)
सर्व निर्जीव वस्तू (Lifeless Objects), लहान कीटक किंवा ज्या प्राण्यांचे लिंग आपल्याला सहज सांगता येत नाही, अशा नामांचा समावेश Neuter Gender मध्ये होतो. इंग्रजीत 'Neuter' शब्दाचा अर्थ 'Neither' (दोन्हींपैकी काहीही नाही) असा होतो; म्हणजेच जे पुल्लिंगीही नाही आणि स्त्रीलिंगीही नाही.
Examples: Book, Pen, Table, Chair, Computer, Tree, Gold, Water.
टिप (Instruction): लहान मुले (Baby/Infant) आणि लहान कीटक (Ant, Mosquito) यांच्यासाठी वाक्य रचना करताना अनेकदा 'It' हे सर्वनाम वापरले जाते, म्हणून त्यांनाही व्याकरण दृष्ट्या Neuter Gender च्या श्रेणीत ठेवले जाते, जोपर्यंत त्यांचे लिंग स्पष्टपणे निर्देशित केले जात नाही.
२. लिंग बदलण्याचे नियम व प्रगत प्रकार (Rules of Gender Transformation)
पुल्लिंगी नामाचे स्त्रीलिंगी नामात रूपांतर करताना इंग्रजी व्याकरणामध्ये प्रामुख्याने ३ पद्धती वापरल्या जातात. Maha TET च्या दृष्टीने या पद्धती आणि त्यांमधील शब्द पाठ असणे आवश्यक आहे.
पद्धत १: संपूर्ण वेगळा शब्द वापरणे (By using an entirely different word)
या पद्धतीमध्ये पुल्लिंगी शब्दाचा स्त्रीलिंगी शब्द करताना कोणताही प्रत्यय न लावता पूर्णपणे नवीन शब्द वापरला जातो. परीक्षेमध्ये या जोड्यांवर हमखास प्रश्न विचारले जातात.
| Masculine (पुल्लिंग) | Feminine (स्त्रीलिंग) | अर्थ |
| Bachelor | Spinster / Maid | अविवाहित पुरुष / अविवाहित स्त्री |
| Boy | Girl | मुलगा / मुलगी |
| Brother | Sister | भाऊ / बहीण |
| Bull / Ox | Cow | बैल / गाय |
| Bullock | Heifer | लहान बैल (खोंड) / कालवड |
| Cock | Hen | कोंबडा / कोंबडी |
| Colt | Filly | घोड्याचे शिंगरू (नर) / घोड्याचे शिंगरू (मादी) |
| Dog | Bitch | कुत्रा / कुत्री |
| Drake | Duck | नरा बदक / मादी बदक |
| Earl | Countess | सरदार / सरदाराची पत्नी |
| Father | Mother | वडील / आई |
| Gander | Goose | नर हंस / मादी हंस |
| Gentleman | Lady | गृहस्थ / महिला |
| Hart | Roe | नर हरीण / मादी हरीण |
| Horse | Mare | घोडा / घोडी |
| Husband | Wife | पती / पत्नी |
| King | Queen | राजा / राणी |
| Lord | Lady | मालक (किंवा लॉर्ड) / मालकीण |
| Monk / Friar | Nun | साधू (ख्रिश्चन) / संन्यासिनी |
| Nephew | Niece | पुतण्या किंवा भाचा / पुतणी किंवा भाची |
| Ram | Ewe | नर मेंढा / मादी मेंढी |
| Sir | Madam | महाशय / महोदया |
| Son | Daughter | मुलगा / मुलगी |
| Stag | Hind | नर काळवीट / मादी काळवीट |
| Uncle | Aunt | काका / काकी |
| Wizard | Witch | जादुगार / जादुगीण (भानामती करणारी) |
विश्लेषण व अपवाद (Analysis & Exceptions): वर दिलेल्या तक्त्यातील 'Bachelor' चे स्त्रीलिंग 'Spinster' होते. जर तरुणी असेल तर 'Maid' किंवा 'Bachelor girl' देखील वापरतात, परंतु परीक्षेत 'Spinster' हाच पर्याय प्राधान्याने दिला जातो. तसेच 'Drake' (नर बदक) आणि 'Duck' (मादी बदक) हा शब्द TET परीक्षेत अनेकदा पुनरावृत्ती झालेला आहे. 'Gander' (नर हंस) चे स्त्रीलिंग 'Goose' होते, हे नीट लक्षात ठेवा.
पद्धत २: शब्दाच्या शेवटी प्रत्यय लावणे (By adding a suffix like '-ess', '-ine', '-trix')
काही पुल्लिंगी नामांच्या शेवटी प्रत्यय जोडून स्त्रीलिंगी रूप तयार केले जाते. यामध्ये दोन उपप्रकार पडतात:
A) पुल्लिंगी शब्दात कोणताही बदल न करता थेट '-ess' प्रत्यय जोडणे:
Author $\rightarrow$ Authoress (लेखक / लेखिका)
Baron $\rightarrow$ Baroness (बॅरन - जहागीरदार / जहागीरदाराची पत्नी)
Count $\rightarrow$ Countess (सरदार / सरदाराची पत्नी)
Giant $\rightarrow$ Giantess (राक्षस / राक्षसिणी)
Heir $\rightarrow$ Heiress (वारसदार पुरुष / वारसदार स्त्री)
Host $\rightarrow$ Hostess (यजमान पुरुष / यजमान स्त्री)
Lion $\rightarrow$ Lioness (सिंह / सिंहीण)
Poet $\rightarrow$ Poetess (कवी / कवयित्री)
Priest $\rightarrow$ Priestess (पुजारी / पूजारीण)
Prince $\rightarrow$ Princess (राजकुमार / राजकुमारी)
Shepherd $\rightarrow$ Shepherdess (मेंढपाळ पुरुष / मेंढपाळ स्त्री)
B) पुल्लिंगी शब्दाच्या शेवटी असणारा स्वर (Vowel) काढून टाकून मग '-ess' प्रत्यय जोडणे:
या नियमाकडे विद्यार्थ्यांनी विशेष लक्ष दिले पाहिजे, कारण इथे स्पेलिंगमध्ये बदल होतो आणि परीक्षेमध्ये 'Identify the correct spelling' किंवा लिंग बदलामध्ये अशा शब्दांचा वापर केला जातो.
Actor $\rightarrow$ Actress (अभिनेता / अभिनेत्री) [इथे 'Actor' मधील 'o' काढून 'ress' जोडला आहे]
Benefactor $\rightarrow$ Benefactress (हितकर्ता / हितकर्ती)
Director $\rightarrow$ Directress (दिग्दर्शक / दिग्दर्शिका)
Enchanter $\rightarrow$ Enchantress (जादू करणारा / जादू करणारी)
Hunter $\rightarrow$ Huntress (शिकारी पुरुष / शिकारी स्त्री)
Master $\rightarrow$ Mistress (मालक / मालकीण)
Negrito $\rightarrow$ Negress (हबशी पुरुष / हबशी स्त्री)
Prince $\rightarrow$ Princess (राजकुमार / राजकुमारी)
Songster $\rightarrow$ Songstress (गायक / गायिका)
Tiger $\rightarrow$ Tigress (वाघ / वाघीण) [इथे 'Tiger' मधील 'e' गळून पडतो आणि 'Tigress' असे स्पेलिंग होते]
Traitor $\rightarrow$ Traitress (देशद्रोही पुरुष / देशद्रोही स्त्री)
Waiter $\rightarrow$ Waitress (हॉटेलमधील वाढपी पुरुष / स्त्री)
C) इतर काही विशिष्ट प्रत्यय लागणारे शब्द:
Hero $\rightarrow$ Heroine (नायक / नायिका) ['-ine' प्रत्यय]
Czar $\rightarrow$ Czarina (रशियाचा राजा / राणी) ['-ina' प्रत्यय]
Signor $\rightarrow$ Signora (इटालियन श्रीमान / श्रीमती) ['-a' प्रत्यय]
Fox $\rightarrow$ Vixen (नर कोल्हा / मादी कोल्हा) [हा अत्यंत महत्त्वाचा अपवाद आहे, इथे 'Vixen' हे रूप तयार होते]
Administrator $\rightarrow$ Administratrix (प्रशासक / प्रशासिका) ['-trix' प्रत्यय]
Executor $\rightarrow$ Executrix (इस्टेट व्यवस्थापक / व्यवस्थापिका) ['-trix' प्रत्यय]
पद्धत ३: संयुक्त नामांमधील पूर्वपद किंवा उत्तरपद बदलणे (By changing a word before or after in Compound Nouns)
संयुक्त नाम (Compound Noun) म्हणजे दोन किंवा अधिक शब्दांपासून बनलेले नाम. अशा नामांचे लिंग बदलताना त्यातील मुख्य लिंगवाचक शब्द बदलला जातो.
Grandfather $\rightarrow$ Grandmother (आजोबा / आजी)
Great-uncle $\rightarrow$ Great-aunt (आजोबांचे भाऊ / आजींची बहीण)
Manservant $\rightarrow$ Maidservant (नोकर / नोकराणी) [इथे 'Man' चा बदल 'Maid' मध्ये झाला आहे]
Landlord $\rightarrow$ Landlady (घरमालक / घरमालकीण)
Milkman $\rightarrow$ Milkwoman / Milkmaid (गवळी / गवळण)
Peacock $\rightarrow$ Peahen (मोर / लांडोर) [इथे 'Cock' चा बदल 'Hen' मध्ये झाला आहे]
Salesman sales $\rightarrow$ Saleswoman (विक्रेता / विक्रेती)
Washerman $\rightarrow$ Washerwoman (धोबी / धोबीण)
He-goat $\rightarrow$ She-goat (बोकड / शेळी)
Bull-calf $\rightarrow$ Cow-calf (नर वासरू / मादी वासरू)
३. निर्जीव वस्तूंचे मानवीकरण आणि लिंग (Personification of Lifeless Objects)
हा इंग्रजी व्याकरणातील एक प्रगत आणि साहित्यिक नियम आहे, ज्यावर सरळ सेवा आणि TET परीक्षांमध्ये काठिण्य पातळी वाढवण्यासाठी प्रश्न विचारले जातात. जेव्हा आपण एखाद्या निर्जीव वस्तूला सजीव मानून तिच्याबद्दल बोलतो, तेव्हा त्याला 'Personification' (मानवीकरण) म्हणतात. अशा वेळी त्या वस्तूच्या अंगी असणाऱ्या गुणांवरून तिचे लिंग ठरवले जाते:
A) शक्ती, पराक्रम, क्रूरता किंवा भव्यता दर्शवणाऱ्या गोष्टी (Masculine)
ज्या निर्जीव गोष्टींमधून प्रचंड शक्ती, ऊर्जा, कठोरता किंवा हिंसेचा बोध होतो, त्यांना पुल्लिंगी (Masculine) मानले जाते. अशा नामांसाठी वाक्य रचनेत 'He', 'Him' किंवा 'His' ही सर्वनामे वापरतात.
Examples: The Sun, Summer, Winter, Time, Death, War, Ocean, Thunder.
वाक्यात उपयोग: Death lays his icy hand on kings. (मृत्यू हा अत्यंत शक्तिशाली आणि क्रूर मानला गेल्याने त्याचे मानवीकरण पुल्लिंगी केले गेले आहे, म्हणून 'his' वापरले आहे).
B) सौंदर्य, संथपणा, कृपा, दयाळूपणा किंवा सुपीकता दर्शवणाऱ्या गोष्टी (Feminine)
ज्या निर्जीव गोष्टींमधून सौंदर्य, कोमलता, प्रेम, शांती किंवा निर्मितीचा बोध होतो, त्यांना स्त्रीलिंगी (Feminine) मानले जाते. अशा नामांसाठी वाक्यात 'She', 'Her' किंवा 'Hers' ही सर्वनामे वापरली जातात.
Examples: The Moon, The Earth, Spring, Autumn, Nature, Liberty, Justice, Mercy, Peace, Ship, Country.
वाक्यात उपयोग:
The Moon hid her face behind the cloud. (चंद्राला सौंदर्याचे प्रतीक मानून स्त्रीलिंगी रूप दिले आहे).
India is proud of her cultural heritage. (देशाला माता मानले जाते, म्हणून देशाच्या नावासाठी 'her' चा वापर केला जातो).
The ship lost her anchors in the storm. (समुद्री जहाजांना परंपरेने स्त्रीलिंगी मानले जाते).
४. नामांचे वचन (Noun-Number)
इंग्रजी व्याकरणामध्ये नामांचे त्यांच्या संख्येवरून २ प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते:
A) Singular Number (एकवचन)
ज्या नामावरून केवळ एकाच वस्तूचा, व्यक्तीचा किंवा प्राण्याचा बोध होतो, त्याला Singular Number असे म्हणतात.
Examples: Pen, Book, Boy, Girl, Chair, Cow.
B) Plural Number (अनेकवचन)
ज्या नामावरून एकापेक्षा जास्त वस्तूंचा, व्यक्तींचा किंवा प्राण्याचा बोध होतो, त्याला Plural Number असे म्हणतात.
Examples: Pens, Books, Boys, Girls, Chairs, Cows.
५. एकवचनाचे अनेकवचन करण्याचे सामान्य व प्रगत नियम (Rules for Changing Singular to Plural)
इंग्रजीत अनेकवचन करण्याचे नियम जितके सरळ आहेत, तितकेच त्यांचे अपवाद गोंधळात टाकणारे आहेत. आपण सर्व नियम उदाहरणांसह क्रमाने पाहूया:
नियम १: नामाच्या शेवटी 's' प्रत्यय लावणे
हा सर्वात सामान्य नियम आहे. बहुतेक नामांचे अनेकवचन त्यांच्या मूळ रूपाला फक्त 's' जोडून होते.
Boy $\rightarrow$ Boys (मुलगा / मुले)
Pen $\rightarrow$ Pens (पेन / पेने)
Tree $\rightarrow$ Trees (झाड / झाडे)
Desk $\rightarrow$ Desks (टेबल / टेबले)
नियम २: नामाच्या शेवटी 's', 'sh', 'ch', 'x' किंवा 'z' असल्यास 'es' प्रत्यय लावणे
जर एखाद्या सामान्य नामाच्या स्पेलिंगचा शेवट s, sh, ch, x, z या अक्षरांनी होत असेल, तर त्याचे अनेकवचन करताना 'es' प्रत्यय लावला जातो.
Class $\rightarrow$ Classes (वर्ग)
Brush $\rightarrow$ Brushes (ब्रश)
Match $\rightarrow$ Matches (सामना / सामन्यांचे किंवा काडेपेटी)
Watch $\rightarrow$ Watches (घड्याळ / घड्याळे)
Box $\rightarrow$ Boxes (खोके / खोकी)
Tax $\rightarrow$ Taxes (कर)
Topaz $\rightarrow$ Topazes (नवरत्नातील पुष्कराज खडा)
अपवाद (Exception - अत्यंत महत्त्वाचा): जर नामाच्या शेवटी 'ch' असेल, परंतु त्याचा उच्चार 'च' न होता 'क' (k) असा होत असेल, तर 'es' न लावता केवळ 's' प्रत्यय लावला जातो.
Monarch $\rightarrow$ Monarchs (राजे / सम्राट) [उच्चार: मोनार्क, अनेकवचन: मोनार्क्स]
Stomach $\rightarrow$ Stomachs (पोट / पोटे) [उच्चार: स्टमक, अनेकवचन: स्टमक्स]
नियम ३: नामाच्या शेवटी 'y' असल्यास अनेकवचन करण्याचे दोन नियम
इथे विद्यार्थ्यांचा गोंधळ उडतो. 'y' च्या आधी कोणते अक्षर आहे, यावर अनेकवचनाचा नियम ठरतो.
A) जर 'y' च्या आधी एखादे व्यंजन (Consonant) असेल:
अशा वेळी 'y' चा लोप होतो (y काढून टाकला जातो) आणि त्याऐवजी 'ies' प्रत्यय लावला जातो.
Baby $\rightarrow$ Babies (लहान मूल) [y च्या आधी 'b' हे व्यंजन आहे]
City $\rightarrow$ Cities (शहर) [y च्या आधी 't' हे व्यंजन आहे]
Country $\rightarrow$ Countries (देश)
Lady $\rightarrow$ Ladies (महिला)
Fly $\rightarrow$ Flies (माशी)
Reply $\rightarrow$ Replies (उत्तर)
Story $\rightarrow$ Stories (गोष्ट)
B) जर 'y' च्या आधी एखादा स्वर (Vowel - a, e, i, o, u) असेल:
अशा वेळी 'y' काढला जात नाही, तर 'y' च्या पुढे फक्त 's' प्रत्यय जोडला जातो.
Boy $\rightarrow$ Boys (मुलगा) [y च्या आधी 'o' हा स्वर आहे]
Toy $\rightarrow$ Toys (खेळणे)
Key $\rightarrow$ Keys (किल्ली)
Day $\rightarrow$ Days (दिवस)
Monkey $\rightarrow$ Monkeys (माकड)
Donkey $\rightarrow$ Donkeys (गाढव)
Valley $\rightarrow$ Valleys (दरी)
नियम ४: नामाच्या शेवटी 'o' असल्यास अनेकवचन करण्याचे नियम
A) सामान्यतः नामाच्या शेवटी 'o' असल्यास आणि त्यापूर्वी व्यंजन असल्यास 'es' प्रत्यय लागतो:
Hero $\rightarrow$ Heroes (नायक)
Mango $\rightarrow$ Mangoes (आंबा)
Potato $\rightarrow$ Potatoes (बटाटा)
Buffalo $\rightarrow$ Buffaloes (म्हैस)
Cargo $\rightarrow$ Cargoes (जहाजावरील माल)
Volcano $\rightarrow$ Volcanoes (ज्वालामुखी)
B) प्रगत अपवाद (Technical Exceptions): काही शब्द इंग्रजीत परकीय भाषांमधून (उदा. इटालियन, ग्रीक) आलेले आहेत किंवा ते संक्षिप्त रूपे आहेत. त्यांच्या शेवटी 'o' पूर्वी व्यंजन असूनही केवळ 's' प्रत्यय लागतो. परीक्षेत हेच शब्द जास्त विचारले जातात.
Photo $\rightarrow$ Photos (छायाचित्र) [पारंपारिक अपवाद]
Piano $\rightarrow$ Pianos (पियानो - वाद्य)
Radio $\rightarrow$ Radios (रेडिओ) [इथे 'o' पूर्वी स्वर 'i' आहे]
Dynamo $\rightarrow$ Dynamos (डायनामो)
Solo $\rightarrow$ Solos (एकल सादरीकरण)
Commando $\rightarrow$ Commandos (कमांडो सैनिक)
Ratio $\rightarrow$ Ratios (गुणोत्तर)
Cuckoo $\rightarrow$ Cuckoos (कोकिळा) [शेवटी डबल स्वर आहे]
Bamboo $\rightarrow$ Bamboos (बांबू)
नियम ५: नामाच्या शेवटी 'f' किंवा 'fe' असल्यास अनेकवचन करणे
सामान्य नियमानुसार, जर नामाच्या शेवटी 'f' किंवा 'fe' असेल, तर ते काढून त्याऐवजी 'ves' प्रत्यय लावला जातो.
Thief $\rightarrow$ Thieves (चोर)
Wife $\rightarrow$ Wives (पत्नी)
Knife $\rightarrow$ Knives (सुरी / चाकू)
Life $\rightarrow$ Lives (आयुष्य / जीवन)
Leaf $\rightarrow$ Leaves (पान / पाने)
Calf $\rightarrow$ Calves (वासरू)
Half $\rightarrow$ Halves (अर्धा भाग)
Wolf $\rightarrow$ Wolves (लांडगा)
Elves $\rightarrow$ Elves (परी/बुटकी व्यक्ती - Elf चे अनेकवचन)
Sheaf $\rightarrow$ Sheaves (पेंढी)
महत्त्वाचे अपवाद (Exceptions): खालील नामांच्या शेवटी 'f' किंवा 'fe' असूनही त्यांचे अनेकवचन करताना 'ves' होत नाही, तर त्यांना फक्त 's' प्रत्यय लागतो. हे शब्द परीक्षेसाठी तोंडपाठ असावेत:
Chief $\rightarrow$ Chiefs (प्रमुख)
Roof $\rightarrow$ Roofs (छप्पर)
Proof $\rightarrow$ Proofs (पुरावा)
Safe $\rightarrow$ Safes (तिजोरी) [लक्ष द्या: 'Safe' नाम असेल तर तिजोरी, त्याचे अनेकवचन 'Safes' होते]
Cliff $\rightarrow$ Cliffs (कडा / कड्याचा कडा)
Belief $\rightarrow$ Beliefs (विश्वास / श्रद्धा)
Grief $\rightarrow$ Griefs (दुःख)
Dwarf $\rightarrow$ Dwarfs (बुटकी व्यक्ती) [काही वेळा 'Dwarves' चालते, पण व्याकरण दृष्ट्या 'Dwarfs' अधिक अचूक मानले जाते]
Handkerchief $\rightarrow$ Handkerchiefs (रुमाल)
Gulf $\rightarrow$ Gulfs (खाडी)
नियम ६: अंतर्गत स्वर बदलून अनेकवचन करणे (By changing the inside vowel)
काही नामांचे अनेकवचन करताना त्यांना कोणताही प्रत्यय लागत नाही, तर शब्दाच्या आतील स्वरांमध्ये बदल (Mutation) केला जातो. यांना अनियमित अनेकवचने (Irregular Plurals) म्हणतात.
Man $\rightarrow$ Men (पुरुष) [ 'a' चा बदल 'e' मध्ये झाला ]
Woman $\rightarrow$ Women (स्त्री) [उच्चार: 'विमेन' असा होतो]
Foot $\rightarrow$ Feet (पाऊल) [ 'oo' चा बदल 'ee' मध्ये ]
Tooth $\rightarrow$ Teeth (दात)
Goose $\rightarrow$ Geese (हंस पक्षी)
Mouse $\rightarrow$ Mice (उंदीर) [ 'ouse' चा बदल 'ice' मध्ये झाला ]
Louse $\rightarrow$ Lice (उवा)
नियम ७: 'en' किंवा 'ne' प्रत्यय लावून अनेकवचन करणे
इंग्रजीत अतिशय मोजके शब्द या नियमात येतात, परंतु ते अत्यंत मूलभूत आहेत.
Child $\rightarrow$ Children (मुलगा/मुलगी - मुले) [इथे 'ren' प्रत्यय लागतो]
Ox $\rightarrow$ Oxen (बैल) [इथे 'en' प्रत्यय लागतो. लक्षात ठेवा Ox चे अनेकवचन Oxes होत नाही]
Brother $\rightarrow$ Brethren (एकाच संस्थेचे किंवा समाजाचे सदस्य या अर्थाने अनेकवचन) [सामान्य भावांसाठी 'Brothers' वापरतात].
६. संयुक्त नामांचे अनेकवचन (Plural of Compound Nouns)
संयुक्त नाम (Compound Noun) हे एकापेक्षा जास्त शब्दांचे मिळून बनलेले असते. अशा नामांचे अनेकवचन करताना, त्यातील जो 'मुख्य शब्द' (Principal Word / Root Word) असतो, त्याचेच अनेकवचन केले जाते. संपूर्ण शब्दाच्या शेवटी 's' लावण्याची चूक विद्यार्थी करतात, ती टाळली पाहिजे.
Father-in-law $\rightarrow$ Fathers-in-law (सासरे) [इथे मुख्य शब्द 'Father' आहे, म्हणून 'Fathers' केले. 'Father-in-laws' असे करणे पूर्णपणे चुकीचे आहे]
Mother-in-law $\rightarrow$ Mothers-in-law (सासूबाई)
Brother-in-law $\rightarrow$ Brothers-in-law (मेव्हणा / दीर / साडू)
Passer-by $\rightarrow$ Passers-by (रस्त्याने जाणारा वाटसरू)
Commander-in-chief $\rightarrow$ Commanders-in-chief (सरसेनापती)
Runner-up $\rightarrow$ Runners-up (उपविजेता)
Looker-on $\rightarrow$ Lookers-on (प्रेक्षक / पाहणारा)
Hanger-on $\rightarrow$ Hangers-on (अवलंबून राहणारा / चहाडखोर)
Step-son $\rightarrow$ Step-sons (सावत्र मुलगा) [इथे मुख्य शब्द 'son' शेवटी आहे, म्हणून शेवटी 's' लागला]
Step-daughter $\rightarrow$ Step-daughters (सावत्र मुलगी)
Maid-servant $\rightarrow$ Maid-servants (नोकराणी)
विशिष्ट अपवाद - दोन्ही पदांचे अनेकवचन होणारे शब्द:
जेव्हा संयुक्त नामाची सुरुवात 'Man' किंवा 'Woman' ने होते आणि तो शब्द संपूर्ण जातीचा किंवा व्यवसायाचा बोध करतो, तेव्हा त्या संयुक्त नामातील दोन्ही शब्दांचे अनेकवचन करावे लागते.
Man-servant $\rightarrow$ Men-servants (पुरुष नोकर)
Woman-servant $\rightarrow$ Women-servants (स्त्री नोकर)
Man-doctor $\rightarrow$ Men-doctors (पुरुष डॉक्टर)
Woman-teacher $\rightarrow$ Women-teachers (स्त्री शिक्षिका)
परंतु यालाही एक उप-अपवाद आहे: जर 'Man' हा शब्द मूळ शब्दाचा भाग असेल आणि तो व्यवसायाऐवजी केवळ सामान्य संज्ञा असेल, तर फक्त शेवटी बदल होतो:
Muslim $\rightarrow$ Muslims (मुस्लिम)
Brahman $\rightarrow$ Brahmans (ब्राह्मण)
German $\rightarrow$ Germans (जर्मन व्यक्ती)
७. परकीय भाषांमधील शब्दांची अनेकवचने (Foreign Plurals)
Maha TET परीक्षेच्या काठिण्य पातळीचा विचार करता, लॅटिन (Latin) आणि ग्रीक (Greek) भाषांमधून इंग्रजीत जसेच्या तसे घेतलेल्या शब्दांच्या अनेकवचनांवर दरवर्षी १-२ प्रश्न निश्चितपणे असतात. हे शब्द सामान्य नियमांचे पालन करत नाहीत.
A) ज्या लॅटिन नामांच्या शेवटी 'um' असते:
त्यांचे अनेकवचन करताना 'um' काढून टाकला जातो आणि तिथे 'a' प्रत्यय लावला जातो.
Datum $\rightarrow$ Data (माहिती / आधारसामग्री) [ 'Datum' हे एकवचन आहे, 'Data' हे अनेकवचन आहे ]
Agendum $\rightarrow$ Agenda (कार्यपत्रिका)
Erratum $\rightarrow$ Errata (मुद्रणदोष / चुकांची यादी)
Bacterium $\rightarrow$ Bacteria (जीवाणू)
Dictum $\rightarrow$ Dicta (सुभाषित / अधिकृत विधान)
Stratum $\rightarrow$ Strata (थार / स्तर)
अपवाद (Exceptions): काही लॅटिन शब्दांच्या शेवटी 'um' असूनही त्यांना फक्त 's' लागतो:
Asylum $\rightarrow$ Asylums (अनाथश्रम / आश्रयस्थान)
Museum $\rightarrow$ Museums (संग्रहालय)
Premium $\rightarrow$ Premiums (हप्ता / प्रीमियम)
Forum $\rightarrow$ Forums (व्यासपीठ)
B) ज्या ग्रीक नामांच्या शेवटी 'is' असते:
त्यांचे अनेकवचन करताना 'is' ऐवजी 'es' केले जाते (उच्चार 'इज' असा लांब होतो).
Analysis $\rightarrow$ Analyses (विश्लेषण)
Crisis $\rightarrow$ Crises (संकट)
Basis $\rightarrow$ Bases (आधार)
Thesis $\rightarrow$ Theses (प्रबंध)
Hypothesis $\rightarrow$ Hypotheses (गृहितक)
Oasis $\rightarrow$ Oases (वाळवंटातील हिरवळ)
Axis $\rightarrow$ Axes (अक्ष)
C) ज्या लॅटिन नामांच्या शेवटी 'us' असते:
त्यांचे अनेकवचन करताना 'us' काढून तिथे 'i' (डबल 'i' नव्हे, मूळ अक्षराला जोडून) प्रत्यय लावतात.
Radius $\rightarrow$ Radii (त्रिज्या) [इथे एक 'i' मूळचा आहे आणि 'us' चा 'i' होऊन 'Radii' झाले]
Fungus $\rightarrow$ Fungi (बुरशी)
Syllabus $\rightarrow$ Syllabi (अभ्यासक्रम) [Syllabuses देखील मान्य आहे, पण Syllabi ला प्राधान्य दिले जाते]
Focus $\rightarrow$ Foci (केंद्रबिंदू)
Alumnus $\rightarrow$ Alumni (माजी विद्यार्थी) [हा शब्द खूप वेळा येतो. Alumnus म्हणजे एक माजी विद्यार्थी, Alumni म्हणजे अनेक माजी विद्यार्थी]
Cactus $\rightarrow$ Cacti (निवडुंग)
D) इतर परकीय रूपे:
Phenomenon $\rightarrow$ Phenomena (नैसर्गिक घटना) [शेवटी 'on' चा 'a' होतो]
Criterion $\rightarrow$ Criteria (निकष) [Criterion हे एकवचन, Criteria हे अनेकवचन]
Index $\rightarrow$ Indices / Indexes (अनुक्रमणिका / घातांक)
Formula $\rightarrow$ Formulae / Formulas (सूत्र)
Nebula $\rightarrow$ Nebulae (तेजोमेघ)
८. वचन बदलताना अजिबात रूप न बदलणारी नामे (Irregular Plurals & Constant Forms)
काही नामे अशी असतात ज्यांचे एकवचन (Singular) आणि अनेकवचन (Plural) हे सारखेच असते. त्यांच्या रूपात कोणताही बदल होत नाही. वाक्य रचनेतील क्रियापदावरून ते एकवचनी वापरले आहेत की अनेकवचनी, हे ओळखावे लागते.
Sheep (मेंढी / मेंढ्या) $\rightarrow$ One sheep is grazing. / Ten sheep are grazing. (Sheeps असा शब्द इंग्रजीत अस्तित्वात नाही).
Deer (हरीण / हरणे) $\rightarrow$ Deers असे कधीही होत नाही.
Fish (मासा / मासे) $\rightarrow$ सामान्यतः अनेकवचनातही 'Fish' च वापरतात.
टिप: जर वेगवेगळ्या प्रजातींचे (Species) मासे एकाच ठिकाणी असतील, तरच 'Fishes' हा शब्द वापरला जातो, एरवी फक्त 'Fish' वापरतात.
Apparatus (प्रयोगशाळेतील उपकरणे)
Series (मालिका) $\rightarrow$ A television series (एकवचन) / Many television series (अनेकवचन).
Species (प्रजाती)
Aircraft (विमान / विमाने)
Spacecraft (अंतरिक्षाण)
Salmon / Trout (विशिष्ट माशांचे प्रकार)
Corps (सैन्य तुकडी) [उच्चार 'कोअर' असा होतो].
९. नेहमी अनेकवचनी स्वरूपातच वापरली जाणारी नामे (Nouns Always Plural)
काही नामांना उपजतच 's' प्रत्यय लागलेला असतो आणि ती नेहमी अनेकवचनी (Plural) म्हणूनच वापरली जातात. त्यांच्यासोबत येणारे क्रियापदही नेहमी अनेकवचनीच असावे लागते. जर आपण त्यांचा 's' काढून टाकला, तर तो शब्द चुकीचा ठरतो किंवा त्याचा अर्थ बदलतो.
A) दोन समान भागांनी बनलेली उपकरणे किंवा कपडे (Instruments or Articles of Dress with two parts):
या वस्तू दोन जोडभागांच्या मिळून बनलेल्या असतात, म्हणून त्यांना नेहमी अनेकवचनी मानतात.
Scissors (कात्री) $\rightarrow$ The scissors are sharp. (Scissors is sharp असे म्हणणे चुकीचे आहे).
Tongs (चिमटा)
Spectacles / Glasses (चष्मा)
Pliers (पक्कड)
Bellows (भाता - जाळ पेटवण्याचा)
Trousers (पायजमा / पॅन्ट)
Pants / Shorts (पॅन्ट / हाफ पॅन्ट)
Pyjamas (पायजमा)
Binoculars (दुरबिण)
महत्त्वाचा नियम: जर या नामांच्या आधी 'A pair of' हा शब्दसमूह वापरला, तर मात्र ते रूप एकवचनी (Singular) मानले जाते आणि क्रियापद एकवचनी येते.
Example: A pair of scissors has been purchased. (इथे 'has' आले कारण कर्ता 'A pair' हा आहे).
Example: Scissors have been purchased. (इथे थेट 'Scissors' आल्याने 'have' आले).
B) इतर काही विशिष्ट नामे जी नेहमी अनेकवचनी असतात:
Cattle (गुरेढोरे) $\rightarrow$ हा शब्द दिसायला एकवचनी वाटतो (कारण 's' नाही), पण तो अर्थाने नेहमी अनेकवचनी असतो. Cattle are grazing in the field. (Cattles असा शब्द लिहिणे पूर्णपणे चुकीचे आहे).
Clergy (ख्रिश्चन धर्मगुरूंचे मंडळ)
Gentry (उच्चभ्रू लोक)
Poultry (कोंबड्या / कुक्कुटपालन केंद्र)
Peasantry (शेतकरी वर्ग)
People (लोक) $\rightarrow$ 'People' म्हणजे अनेक लोक. (Peoples हा शब्द जेव्हा वापरतात, तेव्हा त्याचा अर्थ 'विविध राष्ट्रांचे लोक' किंवा 'विविध वंशांचे लोक' असा होतो).
Police (पोलीस यंत्रणा) $\rightarrow$ हा अत्यंत महत्त्वाचा शब्द आहे. 'Police' हा शब्द नेहमी अनेकवचनी मानला जातो. The police have caught the thief. (जर एका पोलिसाबद्दल बोलायचे असेल, तर 'Policeman' किंवा 'Police officer' म्हणावे लागते).
Alms (भिक्षा) $\rightarrow$ Alms were given to the beggar.
Riches (संपत्ती) $\rightarrow$ Riches have wings.
Thanks (धन्यवाद)
Premises (इमारतीची जागा / आवार)
१०. दिसायला अनेकवचनी पण अर्थाने एकवचनी असणारी नामे (Nouns Singular in Meaning)
काही नामांच्या शेवटी 's' अक्षर असल्यामुळे ती अनेकवचनी वाटतात, परंतु ती प्रत्यक्षात एकवचनी (Singular) असतात. त्यामुळे त्यांच्यासोबत नेहमी एकवचनी क्रियापद (Singular Verb) वापरावे लागते. परीक्षेमध्ये 'Subject-Verb Agreement' च्या प्रश्नांमध्ये या शब्दांचा वापर करून विद्यार्थ्यांना जाळ्यात अडकवले जाते.
A) विषयांची नावे (Names of Subjects):
Mathematics (गणित) $\rightarrow$ Mathematics is a challenging subject. (Mathematics are असे कधीही येत नाही).
Physics (भौतिकशास्त्र)
Economics (अर्थशास्त्र)
Politics (राज्यशास्त्र / राजकारण)
Civics (नागरीकशास्त्र)
Statistics (सांख्यिकी)
Linguistics (भाषाशास्त्र)
B) आजारांची नावे (Names of Diseases):
Measles (गोवर) $\rightarrow$ Measles is infectious.
Mumps (गाळगुंड)
Rickets (मुडदूस)
Rabies (रेबीज)
C) खेळांची नावे (Names of Games):
Billiards (बिलियर्ड्स)
Darts (डार्ट्स - बाण मारण्याचा खेळ)
Draughts (बुद्धिबळासारखा एक खेळ)
Gymnastics (व्यायाम / जिम्नॅस्टिक्स)
D) इतर महत्त्वाचे शब्द:
News (बातमी) $\rightarrow$ हा शब्द अत्यंत लोकप्रिय आहे. News च्या शेवटी 's' असला तरी ती एकवचनी संज्ञा आहे. This news is true. (New हा शब्द 'विशेषण' आहे, त्याचे अनेकवचन 'News' होत नाही; 'News' हे स्वतंत्र नाम आहे).
Innings (खेळातील डाव) $\rightarrow$ क्रिकेटमधील 'डाव' या अर्थाने एकवचन आणि अनेकवचन दोन्हीमध्ये 'Innings' हाच शब्द वापरतात. The first innings is over. / Both innings are over. (Inning असा कोणताही शब्द व्याकरण दृष्ट्या योग्य नाही).
Summons (न्यायालयाचे बोलावणे) $\rightarrow$ 'Summons' हे एकवचन आहे. जर याचे अनेकवचन करायचे असेल, तर ते 'Summonses' असे होते. हा अपवाद नीट लक्षात ठेवा.
११. अमूर्त आणि पदार्थवाचक नामांचे वचन नियम (Abstract & Material Nouns)
इंग्रजी व्याकरणाच्या नियमांनुसार, Material Nouns (पदार्थवाचक नामे) आणि Abstract Nouns (भाववाचक / अमूर्त नामे) ही Uncountable (मोजता न येणारी) असतात. त्यामुळे सामान्य परिस्थितीत त्यांचे अनेकवचन होत नाही. ती नेहमी एकवचनी रूपातच वापरली जातात.
Material Nouns: Gold, Copper, Iron, Water, Milk, Wood, Sugar. (आपण कधीही Golds, Waters, Milks असे करत नाही).
Abstract Nouns: Wisdom, Honesty, Kindness, Anger, Love, Happiness, Beauty.
परंतु, जर यांचे अनेकवचन केले, तर त्यांचा अर्थ पूर्णपणे बदलतो (Shift in Meaning):
जेव्हा एखाद्या पदार्थवाचक नामाला 's' प्रत्यय लावून अनेकवचन केले जाते, तेव्हा ते सामान्य नाम बनते आणि त्याचा मूळ अर्थ बदलून एक नवीन अर्थ तयार होतो. हा प्रगत नियम आहे:
Wood (लाकूड) $\rightarrow$ Woods (जंगल / अरण्य)
Iron (लोखंड) $\rightarrow$ Irons (लोखंडी साखळदंड / बेड्या)
Copper (तांबे) $\rightarrow$ Coppers (तांब्याची नाणी)
Sand (वाळू) $\rightarrow$ Sands (वाळवंत किंवा समुद्रकिनारा)
Water (पाणी) $\rightarrow$ Waters (समुद्र किंवा महासागराचे पाणी / आंतरराष्ट्रीय जलसीमा)
Good (चांगले - विशेषण) $\rightarrow$ Goods (माल / वाहतुकीचे सामान)
Compass (कक्षा/मर्यादा) $\rightarrow$ Compasses (होकायंत्र किंवा वर्तुळ काढण्याचे कंपास)
Color (रंग) $\rightarrow$ Colors (रंग, पण अनेकवचनात याचा अर्थ 'रेजिमेंटचा ध्वज/झेंडा' असाही होतो)
Spectacle (दृश्य) $\rightarrow$ Spectacles (चश्मा)
१२. संख्यावाचक विशेषणे आणि नामांचे वचन (Nouns Denoting Numbers)
काही नामे अशी आहेत जी निश्चित संख्या किंवा परिमाण दर्शवतात. जसे की: Dozen, Score, Hundred, Thousand, Million, Billion. यांच्या अनेकवचनाचे नियम त्यांच्या आधी येणाऱ्या शब्दावर अवलंबून असतात:
नियम A: जर यांच्या आधी एखादी निश्चित संख्या (Numerical Adjective) असेल:
अशा वेळी या शब्दांचे अनेकवचन केले जात नाही, ते मूळ एकवचनी रूपातच लिहिले जातात.
Correct: I bought two dozen bananas. (two dozens असे लिहिणे चुकीचे आहे).
Correct: This project cost five hundred rupees. (five hundreds असे लिहिणे चुकीचे आहे).
Correct: Three thousand people were present.
नियम B: जर यांच्या आधी कोणतीही संख्या नसेल आणि त्यांचा वापर 'अब्जावधी', 'हजारो' अशा अनिश्चित अर्थाने करायचा असेल:
अशा वेळी या नामांचे अनेकवचन केले जाते आणि त्यांच्यापुढे 'of' हा प्रत्यय वापरला जातो.
Correct: Dozens of bananas were wasted. (डझनो केळी वाया गेली).
Correct: Hundreds of people attended the rally. (शेकडो लोक उपस्थित होते).
Correct: Thousands of rupees were spent. (हजारो रुपये खर्च झाले).
१३. काही नामांचे एकवचनात आणि अनेकवचनात असणारे वेगळे अर्थ
इंग्रजी भाषेत असे काही शब्द आहेत जे एकवचनात असताना एका विशिष्ट अर्थाचा बोध करून देतात, परंतु अनेकवचनात गेल्यानंतर त्यांना दोन अर्थ प्राप्त होतात किंवा त्यांचा मूळ अर्थ पूर्णपणे बदलतो.
Advice (एकवचन): सल्ला (Abstract Noun)
Advices (अनेकवचन): व्यावसायिक माहिती किंवा अधिकृत बातम्या (Information / Reports).
Air (एकवचन): हवा (वातावरण)
Airs (अनेकवचन): गर्व किंवा कृत्रिम वागणूक (उदा. She puts on airs म्हणजे ती गर्वाने वागते).
Abuse (एकवचन): शिवीगाळ किंवा गैरवापर
Abuses (अनेकवचन): सामाजिक कुप्रथा (Social evils).
Gain (एकवचन): नफा / फायदा
Gains (अनेकवचन): संपत्ती किंवा मिळकत.
Content (एकवचन): समाधान
Contents (अनेकवचन): पुस्तकातील अनुक्रमणिका किंवा एखाद्या डब्यातील समाविष्ट वस्तू.
Force (एकवचन): शक्ती / ताकद
Forces (अनेकवचन): सैन्यदल / लष्कर (Army).
Manner (एकवचन): पद्धत / रीत
Manners (अनेकवचन): चांगली वागणूक / शिष्टाचार (Etiquette).
Quarter (एकवचन): एक चतुर्थांश भाग ($1/4$)
Quarters (अनेकवचन): राहण्याचे निवासस्थान (उदा. Army quarters).
१४. सारांश आणि परीक्षाभिमुख महत्त्वाच्या टिप्स (Exam Tips for Maha TET)
परीक्षेमध्ये नामांचे लिंग आणि वचन या घटकांवर पैकीच्या पैकी गुण मिळवण्यासाठी खालील मुद्द्यांची उजळणी अत्यंत आवश्यक आहे:
स्पेलिंगमधील बदलांकडे लक्ष द्या: अनेकवचन करताना 'y' चा 'ies' कधी होतो आणि फक्त 's' कधी लागतो, तसेच 'f' चा 'ves' होणारे शब्द आणि त्याचे अपवाद (Chiefs, Roofs) यावर विशेष लक्ष ठेवा.
क्रियापदाचा योग्य वापर: News, Mathematics, Innings, Summons हे शब्द एकवचनी आहेत, तर Cattle, Police, Scissors, Clergy हे शब्द अनेकवचनी आहेत. यांच्या अनुषंगानेच वाक्यातील क्रियापद (is/are, has/have, was/were) निवडा.
Compound Nouns चे अनेकवचन: नेहमी मुख्य शब्दालाच 's' लावा (उदा. Fathers-in-law, Passers-by).
Foreign Plurals वर पकड ठेवा: Alumnus $\rightarrow$ Alumni, Criterion $\rightarrow$ Criteria, Radius $\rightarrow$ Radii, Analysis $\rightarrow$ Analyses हे शब्द परीक्षेपूर्वी आवर्जून वाचून जा.
या सर्व नियमांचा सराव केल्यास Maha TET परीक्षेतील 'Grammar' विभागातील नामांवर आधारित कोणताही प्रश्न तुमचा चुकणार नाही.
नामांचे लिंग व वचन (Nouns: Advanced)
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
