महाराष्ट्राचे राजकीय व प्रशासकीय विभाग

महाराष्ट्र राज्याची भौगोलिक आणि प्रशासकीय रचना समजून घेणे स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. राज्याचा कारभार सुळीत चालावा यासाठी केलेली विभागांची मांडणी आणि राजकीय सीमा यावर परीक्षेत नेहमीच प्रश्न विचारले जातात.

महाराष्ट्राची निर्मिती आणि पार्श्वभूमी

महाराष्ट्राची निर्मिती 1 मे 1960 रोजी झाली. या दिवशी मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना झाली. निर्मितीच्या वेळी महाराष्ट्रामध्ये एकूण 26 जिल्हे आणि 4 प्रशासकीय विभाग होते. परंतु, लोकसंख्या वाढ आणि प्रशासकीय सोय लक्षात घेऊन काळानुरूप जिल्ह्यांची आणि विभागांची पुनर्रचना करण्यात आली. आजच्या स्थितीत महाराष्ट्रामध्ये एकूण 36 जिल्हे, 358 तालुके आणि 6 प्रशासकीय विभाग आहेत.

महाराष्ट्राचे एकूण भौगोलिक क्षेत्रफळ $3,07,713$ चौरस किलोमीटर आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने भारतामध्ये राजस्थान आणि मध्यप्रदेश नंतर महाराष्ट्राचा तिसरा क्रमांक लागतो. भारताच्या एकूण क्षेत्रफळापैकी महाराष्ट्राने $9.36\%$ इतका भाग व्यापलेला आहे.

महाराष्ट्राचे प्रशासकीय विभाग

प्रशासकीय सोयीसाठी महाराष्ट्राचे 6 मुख्य विभाग करण्यात आले आहेत. प्रत्येक विभागाचा कारभार हा विभागीय आयुक्तांच्या देखरेखीखाली चालतो. या सहा विभागांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

1. कोकण विभाग

कोकण विभाग हा महाराष्ट्राच्या पश्चिमेकडील अरबी समुद्राला लागून असलेला भाग आहे.

मुख्यालय: मुंबई.
जिल्ह्यांची संख्या: 7 (मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग).
विशेषता: क्षेत्रफळाने हा सर्वात लहान प्रशासकीय विभाग आहे, परंतु किनारपट्टीमुळे याचे महत्त्व अधिक आहे.

2. पुणे विभाग (पश्चिम महाराष्ट्र)

मुख्यालय: पुणे.
जिल्ह्यांची संख्या: 5 (पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर आणि कोल्हापूर).
विशेषता: हा विभाग शेती आणि उद्योगधंद्यात प्रगत मानला जातो.

3. नाशिक विभाग (खानदेश)

मुख्यालय: नाशिक.
जिल्ह्यांची संख्या: 5 (नाशिक, अहमदनगर, धुळे, नंदुरबार आणि जळगाव).
विशेषता: अहमदनगर हा क्षेत्रफळाने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा याच विभागात येतो.

4. छत्रपती संभाजीनगर विभाग (मराठवाडा)

मुख्यालय: छत्रपती संभाजीनगर.
जिल्ह्यांची संख्या: 8 (छत्रपती संभाजीनगर, जालना, परभणी, हिंगोली, नांदेड, लातूर, धाराशिव आणि बीड).
विशेषता: जिल्ह्यांच्या संख्येनुसार हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा प्रशासकीय विभाग आहे.

5. अमरावती विभाग (पश्चिम विदर्भ)

मुख्यालय: अमरावती.
जिल्ह्यांची संख्या: 5 (अमरावती, अकोला, बुलढाणा, वाशिम आणि यवतमाळ).

6. नागपूर विभाग (पूर्व विदर्भ)

मुख्यालय: नागपूर.
जिल्ह्यांची संख्या: 6 (नागपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर आणि गडचिरोली).
विशेषता: हा विभाग वनाच्छादित क्षेत्र आणि खनिज संपत्तीसाठी प्रसिद्ध आहे.

जिल्ह्यांची निर्मिती आणि विशेष तथ्ये

महाराष्ट्र निर्मितीच्या वेळी (1 मे 1960) 26 जिल्हे होते, परंतु सध्या 36 जिल्हे आहेत. याचा अर्थ 10 नवीन जिल्हे नंतर निर्माण झाले आहेत. नवीन जिल्ह्यांची निर्मिती खालीलप्रमाणे झाली:

रत्नागिरीमधून सिंधुदुर्ग: 1 मे 1981.
छत्रपती संभाजीनगरमधून जालना: 1 मे 1981.
उस्मानाबादमधून लातूर: 16 ऑगस्ट 1982.
चंद्रपूरमधून गडचिरोली: 26 ऑगस्ट 1982.
बृहन्मुंबईचे विभाजन: 1 ऑक्टोबर 1990 (मुंबई शहर आणि मुंबई उपनगर).
अकोल्यामधून वाशिम: 1 जुलै 1998.
धुळ्यामधून नंदुरबार: 1 जुलै 1998.
भंडाऱ्यामधून गोंदिया: 1 मे 1999.
परभणीमधून हिंगोली: 1 मे 1999.
ठाण्यातून पालघर: 1 ऑगस्ट 2014 (हा महाराष्ट्रातील 36 वा जिल्हा आहे).

क्षेत्रफळानुसार जिल्ह्यांचा क्रम:

अहमदनगर: $17,048$ चौ. किमी. (सर्वात मोठा).
पुणे: $15,643$ चौ. किमी.
नाशिक: $15,530$ चौ. किमी.

मुंबई शहर: $157$ चौ. किमी. (सर्वात लहान जिल्हा).

प्रादेशिक विभाग (Regional Divisions)

प्रशासकीय विभागांशिवाय महाराष्ट्राचे 5 प्रादेशिक विभाग पडतात. हे विभाग तिथल्या भौगोलिक परिस्थिती आणि संस्कृतीवर आधारित आहेत.

कोकण: अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वत यांच्या दरम्यानची अरुंद पट्टी. यात 7 जिल्ह्यांचा समावेश होतो.
देश (पश्चिम महाराष्ट्र): सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील पठारी भाग. यात पुणे आणि नाशिक विभागातील काही जिल्ह्यांचा समावेश होतो.
खानदेश: उत्तर महाराष्ट्रातील तापी नदीचे खोरे. यात धुळे, नंदुरबार आणि जळगाव या जिल्ह्यांचा समावेश होतो.
मराठवाडा: छत्रपती संभाजीनगर विभागातील सर्व 8 जिल्हे. हा भाग पूर्वी निजाम राजवटीत होता.
विदर्भ: नागपूर आणि अमरावती विभागातील सर्व 11 जिल्हे.

महाराष्ट्राच्या राजकीय सीमा

महाराष्ट्र हे भारतातील एक प्रमुख राज्य असून त्याच्या सीमा 6 राज्यांना आणि 1 केंद्रशासित प्रदेशाला लागून आहेत.

वायव्येला: गुजरात राज्य आणि दादरा व नगर हवेली (केंद्रशासित प्रदेश). पालघर, नाशिक, धुळे आणि नंदुरबार या जिल्ह्यांच्या सीमा गुजरातला लागतात.
उत्तरेला: मध्यप्रदेश राज्य. महाराष्ट्राची सर्वात लांब सीमा मध्यप्रदेशशी आहे. यात नंदुरबार, धुळे, जळगाव, बुलढाणा, अमरावती, नागपूर, भंडारा आणि गोंदिया या 8 जिल्ह्यांचा समावेश होतो.
पूर्वेला: छत्तीसगड राज्य. गोंदिया आणि गडचिरोली जिल्ह्यांच्या सीमा येथे लागतात.
आग्नेयेला: तेलंगणा राज्य. गडचिरोली, चंद्रपूर, यवतमाळ आणि नांदेड जिल्ह्यांच्या सीमा तेलंगणाशी जोडल्या आहेत.
दक्षिणेला: कर्नाटक राज्य. नांदेड, लातूर, धाराशिव, सोलापूर, सांगली, कोल्हापूर आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांच्या सीमा कर्नाटकला लागतात.
नैऋत्येला: गोवा राज्य. केवळ सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची सीमा गोव्याला लागते.
पश्चिमेला: अरबी समुद्र. महाराष्ट्राला सुमारे 720 किमी लांबीचा समुद्रकिनारा लाभला आहे.

अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogy)

शिक्षकांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की, 'राजकीय आणि प्रशासकीय विभाग' हा विषय केवळ घोकंपट्टीचा नाही. विद्यार्थ्यांना हा घटक शिकवताना खालील पद्धतींचा वापर करावा:

नकाशा वाचन (Map Reading): विद्यार्थ्यांना कोरा नकाशा देऊन त्यात 6 प्रशासकीय विभाग वेगवेगळ्या रंगात रंगवण्यास सांगावे. यामुळे विभागांची रचना डोळ्यासमोर स्पष्ट होते.
तुलनात्मक अभ्यास: क्षेत्रफळानुसार मोठा आणि लहान जिल्हा, तसेच सर्वाधिक जिल्हे असलेला विभाग (छत्रपती संभाजीनगर) आणि सर्वात कमी जिल्हे असलेला विभाग (कोकण - क्षेत्रफळानुसार लहान) यांची तुलना करावी.
प्रशासकीय श्रेणी: विद्यार्थ्यांना जिल्हा प्रशासन कसे चालते हे सांगावे. उदा. जिल्हा पातळीवर जिल्हाधिकारी (Collector), उपविभाग स्तरावर उपविभागीय अधिकारी (SDO) आणि तालुका स्तरावर तहसीलदार काम पाहतात.
स्थानिक संदर्भ: विद्यार्थी ज्या जिल्ह्यात राहतात, त्या जिल्ह्याचा प्रशासकीय विभाग कोणता आणि शेजारील जिल्हे कोणते, इथून सुरुवात केल्यास त्यांना विषय अधिक जवळचा वाटतो.

रिव्हिजन नोट्स (Quick Revision)

स्थापना: 1 मे 1960 (26 जिल्हे).
सध्याचे जिल्हे: 36 जिल्हे.
प्रशासकीय विभाग: 6 (कोकण, पुणे, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर, अमरावती, नागपूर).
सर्वात मोठा जिल्हा (क्षेत्रफळ): अहमदनगर.
सर्वात लहान जिल्हा (क्षेत्रफळ): मुंबई शहर.
सर्वात जास्त जिल्हे असलेला विभाग: छत्रपती संभाजीनगर (8 जिल्हे).
नवा जिल्हा: पालघर (1 ऑगस्ट 2014).
सर्वात लांब सीमा: मध्यप्रदेश राज्यासोबत.
समुद्रकिनारा: 720 किलोमीटर.

महत्त्वाची सांख्यिकी माहिती

विभागांनुसार जिल्ह्यांची विभागणी खालील तक्त्यावरून स्पष्ट होईल:

\begin{array}{|l|c|l|} \hline \text{प्रशासकीय विभाग} & \text{जिल्ह्यांची संख्या} & \text{मुख्यालय} \\ \hline \text{कोकण} & 7 & \text{मुंबई} \\ \text{पुणे} & 5 & \text{पुणे} \\ \text{नाशिक} & 5 & \text{नाशिक} \\ \text{छत्रपती संभाजीनगर} & 8 & \text{छत्रपती संभाजीनगर} \\ \text{अमरावती} & 5 & \text{अमरावती} \\ \text{नागपूर} & 6 & \text{नागपूर} \\ \hline \end{array}

महाराष्ट्राची प्रशासकीय रचना ही विकेंद्रीकरणावर आधारित आहे. प्रत्येक विभागाला स्वतःची सांस्कृतिक आणि भौगोलिक ओळख आहे. स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने नवीन जिल्ह्यांचे वर्ष आणि त्यांचे मूळ जिल्हे पाठ असणे अनिवार्य आहे.