१. बुद्धिमत्ता: एक सखोल परिचय
शिक्षक पात्रता परीक्षा म्हणजेच Maha TET मध्ये 'बालमानसशास्त्र आणि अध्यापनशास्त्र' हा विषय अत्यंत कळीचा असतो. या विषयातील सर्वात महत्त्वाचा आणि तितकाच गुंतागुंतीचा घटक म्हणजे 'बुद्धिमत्ता'. आपण दररोजच्या व्यवहारात 'हा मुलगा खूप हुशार आहे' किंवा 'तिची बुद्धी तल्लख आहे' असे म्हणतो, पण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून बुद्धिमत्ता म्हणजे केवळ परीक्षेत मिळणारे गुण नव्हेत.
बुद्धिमत्ता ही एक अमूर्त संकल्पना आहे. ती आपण पाहू शकत नाही, पण व्यक्तीच्या वर्तनातून तिचा प्रत्यय येतो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, नवीन परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता, अनुभवातून शिकण्याची वृत्ती आणि अमूर्त विचार करण्याची शक्ती म्हणजे बुद्धिमत्ता होय. बुद्धिमत्ता ही जन्मजात असते की ती सरावाने मिळवता येते? ती एकच असते की अनेक शक्तींचे मिश्रण असते? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी विविध मानसशास्त्रज्ञांनी त्यांचे सिद्धांत मांडले आहेत.
विविध मानसशास्त्रज्ञांनी दिलेल्या बुद्धिमत्तेच्या व्याख्या
बुद्धिमत्तेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी महान विचारवंतांच्या व्याख्या पाहणे अनिवार्य आहे:
१. अल्फ्रेड बिने: "चांगल्या प्रकारे निर्णय घेणे, नीट समजून घेणे आणि तर्क करण्याची क्षमता म्हणजे बुद्धिमत्ता होय." बिने यांच्या मते बुद्धी ही एक निर्णायक शक्ती आहे.
२. लुईस टर्मन: "अमूर्त संकल्पनांच्या संदर्भात विचार करण्याची क्षमता म्हणजे बुद्धिमत्ता होय." ज्या व्यक्तीला चिन्हे, शब्द आणि संख्या यांचा अर्थ लवकर समजतो, ती अधिक बुद्धिमान असते.
३. ई. एल. थॉर्नडाइक: "सत्य किंवा वास्तव यांच्या दृष्टिकोनातून उत्तम प्रतिसाद देण्याची शक्ती म्हणजे बुद्धिमत्ता होय."
४. डेव्हिड वेचलर: "व्यक्तीने हेतूपूर्वक कृती करणे, तर्कशुद्ध विचार करणे आणि आपल्या वातावरणाशी प्रभावीपणे जुळवून घेणे म्हणजे बुद्धिमत्ता होय."
५. जीन पियाजे: "वातावरणाशी जुळवून घेण्याची क्षमता म्हणजे बुद्धिमत्ता होय."
६. विल्यम स्टर्न: "जीवनातील नवीन समस्या आणि परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची व्यक्तीची सर्वसामान्य मानसिक क्षमता म्हणजे बुद्धिमत्ता होय."
७. एबिंगहॉस: "विखुरलेल्या माहितीचे एकत्रीकरण करून त्यातून अर्थ शोधण्याची क्षमता म्हणजे बुद्धिमत्ता."
८. स्पीयरमन: "बुद्धिमत्ता ही एक वैश्विक मानसिक शक्ती असून ती संबंध आणि परस्पर संबंध शोधण्यास मदत करते."
बुद्धिमत्तेची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Characteristics of Intelligence)
१. जन्मजात क्षमता: बुद्धिमत्ता ही प्रामुख्याने नैसर्गिक आणि अनुवंशिक असते. ती बाहेरून विकत घेता येत नाही, तर ती विकसित करता येते.
२. अध्ययनास मदत: ज्याची बुद्धिमत्ता अधिक, तो व्यक्ती वेगाने शिकतो. जुन्या अनुभवांचा फायदा घेऊन नवीन ज्ञान ग्रहण करणे बुद्धिमत्तेमुळे शक्य होते.
३. अमूर्त विचार: डोळ्यांसमोर नसलेल्या गोष्टींचा विचार करणे, जसे की गणिती सूत्रे किंवा तात्विक विचार, हे बुद्धिमत्तेचे लक्षण आहे.
४. लिंगभेद नसतो: बुद्धिमत्तेवर स्त्री किंवा पुरुष असण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही. संशोधनानुसार बुद्धिमत्तेच्या बाबतीत स्त्री आणि पुरुष समान असतात.
५. वयानुसार विकास: बुद्धिमत्तेचा विकास साधारणपणे वयाच्या १६ ते २० वर्षांपर्यंत पूर्ण होतो, त्यानंतर फक्त ज्ञानाची कक्षा रुंदावते.
६. वातावरणाचा प्रभाव: जरी बुद्धिमत्ता अनुवंशिक असली, तरी तिला योग्य दिशा मिळण्यासाठी समृद्ध वातावरणाची गरज असते.
२. एक घटक सिद्धांत (Uni-Factor Theory)
बुद्धिमत्तेचा सर्वात प्राचीन आणि प्राथमिक सिद्धांत म्हणजे 'एक घटक सिद्धांत' होय. या सिद्धांताला 'एकसत्ताक सिद्धांत' असेही म्हटले जाते.
प्रतिपादक: अल्फ्रेड बिने (Alfred Binet). यांना बुद्धिमत्ता चाचणीचे जनक मानले जाते. या सिद्धांताला टर्मन आणि स्टर्न यांनी पाठिंबा दिला.
संकल्पना: बिने यांच्या मते बुद्धिमत्ता हा एक अखंड आणि अविभाज्य घटक आहे. ही एक अशी मानसिक ऊर्जा आहे जी व्यक्तीच्या सर्व कार्यांवर नियंत्रण ठेवते. जर एखादी व्यक्ती एका विशिष्ट क्षेत्रात हुशार असेल, तर ती सर्वच क्षेत्रांत हुशार असली पाहिजे, असा या सिद्धांताचा मूळ गाभा होता.
उदाहरणासह स्पष्टीकरण:
जर एखादा विद्यार्थी गणितात खूप चांगला असेल, तर बिने यांच्या मते तो भाषेत, खेळात आणि विज्ञानातही तितकाच प्रगल्भ असावा. ही बुद्धी म्हणजे जणू काही संपूर्ण राज्यावर राज्य करणारा एकच राजा आहे.
या सिद्धांतावरील टीका:
हा सिद्धांत काळाच्या ओघात मागे पडला, कारण तो मानवी क्षमतेचे अति-सरलीकरण करतो. व्यवहारात आपण पाहतो की, एखादा उत्तम गायक गणितात कच्चा असू शकतो किंवा एखादा शास्त्रज्ञ सामाजिक संबंधांत कमी पडू शकतो. त्यामुळे बुद्धिमत्ता हा एकच घटक आहे, हे मान्य करणे कठीण झाले.
३. द्विघटक सिद्धांत (Two-Factor Theory)
एक घटक सिद्धांतातील त्रुटी दूर करण्यासाठी ब्रिटीश मानसशास्त्रज्ञ चार्ल्स स्पीयरमन यांनी १९०४ मध्ये 'द्विघटक सिद्धांत' मांडला. स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने हा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.
प्रतिपादक: चार्ल्स स्पीयरमन (Charles Spearman).
संकल्पना: स्पीयरमनच्या मते मानवी बुद्धिमत्ता ही दोन घटकांनी बनलेली असते:
१. सामान्य घटक (General Factor - 'g')
२. विशेष घटक (Specific Factor - 's')
१. सामान्य घटक ('g' घटक):
ही एक जन्मजात मानसिक ऊर्जा आहे.
ती प्रत्येक व्यक्तीमध्ये असते, पण तिचे प्रमाण कमी-जास्त असू शकते.
व्यक्तीच्या सर्व मानसिक क्रियांमध्ये या घटकाचा वापर होतो.
ज्या व्यक्तीचा 'g' घटक जास्त असतो, ती व्यक्ती जीवनात अधिक यशस्वी होण्याची शक्यता असते.
हे कोणत्याही प्रशिक्षणाने बदलता येत नाही.
२. विशेष घटक ('s' घटक):
हे घटक विशिष्ट कार्याशी संबंधित असतात.
उदा. संगीत, चित्रकला, गणित, खेळ इत्यादींसाठी वेगवेगळे 's' घटक लागतात.
एकाच व्यक्तीमध्ये अनेक 's' घटक असू शकतात.
हे घटक सरावाने, अनुभवाने आणि प्रशिक्षणाने विकसित करता येतात.
शैक्षणिक महत्त्व:
शिक्षकांनी हे समजून घेतले पाहिजे की विद्यार्थ्याची 'सामान्य बुद्धी' (g) ही त्याचा पाया आहे, पण त्याला विशिष्ट विषयात (s) रस निर्माण करून त्याचे कौशल्य वाढवता येते. एका खेळाडूमध्ये खेळाचा 's' घटक उच्च असतो, तर गायकामध्ये संगीताचा 's' घटक.
४. बहुघटक उपपत्ती (Multi-factor Theory)
अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ ई. एल. थॉर्नडाइक यांनी स्पीयरमनच्या 'g' घटकावर कडाडून टीका केली. त्यांच्या मते बुद्धिमत्तेत 'सामान्य' असे काहीच नसते.
प्रतिपादक: एडवर्ड ली थॉर्नडाइक (E. L. Thorndike).
संकल्पना: थॉर्नडाइक यांच्या मते बुद्धिमत्ता ही अनेक स्वतंत्र अणूंसारख्या घटकांनी बनलेली असते. ज्याप्रमाणे वाळूचा ढिगारा अनेक बारीक कणांनी बनलेला असतो, तशीच आपली बुद्धी अनेक सूक्ष्म आणि स्वतंत्र क्षमतांचे मिश्रण आहे. म्हणून याला 'Atomistic Theory' किंवा 'वाळूचा सिद्धांत' असेही म्हणतात.
थॉर्नडाइक यांनी सांगितलेले बुद्धिमत्तेचे तीन प्रकार:
१. मूर्त बुद्धिमत्ता (Concrete Intelligence):
याला 'यांत्रिक बुद्धिमत्ता' असेही म्हणतात. वस्तू हाताळण्याची आणि यंत्रांशी संबंधित कामे करण्याची क्षमता यात येते.
उदाहरणे: मेकॅनिक, इंजिनिअर, कारागीर यांच्याकडे ही बुद्धी अधिक असते. त्यांना प्रत्यक्ष वस्तूंसोबत काम करायला आवडते.
२. अमूर्त बुद्धिमत्ता (Abstract Intelligence):
शब्द, संख्या, चिन्हे आणि संकल्पनांचा वापर करून विचार करण्याची क्षमता म्हणजे अमूर्त बुद्धिमत्ता.
उदाहरणे: लेखक, कवी, गणितज्ञ, तत्वज्ञ. या लोकांना विचार प्रक्रियेतून समस्या सोडवणे सोपे जाते.
३. सामाजिक बुद्धिमत्ता (Social Intelligence):
इतर लोकांशी संवाद साधण्याची, त्यांचे मन ओळखून त्यांच्याशी जुळवून घेण्याची क्षमता.
उदाहरणे: नेते, मुत्सद्दी, शिक्षक, विक्रेते. हे लोक समाजात वावरताना अत्यंत प्रभावी असतात.
५. समूह घटक उपपत्ती (Group Factor Theory)
थर्स्टन यांनी थॉर्नडाइक आणि स्पीयरमन यांच्या सिद्धांतांमधील सुवर्णमध्य साधण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते बुद्धिमत्ता ही केवळ एक घटक किंवा हजारो घटक नसून ती काही ठराविक 'समूहांची' बनलेली असते.
प्रतिपादक: लुईस थर्स्टन (Louis Thurstone).
ग्रंथ: 'Primary Mental Abilities' (प्राथमिक मानसिक क्षमता).
संकल्पना: थर्स्टन यांनी ५६ वेगवेगळ्या चाचण्यांचा वापर करून असे निष्कर्ष काढले की बुद्धिमत्तेमध्ये ७ प्राथमिक मानसिक क्षमता असतात, ज्यांना त्यांनी PMA (Primary Mental Abilities) असे नाव दिले.
७ प्राथमिक मानसिक क्षमता (PMA):
१. शाब्दिक अर्थ क्षमता (Verbal Meaning - V): शब्दांचा अर्थ समजून घेण्याची आणि भाषेचा अचूक वापर करण्याची क्षमता.
२. शब्द ओघक्षमता (Word Fluency - W): जलद गतीने शब्द सुचणे आणि बोलताना किंवा लिहिताना शब्दांचा वापर प्रभावीपणे करणे.
३. संख्यात्मक क्षमता (Number - N): गणितातील आकडेमोड अचूक आणि जलद करण्याची क्षमता.
४. स्थानिक क्षमता (Space - S): अवकाशातील वस्तूंचे आकार, दिशा आणि स्थान कल्पनेने मांडण्याची क्षमता. (उदा. आर्किटेक्ट किंवा वैमानिक).
५. स्मरणशक्ती (Memory - M): माहिती लक्षात ठेवण्याची आणि हवी तेव्हा ती पुन्हा आठवण्याची क्षमता.
६. गती किंवा संवेदन गती (Perceptual Speed - P): वस्तू किंवा चिन्हातील साम्य आणि भेद वेगाने ओळखण्याची क्षमता.
७. तर्क क्षमता (Reasoning - R): दिलेल्या माहितीवरून नियम शोधणे किंवा तार्किक निष्कर्ष काढण्याची क्षमता.
थर्स्टन यांच्या सिद्धांताचा उपयोग:
शिक्षक म्हणून आपल्याला हे समजते की एखादा विद्यार्थी गणितात (N) हुशार असूनही कदाचित त्याचे भाषेवरील प्रभुत्व (V) कमी असू शकते. अशा वेळी आपण त्या विद्यार्थ्याच्या कोणत्या प्राथमिक क्षमता प्रबळ आहेत हे ओळखून त्याला योग्य मार्गदर्शन करू शकतो.
६. बुद्धिमत्तेचे मापन आणि काही महत्त्वाचे सूत्र
बुद्धिमत्ता मापनासाठी 'बुद्ध्यांक' (Intelligence Quotient - IQ) ही संकल्पना वापरली जाते.
मानसिक वय (MA): बिने यांनी ही संकल्पना मांडली. एखादा मुलगा ज्या वयोगटातील प्रश्न सोडवू शकतो, ते त्याचे मानसिक वय.
शारीरिक वय (CA): व्यक्तीचे जन्मापासूनचे वय.
IQ सूत्र: विल्यम स्टर्न यांनी सूत्र दिले आणि टर्मन यांनी त्यात सुधारणा केली.
उदाहरण:
जर एका १० वर्षांच्या मुलाचे मानसिक वय १२ वर्षे असेल, तर त्याचा IQ किती?
$CA = 10$, $MA = 12$
त्यामुळे तो मुलगा 'कुशाग्र बुद्धी' (Superior) या गटात येईल.
७. निष्कर्ष आणि स्पर्धा परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ठळक मुद्दे
बिने: एक घटक सिद्धांत (हुकूमशाही सिद्धांत).
स्पीयरमन: 'g' आणि 's' घटक.
थॉर्नडाइक: बहुघटक सिद्धांत (मूर्त, अमूर्त, सामाजिक बुद्धी).
थर्स्टन: ७ प्राथमिक मानसिक क्षमता (PMA).
बुद्ध्यांक: $\frac{MA}{CA} \times 100$.
हे सर्व सिद्धांत बुद्धिमत्तेच्या स्वरूपावर प्रकाश टाकतात. परीक्षेमध्ये अनेकदा "PMA मध्ये खालीलपैकी कशाचा समावेश होत नाही?" किंवा "g-घटक हा जन्मजात असतो की अर्जित?" असे प्रश्न विचारले जातात. वरील नोट्सचे बारकाईने वाचन केल्यास तुम्हाला अशा प्रश्नांची उत्तरे सहज देता येतील.
बुद्धिमत्ता सिद्धांत 1
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
