विद्यार्थी प्रधान पद्धती: संकल्पना आणि स्वरूप
विद्यार्थी प्रधान पद्धती म्हणजे अशी अध्यापन पद्धती ज्यामध्ये विद्यार्थ्यांच्या गरजा, आवडीनिवडी, क्षमता आणि गती या गोष्टींचा विचार करून अध्यापनाचे नियोजन केले जाते. या पद्धतीमध्ये शिक्षक हा केवळ माहिती देणारा न राहता तो एक 'सुलभक' म्हणून काम करतो.
विद्यार्थी प्रधान पद्धतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
विद्यार्थ्यांची सक्रियता: या पद्धतीमध्ये विद्यार्थी केवळ ऐकण्याचे काम करत नाही, तर तो विविध कृतींमध्ये सहभागी होतो. जोपर्यंत विद्यार्थी स्वतःहून कृती करत नाही, तोपर्यंत त्याचे ज्ञान पक्के होत नाही, असा या पद्धतीचा मूळ विचार आहे.
लोकशाही वातावरण: वर्गामध्ये शिक्षकाची हुकूमशाही नसते. विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारण्याचे, स्वतःची मते मांडण्याचे आणि शंका विचारण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य असते.
वैयक्तिक भिन्नतेचा विचार: प्रत्येक मुलाची शिकण्याची गती वेगळी असते. ही पद्धत प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या वैयक्तिक क्षमतेचा आदर करते.
अनुभवातून शिक्षण: ही पद्धत पुस्तकी ज्ञानापेक्षा प्रत्यक्ष अनुभवाला जास्त महत्त्व देते.
शिक्षकाची बदललेली भूमिका:
आधुनिक शिक्षण पद्धतीत शिक्षकाला 'फ्रेंड, फिलॉसॉफर आणि गाईड' मानले जाते. शिक्षकाने वर्गात गेल्यावर फक्त व्याख्यान देणे अपेक्षित नाही. शिक्षकाने असे वातावरण निर्माण केले पाहिजे की ज्यामध्ये विद्यार्थी स्वतःहून शिकण्यास प्रवृत्त होतील. शिक्षकाचे मुख्य काम म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या मार्गातील अडथळे दूर करणे आणि त्यांना योग्य दिशा दाखवणे हे आहे.
1. चर्चा पद्धती (Discussion Method)
चर्चा पद्धती ही एक अत्यंत प्रभावी विद्यार्थी प्रधान पद्धती आहे. यामध्ये शिक्षक आणि विद्यार्थी किंवा विद्यार्थ्यांचे गट एखाद्या विषयावर विचारमंथन करतात आणि निष्कर्षापर्यंत पोहोचतात.
चर्चेचे प्रकार:
अनौपचारिक चर्चा: ही चर्चा वर्गात नैसर्गिकरित्या घडते. एखादा मुद्दा शिकवत असताना मुले अचानक प्रश्न विचारतात आणि त्यातून जी चर्चा घडते, तिला अनौपचारिक चर्चा म्हणतात.
औपचारिक चर्चा: यामध्ये विषय आधीच ठरलेला असतो. चर्चेची वेळ, ठिकाण आणि सहभागी होणारे सदस्य निश्चित असतात.
चर्चेचे नियोजन कसे करावे?
चर्चा पद्धती यशस्वी होण्यासाठी शिक्षकाने योग्य नियोजन करणे गरजेचे असते. सर्वात आधी विषयाची निवड योग्य असावी. विषय असा असावा ज्यावर विविध मते मांडता येतील. त्यानंतर वर्गाचे लहान गट करावेत. चर्चे दरम्यान प्रत्येक विद्यार्थ्याला बोलण्याची संधी मिळेल याची काळजी शिक्षकाने घ्यावी लागते.
फायदे:
विद्यार्थ्यांमध्ये संवाद कौशल्य विकसित होते.
दुसऱ्यांच्या मतांचा आदर करण्याची वृत्ती निर्माण होते.
विद्यार्थ्यांच्या विचारशक्तीला चालना मिळते.
मर्यादा:
जर शिक्षकाचे नियंत्रण नसेल, तर चर्चा भरकटण्याची शक्यता असते.
वर्गातील हुशार मुलेच जास्त बोलतात आणि लाजाळू मुले मागे राहतात.
या पद्धतीला वेळ जास्त लागतो.
2. प्रश्नोत्तर पद्धती (Socratic Method)
या पद्धतीला 'सॉक्रेटीस पद्धती' असेही म्हणतात कारण ग्रीक तत्त्ववेत्ता सॉक्रेटीस यांनी या पद्धतीचा वापर केला होता. "अध्यापन करणे म्हणजे सांगणे नव्हे तर विद्यार्थ्यांच्या मनात असलेले सुप्त ज्ञान प्रश्नांच्या माध्यमातून बाहेर काढणे होय," असे ही पद्धत मानते.
प्रभावी प्रश्नांची वैशिष्ट्ये:
शिक्षकाने विचारलेले प्रश्न कसे असावेत, यावर या पद्धतीचे यश अवलंबून असते.
स्पष्टता आणि अचूकता: प्रश्न सोपा आणि समजण्यासारखा असावा. प्रश्नाची भाषा संदिग्ध नसावी.
उद्देशपूर्णता: प्रत्येक प्रश्नामागे काहीतरी उद्दिष्ट असावे. उगाच वेळ घालवण्यासाठी प्रश्न विचारू नयेत.
क्रमबद्धता: प्रश्न एका क्रमाने असावेत. सोप्या प्रश्नाकडून कठीण प्रश्नांकडे जावे.
संक्षिप्तता: प्रश्न फार मोठा नसावा. तो नेमका असावा.
शिक्षकाचे कौशल्य:
प्रश्नोत्तर पद्धतीत शिक्षकाने प्रश्न विचारल्यानंतर विद्यार्थ्यांना विचार करायला वेळ दिला पाहिजे. जर विद्यार्थ्याला उत्तर देता आले नाही, तर त्याला लगेच रागावण्याऐवजी सूचक प्रश्न विचारून उत्तरापर्यंत नेले पाहिजे. चुकीच्या उत्तराचाही तिरस्कार न करता त्यातून मुलाला नवीन काय शिकवता येईल, याचा विचार शिक्षकाने करावा.
3. समस्या निराकरण पद्धती (Problem Solving Method)
समस्या निराकरण ही एक वैज्ञानिक दृष्टिकोनावर आधारित पद्धत आहे. यामध्ये विद्यार्थ्यांसमोर एक समस्या ठेवली जाते आणि विद्यार्थी ती सोडवण्यासाठी प्रयत्न करतात.
वैज्ञानिक पायऱ्या:
समस्या निराकरण पद्धतीमध्ये खालील पायऱ्यांचा वापर केला जातो:
समस्येची जाणीव: विद्यार्थ्याला आधी हे समजले पाहिजे की समोर एक समस्या आहे.
समस्येची निश्चिती: समस्येचे स्वरूप नक्की काय आहे, हे स्पष्ट केले जाते.
माहिती संकलन: समस्या सोडवण्यासाठी लागणारी सर्व माहिती गोळा केली जाते.
गृहीतके मांडणे: समस्या कशी सोडवता येईल, याबद्दल काही संभाव्य उत्तरे किंवा मार्ग ठरवले जातात.
परीक्षण: मांडलेली गृहीतके तपासून पाहिली जातात.
निष्कर्ष: शेवटी योग्य उत्तर शोधले जाते आणि नियम तयार केला जातो.
फायदे:
या पद्धतीमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये तर्कसंगत विचार करण्याची क्षमता निर्माण होते. ही पद्धत विज्ञानासारख्या विषयांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. मुले स्वतः शोध लावत असल्यामुळे मिळालेले ज्ञान कायमस्वरूपी टिकते.
4. स्वयं अध्ययन व डाल्टन पद्धती
'हेलन पार्कहर्स्ट' यांनी डाल्टन पद्धती विकसित केली. या पद्धतीचा मुख्य उद्देश विद्यार्थ्यांवरील वर्गाचे आणि वेळापत्रकाचे दडपण दूर करणे हा होता.
डाल्टन पद्धतीचे स्वरूप:
या पद्धतीत वर्गाचे रूपांतर प्रयोगशाळेत केले जाते. प्रत्येक विषयासाठी वेगळी खोली असते. विद्यार्थ्यांना 'करार' (Contract) दिला जातो. म्हणजे एका ठराविक काळात विद्यार्थ्यांनी किती अभ्यास पूर्ण करायचा आहे, हे ठरवले जाते.
स्वातंत्र्य: विद्यार्थी स्वतःच्या आवडीचा विषय आधी घेऊ शकतो. त्याला एकाच जागेवर बसून राहण्याचे बंधन नसते.
सहकार्य: विद्यार्थी एकमेकांच्या मदतीने शिकू शकतात.
वेळापत्रकाचा अभाव: या पद्धतीत पारंपरिक तासिका नसतात. विद्यार्थी ज्या विषयाचा अभ्यास करायचा आहे, त्या विषयाच्या प्रयोगशाळेत जाऊन बसतो.
महत्त्व:
ही पद्धत स्वयं अध्ययनाला (Self-study) प्रोत्साहन देते. मुलांमध्ये जबाबदारीची जाणीव निर्माण होते. ज्या मुलांची शिकण्याची गती मंद असते, त्यांच्यासाठी ही पद्धत वरदान ठरते कारण त्यांच्यावर कोणाचीही घाई नसते.
5. बुद्धिमंथन पद्धती (Brainstorming Method)
अॅलेक्स ऑसबर्न यांनी ही पद्धत शोधली. ही पद्धत प्रामुख्याने सृजनशील विचार (Creative Thinking) विकसित करण्यासाठी वापरली जाते.
पद्धतीचे कार्य:
शिक्षकाने वर्गासमोर एक समस्या मांडायची आणि विद्यार्थ्यांना सांगायचे की, "तुमच्या मनात जे काही येईल ते बोला, चूक की बरोबर याचा विचार करू नका."
बुद्धिमंथनाचे नियम:
टीकेला मनाई: कोणत्याही विद्यार्थ्याच्या कल्पनेवर किंवा उत्तरावर कोणीही टीका करायची नाही.
मुक्त विचारांना वाव: कल्पना जितकी विचित्र किंवा आगळीवेगळी असेल, तितके तिचे स्वागत केले जाते.
संख्या महत्त्वाची: सुरुवातीला उत्तराच्या दर्जापेक्षा उत्तरांच्या संख्येवर भर दिला जातो. जास्तीत जास्त कल्पना गोळा करणे हे उद्दिष्ट असते.
संयोजन: नंतर सर्व कल्पनांचे एकत्रीकरण करून त्यातील सर्वोत्तम पर्याय निवडला जातो.
ही पद्धत वर्गातील कंटाळवाणे वातावरण दूर करण्यासाठी आणि विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीला वाव देण्यासाठी अत्यंत प्रभावी आहे.
6. प्रयोग व प्रकल्प पद्धती (Project Method)
प्रकल्प पद्धतीचे जनक 'विल्यम किलपॅट्रिक' हे आहेत. ही पद्धत 'प्रयोजनवाद' (Pragmatism) या तत्त्वज्ञानावर आधारित आहे. किलपॅट्रिक यांच्या मते, "प्रकल्प म्हणजे सामाजिक वातावरणात पूर्ण हेतूने केलेली मनःपूर्वक कृती होय."
प्रकल्पाच्या पायऱ्या:
परिस्थिती निर्माण करणे: शिक्षकाने आधी प्रकल्पाची गरज निर्माण होईल अशी परिस्थिती तयार करावी.
प्रकल्पाची निवड: विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या आवडीनुसार प्रकल्पाची निवड करावी.
नियोजन: प्रकल्प कसा पूर्ण करायचा, याचे लेखी नियोजन केले जाते.
अंमलबजावणी: नियोजनानुसार प्रत्यक्ष काम केले जाते.
मूल्यमापन: काम पूर्ण झाल्यावर ते उद्दिष्टानुसार झाले आहे का, हे तपासले जाते.
नोंद ठेवणे: संपूर्ण प्रक्रियेचा अहवाल लिहिला जातो.
फायदे:
प्रकल्प पद्धतीमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये श्रमप्रतिष्ठा निर्माण होते. त्यांना प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव मिळतो. ही पद्धत 'करून शिका' (Learning by doing) या तत्त्वावर चालते.
फ्लाण्डर्सची आंतरक्रिया विश्लेषण प्रणाली (FIAC)
शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यात वर्गात नेमकी काय चर्चा होते आणि त्याचा परिणाम काय होतो, हे मोजण्यासाठी एडमंड फ्लाण्डर्स यांनी १९५९ मध्ये ही प्रणाली विकसित केली. यालाच Flanders Interaction Analysis Category System असे म्हणतात. वर्गातील शाब्दिक आंतरक्रिया मोजण्यासाठी ही एक अत्यंत शास्त्रीय पद्धत आहे.
फ्लाण्डर्सने वर्गातील आंतरक्रियेचे एकूण १० श्रेणींमध्ये विभाजन केले आहे:
१. शिक्षकाचे बोलणे (Teacher Talk): यामध्ये ७ श्रेणी येतात:
भावनांचा स्वीकार: विद्यार्थ्यांच्या भावना समजून घेणे आणि त्यांना प्रोत्साहन देणे.
स्तुती किंवा प्रोत्साहन: विद्यार्थ्याने चांगले काम केल्यास त्याचे कौतुक करणे.
विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांचा स्वीकार: विद्यार्थ्याने मांडलेला विचार शिक्षकाने पुढे नेणे.
प्रश्न विचारणे: माहिती मिळवण्यासाठी किंवा विचारांना चालना देण्यासाठी प्रश्न विचारणे.
व्याख्यान देणे (Lectures): शिक्षकाने स्वतः माहिती किंवा तथ्य सांगणे.
सूचना देणे: विद्यार्थ्यांना एखादी कृती करण्यासाठी आज्ञा देणे.
अधिकार दर्शवणे किंवा टीका करणे: विद्यार्थ्यांच्या वर्तनाबद्दल नाराजी व्यक्त करणे किंवा स्वतःचे प्रभुत्व गाजवणे.
२. विद्यार्थ्यांचे बोलणे (Student Talk): यामध्ये २ श्रेणी येतात: 8. विद्यार्थ्यांचा प्रतिसाद: शिक्षकाने विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देणे. 9. विद्यार्थ्यांचा पुढाकार: विद्यार्थी स्वतःहून प्रश्न विचारतो किंवा नवीन विचार मांडतो.
३. शांतता किंवा गोंधळ (Silence/Confusion): 10. शांतता किंवा गोंधळ: वर्गात जेव्हा कोणीही बोलत नसते किंवा जेव्हा काय चालले आहे हे समजत नसते (गोंधळ), तेव्हा ही श्रेणी वापरली जाते.
FIAC चे महत्त्व:
या प्रणालीमुळे शिक्षकाला स्वतःच्या अध्यापन पद्धतीचे विश्लेषण करता येते. वर्गात शिक्षक किती वेळ बोलतात आणि विद्यार्थी किती वेळ बोलतात, हे यातून स्पष्ट होते. जर वर्गात शिक्षकच ९०% वेळ बोलत असतील, तर ते अध्यापन विद्यार्थी प्रधान नाही, असे समजले जाते. आदर्श वर्गात विद्यार्थ्यांच्या सहभागाचे प्रमाण जास्त असावे.
मर्यादा:
ही पद्धत केवळ 'शाब्दिक' आंतरक्रियेवर भर देते. शिक्षकाचे हावभाव, देहबोली किंवा विद्यार्थ्यांच्या कृती (अशाब्दिक गोष्टी) याकडे या पद्धतीत दुर्लक्ष केले जाते.
निष्कर्ष
विद्यार्थी प्रधान अध्यापन पद्धती या केवळ आधुनिक संकल्पना नसून त्या शिक्षणाच्या प्रक्रियेला अर्थपूर्ण बनवणाऱ्या आहेत. वर्गातील परिस्थितीनुसार कोणत्या वेळी कोणती पद्धत वापरावी, हे ठरवण्याचे कौशल्य शिक्षकाकडे असले पाहिजे. शेवटी, शिक्षण हे विद्यार्थ्यांसाठी आहे, म्हणून विद्यार्थ्याला केंद्रस्थानी ठेवून केलेले अध्यापनच खऱ्या अर्थाने यशस्वी ठरते.
विद्यार्थी प्रधान अध्यापन पद्धती
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
