मानवी संस्कृतीच्या इतिहासामध्ये मध्याश्मयुगाकडून नवाश्मयुगाकडे होणारे स्थित्यंतर हे अत्यंत क्रांतिकारी मानले जाते. या बदलाचा मूळ आधार म्हणजे अन्नासाठी शिकारीवर अवलंबून राहण्याऐवजी स्वतः अन्न निर्माण करणे हा होता. महा TET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे कारण या काळात मानवाच्या सामाजिक, आर्थिक आणि तांत्रिक जीवनाचा पाया रचला गेला.
१. मानवी जीवनातील स्थित्यंतर: भटक्या आयुष्याकडून स्थिर जीवनाकडे
प्राचीन काळी मानवाचे जीवन हे पूर्णतः निसर्गावर आणि शिकारीवर अवलंबून होते. अन्नाच्या शोधार्थ त्याला एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी सतत भटकंती करावी लागत असे. परंतु, सुमारे $१०,०००$ ते $१२,०००$ वर्षांपूर्वी हवामानात मोठे बदल झाले. पृथ्वीवरील तापमान वाढू लागले आणि पर्यावरणात गवताळ प्रदेशांची वाढ झाली. या बदलत्या हवामानामुळे मानवाच्या जीवनशैलीतही बदल होणे अनिवार्य झाले.
भटक्या जीवनात मानवाकडे कोणतीही कायमस्वरूपी मालमत्ता नसायची. जे काही शिकार मिळेल किंवा कंदमुळे मिळतील, त्यावरच त्याचा उदरनिर्वाह चालायचा. मात्र, जेव्हा मानवाला शेतीचे तंत्र अवगत झाले, तेव्हा त्याला एका जागी थांबणे गरजेचे वाटू लागले. शेतीसाठी जमीन तयार करणे, बियाणे पेरणे, पिकांची राखण करणे आणि कापणी करणे या सर्व प्रक्रियेसाठी बराच वेळ लागतो. या दीर्घ कालावधीमुळे मानवाच्या भटकंतीला पूर्णविराम मिळाला आणि खऱ्या अर्थाने 'स्थिर जीवना'ची सुरुवात झाली.
२. शेतीचा शोध आणि विकास
मानवी इतिहासात शेतीचा शोध ही योगायोगाने लागलेली पण अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट आहे. मानवाने निरीक्षणातून हे शिकले की, फळांच्या बिया जमिनीवर पडल्यानंतर आणि त्यांना योग्य पाणी मिळाल्यानंतर त्यातून पुन्हा नवीन रोप तयार होते. या साध्या निरीक्षणाने मानवाला 'उत्पादक' बनवले.
पहिली पिके आणि पद्धती:
जगामध्ये आणि विशेषतः भारतीय उपखंडात शेतीची सुरुवात सर्वप्रथम वायव्य भागात झाली असे मानले जाते. गहु आणि बार्ली ही मानवाने घेतलेली पहिली पिके होती. शेतीमुळे मानवाला अन्नाची खात्री मिळाली. पूर्वी शिकारीत यश मिळेलच याची शाश्वती नसायची, पण शेतीमुळे अन्नाचा साठा करणे शक्य झाले.
शेतीचे अर्थशास्त्र आणि समाजकारण:
शेतीमुळे केवळ अन्नाची गरज भागली नाही, तर अतिरिक्त अन्नाचे उत्पादन होऊ लागले. जेव्हा एका कुटुंबाला लागणाऱ्या अन्नापेक्षा जास्त धान्य निर्माण होऊ लागले, तेव्हा त्या धान्याचा साठा करण्यासाठी कोठारांची गरज भासू लागली. यातूनच पुढे व्यापार आणि देवाणघेवाण या संकल्पनांचा जन्म झाला. शेतीसाठी जमिनीची मशागत करण्यासाठी मानवाने लाकडी नांगरासारख्या साधनांचा वापर सुरू केला, ज्यामुळे उत्पादकतेत वाढ झाली.
३. पशुपालन: मानवाचे पहिले सोबती
शेतीला जोडधंदा म्हणून मानवाने पशुपालनाला सुरुवात केली. पशुपालन म्हणजे केवळ प्राण्यांना पकडून ठेवणे नव्हे, तर त्यांना माणसाळवणे आणि त्यांच्यापासून दूध, मांस, लोकर तसेच श्रमाचे काम करून घेणे होय.
कुत्रा - पहिला पाळीव प्राणी:
मानवाने सर्वात प्रथम कुत्र्याला माणसाळवले. याचे मुख्य कारण म्हणजे शिकारीच्या वेळी कुत्र्याची होणारी मदत आणि रात्रीच्या वेळी वसाहतीचे संरक्षण करण्याची त्याची क्षमता. कुत्र्यानंतर मानवाने शेळ्या आणि मेंढ्या पाळण्यास सुरुवात केली. हे प्राणी आकाराने लहान आणि सांभाळायला सोपे होते.
पशुपालनाचा उपयोग:
१. अन्नाची गरज: दूध आणि मांसासाठी प्राण्यांचा वापर होऊ लागला.
२. वस्त्रोद्योग: मेंढ्यांच्या लोकरीचा वापर उबदार कपडे बनवण्यासाठी करण्यात आला.
३. शेतीसाठी मदत: पुढे चालून बैल आणि रेडा यांसारख्या मोठ्या प्राण्यांचा वापर शेतीची कामे आणि वाहतुकीसाठी करण्यात आला.
४. खत: प्राण्यांच्या विष्ठेचा वापर शेतीसाठी खत म्हणून होऊ लागला, ज्यामुळे जमिनीचा कस वाढण्यास मदत झाली.
४. पहिल्या खेडी आणि मानवी वसाहतींची रचना
शेती आणि पशुपालनामुळे मानव एका जागी स्थिरावला, ज्यातून पहिल्या खेड्यांची निर्मिती झाली. ही खेडी नदीकाठी किंवा पाण्याच्या स्रोताजवळ वसलेली असायची, कारण शेतीसाठी आणि प्राण्यांसाठी पाण्याची नितांत गरज होती.
घरांची रचना:
नवाश्मयुगातील घरे ही भटक्या काळातील तंबू किंवा गुहांपेक्षा वेगळी होती. ही घरे मातीची आणि कुडाची (वेळू आणि गवत वापरून केलेली) असत. काही ठिकाणी उत्खननात गोल किंवा चौकोनी आकाराची घरे सापडली आहेत. काश्मीरमधील बुर्झाहोम येथे जमिनीच्या खाली खड्डे खोदून केलेली घरे (गर्तावास) आढळली आहेत, जी थंडीपासून संरक्षण मिळवण्यासाठी बांधली जात असत.
सामाजिक व्यवस्था:
जेव्हा अनेक कुटुंबे एकत्र राहू लागली, तेव्हा त्यांच्यात नियमांची गरज भासू लागली. कामाची विभागणी झाली. काही लोक शेती करू लागले, काही लोक पशुपालन करू लागले, तर काही लोक मातीची भांडी किंवा हत्यारे बनवू लागले. यातूनच गावचा प्रमुख किंवा टोळीचा प्रमुख ही संकल्पना उदयास आली. या काळात जमिनीची मालकी वैयक्तिक नसून संपूर्ण समुदायाची असायची, असे मानले जाते.
५. तंत्रज्ञान आणि हत्यारे: नवाश्मयुगीन क्रांती
या काळाला 'नवाश्मयुग' म्हणण्याचे मुख्य कारण म्हणजे या काळातील दगडाची हत्यारे पूर्वीपेक्षा जास्त प्रगत, गुळगुळीत आणि धारदार होती.
हत्यारांचे स्वरूप:
१. घासलेली हत्यारे: मानवाने दगडांना घासून त्यांना चकाकी दिली आणि त्यांना विशिष्ट आकार दिला.
२. कुऱ्हाड: लाकूड तोडण्यासाठी आणि जमीन साफ करण्यासाठी कुऱ्हाडीचा वापर होऊ लागला.
३. वरवंटा आणि पाटा: धान्य दळण्यासाठी किंवा कुटण्यासाठी पाटा आणि वरवंटा यांसारख्या साधनांचा शोध लागला.
४. हाडांची हत्यारे: दगडांशिवाय प्राण्यांच्या हाडांपासून सुया, बाणांची टोके आणि मासेमारीचे गळ बनवले जाऊ लागले.
चाकाचा शोध:
नवाश्मयुगाच्या उत्तरार्धात लागलेला चाकाचा शोध ही मानवी इतिहासातील सर्वात मोठी प्रगती मानली जाते. चाकामुळे मातीची भांडी वेगाने बनवणे शक्य झाले आणि वाहतूक सोपी झाली. चाकाच्या शोधामुळे व्यापाराला खऱ्या अर्थाने गती मिळाली.
६. व्यापार, कला आणि साठवणूक (मातीची भांडी)
अतिरिक्त अन्नाचे उत्पादन झाल्यामुळे ते साठवून ठेवणे आवश्यक होते. यासाठी मानवाने मातीच्या भांड्यांचा वापर सुरू केला. सुरुवातीला ही भांडी हाताने बनवली जात होती, पण चाकाच्या शोधामुळे त्यांना सुंदर आकार आणि मजबुती मिळाली.
मातीची भांडी:
मानव ही भांडी भाजून कडक करू लागला जेणेकरून त्यात पाणी किंवा दूध ठेवता येईल. भांड्यांवर नक्षीकाम आणि रंगकामही केले जाऊ लागले, जे मानवाच्या कलात्मक प्रवृत्तीचे दर्शन घडवते. या भांड्यांचा वापर स्वयंपाकासाठी आणि अन्न साठवण्यासाठी केला जात असे.
व्यापार:
एका प्रदेशात पिकणारे धान्य दुसऱ्या प्रदेशात नेऊन त्या बदल्यात दुसरी वस्तू घेणे (वस्तू विनिमय) यातून व्यापाराची सुरुवात झाली. उदाहरणार्थ, समुद्रकिनाऱ्यावरील लोक मासे किंवा शंख शिंपले देऊन शेती करणाऱ्यांकडून धान्य मिळवत असत.
७. महत्त्वाच्या पुरातत्वीय स्थळांचा अभ्यास
परीक्षेच्या दृष्टीने काही महत्त्वाची ठिकाणे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. मेहरगड (बलुचिस्तान, पाकिस्तान):
हे भारतीय उपखंडातील सर्वात प्राचीन शेतीचे ठिकाण मानले जाते. येथे सुमारे $७०००$ ई.स.पूर्व काळात गहु आणि बार्लीची शेती केली जात असे. मेहरगडमध्ये चौकोनी घरांचे अवशेष आणि धान्य साठवण्याची कोठारे सापडली आहेत. येथे मृत व्यक्तींसोबत पाळीव प्राणी (उदा. शेळी) गाडल्याचे पुरावे सापडले आहेत, जे त्या काळातील पुनर्जन्माच्या कल्पनेवर प्रकाश टाकतात.
२. बुर्झाहोम आणि गुफक्राल (काश्मीर):
येथे जमिनीतील खड्ड्यात बांधलेली घरे सापडली आहेत. तसेच, येथे हाडांपासून बनवलेली मोठ्या प्रमाणावरील हत्यारे आढळतात.
३. कोलडिहवा (उत्तर प्रदेश):
या ठिकाणी तांदळाच्या शेतीचे सर्वात प्राचीन पुरावे सापडले आहेत.
४. चिरंद (बिहार):
येथे हाडांच्या हत्यारांचे अवशेष मोठ्या प्रमाणात सापडले आहेत.
५. दक्षिण भारत:
हल्लुर आणि पय्यमपल्ली यांसारख्या ठिकाणी नाचणी आणि मुगाची शेती केली जात असल्याचे पुरावे मिळाले आहेत.
८. निष्कर्ष आणि रिव्हिजन नोट्स
नवाश्मयुग म्हणजे मानवाच्या अन्वेषक बुद्धीचा विजय होता. अन्नाचा शोध घेणारा मानव आता अन्न निर्माण करणारा बनला होता.
महत्त्वाचे मुद्दे:
शेतीची सुरुवात: साधारणतः $१०,०००$ वर्षांपूर्वी.
पहिले पिके: गहु आणि बार्ली.
पहिला पाळीव प्राणी: कुत्रा.
स्थिर वस्तीचे कारण: शेतीची गरज.
मेहरगडचे महत्त्व: भारतीय उपखंडातील सर्वात जुनी शेती.
नवाश्मयुगाचे मुख्य वैशिष्ट्य: चाकाचा शोध आणि घासलेली दगडी हत्यारे.
हा काळ मानवी संस्कृतीच्या विकासाचा पाया आहे. यावर आधारित प्रश्नांमध्ये सहसा स्थळांची नावे, पहिल्या पिकांचे प्रकार आणि मानवाच्या सामाजिक बदलांवर भर दिलेला असतो.
पुढील अभ्यासासाठी तुम्ही या मुद्द्यांची उजळणी करू शकता. तुम्हाला यातील कोणत्याही संकल्पनेवर अधिक माहिती हवी असल्यास नक्की विचारा.
स्थिर जीवनाची सुरुवात
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
