ज्ञानात्मक दृष्टिकोन - मर्मदृष्टी आणि क्षेत्रीय उपपत्ती

वर्तणूकवाद्यांनी केवळ 'उद्दीपक-प्रतिसाद' (S-R) यावर भर दिला, परंतु ज्ञानात्मक विचारवंतांनी मानवी बुद्धी, विचारप्रक्रिया आणि आकलनाला महत्त्व दिले. या लेखात आपण मर्मदृष्टी (Kohler) आणि क्षेत्रीय उपपत्ती (Lewin) यांचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत.

भाग १: मर्मदृष्टी उपपत्ती (Insight Learning - Wolfgang Kohler)

मर्मदृष्टी किंवा अंतर्दृष्टीद्वारे अध्ययन ही संकल्पना 'समष्टीवादी' (Gestalt) मानसशास्त्राचा पाया आहे. जेव्हा एखाद्या समस्येचे निराकरण करण्यासाठी आपण त्यातील सर्व घटकांचा परस्परसंबंध शोधतो आणि अचानक आपल्याला त्या समस्येची उकल होते, तेव्हा त्यास 'मर्मदृष्टी' असे म्हणतात.

१. शास्त्रज्ञाचा परिचय आणि पार्श्वभूमी

वुल्फगँग कोहलर: हे जर्मनीतील प्रसिद्ध गेस्टाल्टवादी मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी पहिल्या महायुद्धाच्या काळात कॅनरी बेटांवर (Tenerife) चिंपांझींवर विविध प्रयोग केले.
गेस्टाल्ट (Gestalt) चा अर्थ: हा जर्मन शब्द असून याचा अर्थ 'पूर्णाकृती' किंवा 'समष्टी' असा होतो. "संपूर्ण हे त्याच्या भागांच्या बेरजेपेक्षा मोठे असते" हे या पंथाचे मुख्य सूत्र आहे.
प्रकाशन: कोहलर यांनी १९१७ मध्ये 'The Mentality of Apes' हा ग्रंथ प्रकाशित केला, ज्यामध्ये त्यांनी चिंपांझींच्या बुद्धिमत्तेवर आधारित प्रयोगांचे वर्णन केले आहे.

२. कोहलरचा चिंपांझीवरील प्रयोग (सुलतानाचा प्रयोग)

कोहलर यांनी 'सुलताना' नावाच्या अत्यंत बुद्धिमान चिंपांझीवर दोन मुख्य प्रकारचे प्रयोग केले:

अ) काठ्यांचा प्रयोग:

सुलतानाला एका पिंजऱ्यात ठेवले गेले आणि पिंजऱ्याच्या बाहेर काही अंतरावर केळी ठेवली गेली.
पिंजऱ्यात दोन काठ्या ठेवल्या होत्या, ज्या एकमेकींना जोडता येत होत्या.
सुरुवातीला सुलतानाने एका काठीने केळी ओढण्याचा प्रयत्न केला, पण ती लहान पडली.
थोडा वेळ विचार केल्यानंतर आणि पिंजऱ्यातील वस्तूंशी खेळल्यानंतर, त्याने अचानक दोन्ही काठ्या एकमेकींना जोडल्या.
काठ्यांची लांबी वाढताच त्याने केळी मिळवली. येथे सुलतानाला काठी आणि केळी यांच्यातील संबंधाचे 'मर्म' समजले.

ब) खोक्यांचा प्रयोग:

पिंजऱ्याच्या छताला उंचावर केळी टांगली होती, जिथे सुलतानाचा हात पोहोचत नव्हता.
पिंजऱ्यात काही लाकडी खोकी (Boxes) विखुरलेली होती.
सुलतानाने उड्या मारून केळी मिळवण्याचा प्रयत्न केला, पण तो अयशस्वी झाला.
काही काळ शांत बसून परिस्थितीचे निरीक्षण केल्यानंतर, त्याने एक खोके दुसऱ्यावर रचले आणि त्यावर चढून केळी मिळवली.

३. मर्मदृष्टी अध्ययनाचे टप्पे

अध्ययन प्रक्रियेत मर्मदृष्टी खालील क्रमाने घडते:

समस्येची जाणीव: सुरुवातीला व्यक्तीसमोर एक ध्येय असते, परंतु तिथे पोहोचण्यात अडथळा असतो.
निरीक्षण आणि शोध: व्यक्ती परिस्थितीतील विविध घटकांचे निरीक्षण करते.
गर्भास्था (Incubation): काही काळ व्यक्ती प्रत्यक्ष कृती थांबवून मानसिक स्तरावर विचार करते.
मर्मदृष्टीचा उदय (Aha! Moment): अचानक सर्व घटकांमधील संबंध स्पष्ट होतो आणि समस्येचे उत्तर सापडते.
कृती आणि पडताळणी: मिळालेल्या युक्तीचा वापर करून समस्या सोडवली जाते.

४. मर्मदृष्टीची प्रमुख वैशिष्ट्ये

अचानकपणा: मर्मदृष्टी ही प्रयत्न-प्रमाद पद्धतीसारखी हळूहळू घडणारी प्रक्रिया नसून ती 'एकाएकी' घडते.
पूर्णाकृतीचे आकलन: जोपर्यंत परिस्थितीचे संपूर्ण ज्ञान होत नाही, तोपर्यंत मर्मदृष्टी लाभत नाही.
स्थलांतरण क्षमता: एकदा एका विशिष्ट परिस्थितीत मर्मदृष्टी प्राप्त झाली की, तशाच प्रकारच्या दुसऱ्या नवीन समस्येत तिचा वापर सहज करता येतो.
बुद्धिमत्तेवर अवलंबून: ज्याची बुद्धिमत्ता जास्त, त्याला मर्मदृष्टी लवकर प्राप्त होते.

५. शैक्षणिक महत्त्व (Educational Implications)

पूर्णाकडून अंशाकडे (Whole to Part): शिक्षकांनी पाठाचे अध्यापन करताना आधी संपूर्ण संकल्पना सांगावी आणि नंतर त्याचे भाग शिकवावेत. उदा. आधी संपूर्ण कविता वाचून दाखवावी आणि नंतर प्रत्येक ओळीचा अर्थ सांगावा.
घोकंपट्टीला विरोध: हे अध्ययन पोपटपंचीवर आधारित नसून आकलनावर आधारित आहे, त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी विषयाचे मर्म समजून घेण्यावर भर दिला जातो.
समस्या निवारण पद्धती: वर्गात विद्यार्थ्यांना स्वतः विचार करण्याची संधी द्यावी. शिक्षकांनी आयती उत्तरे न देता विद्यार्थ्यांना मर्म शोधण्यास प्रवृत्त करावे.
सहसंबंधावर भर: विविध विषयांचा एकमेकांशी असलेला संबंध स्पष्ट केल्यास विद्यार्थ्यांचे आकलन सुधारते.
सर्जनशीलता विकास: विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या क्लृप्त्या शोधण्यास प्रोत्साहन दिल्याने त्यांची सर्जनशीलता वाढते.

६. मर्यादा

लहान मुलांसाठी कठीण: प्राथमिक स्तरावरील खूप लहान मुलांकडे तितकी परिपक्व बुद्धी नसल्याने त्यांना सर्वच बाबतीत मर्मदृष्टी वापरणे कठीण जाते.
मंदबुद्धी विद्यार्थ्यांसाठी मर्यादा: ज्या विद्यार्थ्यांची आकलन शक्ती कमी आहे, त्यांना स्वतःहून मर्म शोधण्यास अडचण येते.
वेळेचा अभाव: प्रत्येक संकल्पना मर्मदृष्टीने शिकवायची झाल्यास अभ्यासक्रम पूर्ण करण्यास खूप वेळ लागू शकतो.

भाग २: क्षेत्रीय उपपत्ती (Field Theory - Kurt Lewin)

कर्ट लेविन यांना 'सामाजिक मानसशास्त्राचे जनक' मानले जाते. त्यांची क्षेत्रीय उपपत्ती व्यक्तीचे वर्तन आणि त्याचे वातावरण यांच्यातील परस्परसंबंधावर आधारित आहे.

१. शास्त्रज्ञाचा परिचय

कर्ट लेविन: हे मूळचे जर्मन-अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ होते. ते गेस्टाल्टवादी विचारांनी प्रभावित होते.
प्रकाशन: त्यांनी १९३५ मध्ये 'A Dynamic Theory of Personality' आणि 'Principles of Topological Psychology' हे ग्रंथ लिहिले.

२. क्षेत्रीय उपपत्तीची मुख्य संकल्पना

लेविन यांच्या मते, व्यक्तीचे वर्तन हे केवळ त्याच्या अनुवंशिकतेवर अवलंबून नसून, त्या विशिष्ट वेळी तो ज्या 'क्षेत्रात' किंवा 'वातावरणात' असतो, त्यावर अवलंबून असते.

३. जीवन अवकाश (Life Space - L)

व्यक्ती आणि तिचे मानसशास्त्रीय पर्यावरण (Psychological Environment) मिळून 'जीवन अवकाश' तयार होतो.
यात व्यक्तीचे विचार, गरजा, सभोवतालचे लोक, वस्तू आणि परिस्थिती यांचा समावेश असतो.
ज्या गोष्टींचा व्यक्तीच्या वर्तनावर प्रभाव पडतो, त्याच गोष्टी जीवन अवकाशाचा भाग असतात.

४. कर्ट लेविन यांचे वर्तनाचे सूत्र

लेविन यांनी वर्तनाचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी गणिताचा आधार घेतला:

B = f(P, E)

येथे:

$B$ (Behavior): व्यक्तीचे वर्तन.
$f$ (Function): फलन किंवा प्रक्रिया.
$P$ (Person): व्यक्तीची अंतर्गत स्थिती (बुद्धी, गरजा, अनुभव).
$E$ (Environment): बाह्य मानसशास्त्रीय पर्यावरण.

अर्थ: व्यक्तीचे वर्तन हे व्यक्ती आणि पर्यावरण यांच्यातील आंतरक्रियेचे फलित आहे.

५. क्षेत्रीय उपपत्तीचे महत्त्वाचे घटक

सदिश शक्ती (Vectors):
- या अशा शक्ती आहेत ज्या व्यक्तीला एखाद्या ध्येयाकडे खेचतात किंवा ध्येयापासून दूर ढकलतात.
- या शक्तींमुळेच वर्तनाला दिशा आणि गती प्राप्त होते.
आकर्षण आणि विकर्षण (Valence):
- धन मूल्य (Positive Valence): ज्या गोष्टी आपल्याला हव्याहव्याशा वाटतात (उदा. यश, बक्षीस).
- ऋण मूल्य (Negative Valence): ज्या गोष्टी आपण टाळू इच्छितो (उदा. शिक्षा, अपमान, अपयश).
अडथळे (Barriers):
- ध्येयापर्यंत पोहोचताना येणाऱ्या समस्या किंवा प्रतिबंध. उदा. परीक्षेचा कठीण पेपर किंवा आर्थिक टंचाई.
क्षेत्रशास्त्र (Topology):
- लेविन यांनी भूमितीतील या संकल्पनेचा वापर करून मानवी जीवनातील स्थाने आणि सीमा स्पष्ट केल्या आहेत.

६. मानसिक संघर्ष (Conflicts)

जेव्हा दोन किंवा अधिक परस्परविरोधी शक्ती जीवन अवकाशात कार्य करतात, तेव्हा संघर्ष निर्माण होतो. लेविन यांनी याचे ३ प्रकार सांगितले आहेत:

हवे-हवे संघर्ष (Approach-Approach): जेव्हा दोन चांगल्या गोष्टींपैकी एक निवडायची असते. (उदा. दोन चांगल्या नोकऱ्यांच्या संधी असणे).
नको-नको संघर्ष (Avoidance-Avoidance): जेव्हा दोन्ही पर्याय वाईट असतात, पण एक निवडावाच लागतो. (उदा. अभ्यास करणे किंवा नापास होणे).
हवे-नको संघर्ष (Approach-Avoidance): जेव्हा एकाच ध्येयाचे फायदे आणि तोटे दोन्ही असतात. (उदा. मिठाई खाणे आवडते पण वजन वाढण्याची भीती वाटते).

७. शैक्षणिक महत्त्व (Educational Implications)

वातावरणाची निर्मिती: वर्गातील वातावरण आनंदी आणि उत्साहवर्धक असावे जेणेकरून विद्यार्थ्यांचे जीवन अवकाश सकारात्मक राहील.
प्रेरणा (Motivation): शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या जीवनातील 'धन मूल्य' वाढवण्याचा प्रयत्न करावा.
अडथळे दूर करणे: अध्ययनातील समस्या ओळखून त्या दूर करण्यास मदत करावी.
विद्यार्थ्यांचे आकलन: प्रत्येक विद्यार्थ्याचे 'जीवन अवकाश' वेगळे असते, हे ओळखून शिक्षकांनी वैयक्तिक लक्ष द्यावे.
गट गतीशीलता (Group Dynamics): लेविन यांनी गटातील आंतरक्रियेवर भर दिला आहे, त्यामुळे सहकार्यपूर्ण अध्ययनाला (Cooperative Learning) महत्त्व प्राप्त होते.

८. मर्यादा

अमूर्त संकल्पना: जीवन अवकाश किंवा सदिश शक्ती यांसारख्या संकल्पनांचे मापन करणे कठीण आहे.
गुंतागुंत: मानवी वर्तन हे अत्यंत गुंतागुंतीचे असते, ते केवळ एका सूत्राने स्पष्ट करणे नेहमीच शक्य नसते.
जास्त तांत्रिक: ही उपपत्ती गणिताच्या संज्ञा वापरत असल्याने सामान्य शिक्षकांना समजण्यास थोडी तांत्रिक वाटते.

मर्मदृष्टी आणि क्षेत्रीय उपपत्ती: तुलनात्मक सारांश

घटक	मर्मदृष्टी उपपत्ती (Kohler)	क्षेत्रीय उपपत्ती (Lewin)
मुख्य भर	बौद्धिक प्रक्रिया आणि समस्या निवारण.	व्यक्ती आणि वातावरण यांच्यातील संबंध.
प्रमुख साधन	सुलताना चिंपांझीवरील प्रयोग.	$B = f(P, E)$ हे सूत्र.
कळीची संकल्पना	अचानक उकल (Insight).	जीवन अवकाश (Life Space).
शिक्षकाची भूमिका	समस्या निर्माण करणे आणि मर्म शोधण्यास मदत करणे.	अध्ययन पोषक वातावरण निर्माण करणे.

या दोन्ही उपपत्तींनी शिक्षण क्षेत्रात महत्त्वाची क्रांती घडवून आणली आहे. मर्मदृष्टीमुळे आपल्याला समजले की, शिक्षण ही केवळ सवय नसून ती एक बुद्धिनिष्ठ प्रक्रिया आहे, तर क्षेत्रीय उपपत्तीमुळे आपल्याला समजले की, विद्यार्थ्याचे वर्तन हे त्याच्या सभोवतालच्या वातावरणावर कसे अवलंबून असते. Maha TET परीक्षेसाठी या उपपत्तींचे शास्त्रज्ञ, त्यांचे ग्रंथ, त्यांचे प्रयोग आणि शैक्षणिक उपयोग यावर प्रश्न विचारले जाण्याची दाट शक्यता असते.