भाग १: सामाजिक निरीक्षणात्मक उपपत्ती(Social Learning Theory)
अल्बर्ट बंडुरा यांनी मांडलेली ही उपपत्ती आधुनिक मानसशास्त्रात अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. मुले केवळ चुका आणि सुधारणा यातूनच शिकत नाहीत, तर ती इतरांच्या वर्तनाचे निरीक्षण करून खूप काही शिकतात, हा या उपपत्तीचा मुख्य गाभा आहे.
१. शास्त्रज्ञाचा परिचय आणि पार्श्वभूमी
नाव: अल्बर्ट बंडुरा.
जन्म व कार्यकाळ: बंडुरा हे कॅनेडियन-अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी स्टॅनफोर्ड विद्यापीठात दीर्घकाळ संशोधन केले.
प्रकाशन: त्यांनी १९७७ मध्ये 'Social Learning Theory' हा ग्रंथ प्रसिद्ध केला.
सिद्धांताचे स्वरूप: या उपपत्तीला 'सामाजिक बोधनात्मक उपपत्ती' असेही म्हटले जाते. ती वर्तनवाद आणि बोधवाद या दोन्हीचा सुवर्णमध्य साधते.
मुख्य विचार: व्यक्ती केवळ बाह्य उत्तेजकांना प्रतिसाद देत नाही, तर ती स्वतःच्या बुद्धीचा वापर करून इतरांच्या वर्तनाचे अनुकरण करायचे की नाही, हे ठरवते.
२. बोबो डॉल प्रयोग
बंडुरा यांनी मुलांच्या वर्तनावर निरीक्षणाचा काय परिणाम होतो, हे पाहण्यासाठी हा प्रसिद्ध प्रयोग केला.
प्रयोगाची मांडणी: मुलांच्या एका गटाला एका खोलीत नेण्यात आले जेथे एका मोठ्या प्लास्टिकच्या 'बोबो डॉल' ला एक प्रौढ व्यक्ती मारहाण करत होती, तिला हवेत फेकत होती आणि तिच्यावर ओरडत होती.
दुसरा गट: दुसऱ्या गटाला अशा खोलीत नेले जेथे एक प्रौढ व्यक्ती त्या बाहुलीशी अत्यंत शांतपणे आणि प्रेमाने खेळत होती.
तिसरा गट (नियंत्रित): या गटाला कोणतेही विशेष प्रदर्शन दाखवले गेले नाही.
अनुभव: त्यानंतर सर्व मुलांना स्वतंत्रपणे एका खोलीत खेळायला सोडले गेले जेथे तीच बोबो डॉल ठेवलेली होती.
निष्कर्ष: ज्या मुलांनी आक्रमक वर्तन पाहिले होते, त्यांनी बाहुलीला तशाच प्रकारे मारहाण केली. ज्यांनी शांत वर्तन पाहिले होते, त्यांनी बाहुलीशी हिंसक वर्तन केले नाही.
सिद्धांत: मुले जे पाहतात, त्याचेच अनुकरण करतात.
३. अध्ययनाचे ४ मुख्य टप्पे
बंडुरा यांच्या मते, केवळ समोर एखादी गोष्ट घडणे म्हणजे अध्ययन नव्हे. त्या प्रक्रियेत खालील चार टप्प्यांचा समावेश असतो:
अ) अवधान
निरीक्षणाद्वारे शिकण्यासाठी सर्वात आधी त्या मॉडेलच्या किंवा वर्तनाच्या गोष्टीकडे लक्ष देणे गरजेचे असते.
जर एखादी गोष्ट आकर्षक, नवीन किंवा प्रभावी असेल, तर विद्यार्थी त्याकडे अधिक लक्ष देतात.
उदा. वर्गात शिक्षक जेव्हा एखादा प्रयोग करून दाखवतात, तेव्हा विद्यार्थी त्यातील हालचालींकडे किती बारकाईने बघतात, यावर त्यांचे शिकणे अवलंबून असते.
ब) धारणा
पाहिलेले वर्तन मनात साठवून ठेवण्याची प्रक्रिया म्हणजे धारणा.
विद्यार्थी त्या माहितीचे मानसिक प्रतिमा किंवा शब्दांमध्ये रूपांतर करून ती स्मृतीत साठवतात.
जर विद्यार्थ्यांनी पाहिलेल्या कृतीचे स्मरण केले नाही, तर त्याचे अनुकरण करणे शक्य नसते.
उदा. शिक्षकांनी शिकवलेली गणिताची पायरी घरी गेल्यावर आठवणे.
क) पुनरुत्पादन
साठवलेल्या माहितीचे प्रत्यक्ष वर्तनात रूपांतर करणे.
या टप्प्यावर व्यक्ती स्वतः ती कृती करून पाहते.
यासाठी शारीरिक क्षमता आणि सरावाची गरज असते.
उदा. शिक्षकांनी दाखवलेले चित्र पाहून विद्यार्थ्यांनी स्वतः चित्र काढण्याचा प्रयत्न करणे.
ड) प्रेरणा
एखाद्या वर्तनाचे अनुकरण करायचे की नाही, हे प्रेरणेवर अवलंबून असते.
जर एखाद्या कृतीबद्दल बक्षीस मिळत असेल, तर ती कृती करण्याची प्रेरणा मिळते. जर शिक्षा होत असेल, तर मुले ते वर्तन टाळतात.
उदा. वर्गात चांगल्या हस्ताक्षरासाठी मुलाचे कौतुक झाले, तर इतर मुलेही तसे लिहिण्याचा प्रयत्न करतात.
४. परस्पर निर्धारवाद
बंडुरा यांनी व्यक्तीचे वर्तन ठरवण्यासाठी तीन घटकांचा परस्पर संबंध सांगितला आहे.
वैयक्तिक घटक: व्यक्तीचे विचार, विश्वास, भावना आणि बौद्धिक क्षमता.
वर्तन: व्यक्तीने केलेली प्रत्यक्ष कृती.
पर्यावरण: आसपासची परिस्थिती, लोक आणि सामाजिक संकेत.
या तिन्ही गोष्टी एकमेकांवर परिणाम करतात. यालाच 'Reciprocal Determinism' असे म्हणतात.
५. स्व-क्षमता
स्वतःच्या क्षमतेवर असलेला विश्वास म्हणजे स्व-क्षमता.
ज्या विद्यार्थ्यांची स्व-क्षमता उच्च असते, ते कठीण कामे आनंदाने स्वीकारतात आणि अपयशाने खचून जात नाहीत.
शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांमध्ये "मी हे करू शकतो" हा आत्मविश्वास निर्माण करणे आवश्यक असते.
६. प्रतिनिधिक प्रबलन
जेव्हा एखादा विद्यार्थी दुसऱ्या विद्यार्थ्याला चांगल्या कामासाठी शाबासकी मिळताना पाहतो, तेव्हा त्यालाही ते काम करण्याची इच्छा होते.
यालाच 'Vicarious Reinforcement' असे म्हणतात.
येथे व्यक्तीला स्वतःला बक्षीस मिळत नाही, पण दुसऱ्याला मिळताना पाहून ती शिकते.
७. शैक्षणिक महत्त्व
शिक्षक हा आदर्श: शिक्षक वर्गात कसे वागतात, कसे बोलतात याचे निरीक्षण विद्यार्थी करत असतात. त्यामुळे शिक्षकांचे वर्तन आदर्श असावे.
सकारात्मक वातावरण: शाळेत आक्रमक किंवा नकारात्मक वर्तन टाळले पाहिजे, कारण मुले त्याचेच अनुकरण करतील.
प्रोत्साहन: विद्यार्थ्यांच्या चांगल्या कृतीचे कौतुक करून इतरांना प्रेरणा द्यावी.
कौशल्य विकास: खेळातील कौशल्ये किंवा हस्तकला शिकवण्यासाठी निदर्शनाचा वापर करावा.
भाग २: प्रभुत्व संपादन उपपत्ती (Mastery Learning Theory)
बेंजामिन ब्लूम यांनी ही उपपत्ती मांडली. पारंपारिक शिक्षण पद्धतीत सर्व विद्यार्थ्यांना एकाच वेळेत एकाच पद्धतीने शिकवले जाते, ज्यामुळे काही मुले मागे पडतात. ब्लूम यांनी यावर उपाय म्हणून ही संकल्पना मांडली.
१. शास्त्रज्ञाचा परिचय
नाव: बेंजामिन ब्लूम.
प्रकाशन: १९६८ मध्ये त्यांनी 'Learning for Mastery' हा लेख लिहिला.
मूळ विचार: बुद्धिमत्ता ही स्थिर नसते. जर प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच्या गरजेनुसार वेळ आणि योग्य अध्यापन पद्धती मिळाली, तर ९५ टक्के विद्यार्थी दिलेल्या विषयात प्रभुत्व मिळवू शकतात.
२. मुख्य संकल्पना
वेळ हा महत्त्वाचा घटक: प्रत्येक विद्यार्थ्याचा शिकण्याचा वेग वेगळा असतो. कुणाला १ तास लागतो, तर कुणाला ३ तास.
प्रभुत्व: विषयातील किमान ८० ते ९० टक्के ज्ञान आत्मसात करणे म्हणजे प्रभुत्व मिळवणे.
अध्यापनाची गुणवत्ता: जर शिक्षक विद्यार्थ्याच्या समजुतीनुसार शिकवत असतील, तर प्रभुत्व मिळवणे सोपे होते.
३. अध्ययनाचे चल घटक
ब्लूम यांनी अध्ययनावर परिणाम करणारे खालील ५ घटक सांगितले आहेत:
१. कल: विद्यार्थ्याची त्या विषयातील नैसर्गिक आवड किंवा गती.
२. अध्यापन समजून घेण्याची क्षमता: शिक्षकांनी वापरलेल्या भाषेचे आणि तंत्राचे आकलन.
३. चिकाटी: विद्यार्थी त्या विषयासाठी किती वेळ कष्ट उपसण्यास तयार आहे.
४. शिकण्यासाठी दिलेला वेळ: प्रत्यक्ष शिकण्यासाठी उपलब्ध असलेला वेळ.
५. अध्यापनाची गुणवत्ता: अध्यापन पद्धती विद्यार्थ्यांच्या गरजांशी किती जुळते.
ब्लूम यांचे सूत्र खालीलप्रमाणे मांडता येते:
४. प्रभुत्व संपादन प्रक्रियेचे टप्पे
अ) उद्दिष्टे निश्चित करणे
सर्वात आधी शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना काय शिकवायचे आहे आणि त्यांनी काय साध्य करायचे आहे, हे स्पष्टपणे ठरवावे.
ही उद्दिष्टे लहान लहान भागांत विभागलेली असावीत.
ब) लहान घटकात विभागणी
संपूर्ण पाठ एकाच वेळी न शिकवता त्याचे छोटे छोटे विभाग (Units) पाडावेत.
एका भागावर प्रभुत्व मिळाल्याशिवाय दुसऱ्या भागाकडे जाऊ नये.
क) प्राथमिक अध्यापन
वर्गात सर्व विद्यार्थ्यांना एकत्र शिकवणे.
ड) रचनात्मक मूल्यमापन
शिकवून झाल्यावर छोटी चाचणी घेणे.
ही चाचणी गुणांसाठी नसून विद्यार्थ्याला काय समजले नाही, हे शोधण्यासाठी असते.
इ) सुधारात्मक सूचना
ज्या विद्यार्थ्यांना चाचणीत कमी गुण मिळाले, त्यांच्यासाठी पुन्हा अध्यापन करणे किंवा वेगळ्या पद्धतीने समजून सांगणे.
ज्यांनी प्रभुत्व मिळवले आहे, त्यांच्यासाठी समृद्धी कार्यक्रम (Enrichment) राबवणे.
फ) संकलित मूल्यमापन
सर्व घटक संपल्यानंतर अंतिम परीक्षा घेणे.
५. प्रभुत्व संपादन उपपत्तीचे फायदे
मागे पडणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी उपयुक्त: हळू शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या गतीने शिकण्याची संधी मिळते.
आत्मविश्वास वाढतो: जेव्हा विद्यार्थी एखादा घटक पूर्णपणे समजून घेतो, तेव्हा त्याचा आत्मविश्वास वाढतो.
पाठांतरापेक्षा आकलनावर भर: येथे केवळ पाठांतर न करता विषयाची सखोल समज विकसित होते.
समान संधी: सामाजिक किंवा आर्थिक दृष्ट्या मागे असलेल्या विद्यार्थ्यांना योग्य वेळ देऊन मुख्य प्रवाहात आणता येते.
६. मर्यादा आणि आव्हाने
वेळेचा अभाव: शाळेच्या मर्यादित वेळापत्रकात प्रत्येक मुलाला हवा तितका वेळ देणे कठीण असते.
शिक्षकांवरील ताण: सुधारात्मक अध्यापन करण्यासाठी शिक्षकांना अतिरिक्त मेहनत घ्यावी लागते.
अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याची घाई: परीक्षा जवळ आल्यामुळे शिक्षक प्रभुत्वापेक्षा अभ्यासक्रम संपवण्याला प्राधान्य देतात.
साधनांची कमतरता: प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी वेगळ्या प्रकारची शैक्षणिक साधने उपलब्ध नसणे.
७. शैक्षणिक उपयोगिता
गणितासारख्या विषयांसाठी ही उपपत्ती अत्यंत प्रभावी आहे, कारण गणितात पहिली पायरी समजल्याशिवाय दुसरी समजणे कठीण असते.
उपचारात्मक अध्यापन (Remedial Teaching) हे या उपपत्तीचाच एक भाग आहे.
संगणक आधारित शिक्षण (C.A.I.) मध्ये या तंत्राचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.
तुलनात्मक तक्ता: बंडुरा विरुद्ध ब्लूम
| घटक | सामाजिक निरीक्षण (बंडुरा) | प्रभुत्व संपादन (ब्लूम) |
| मुख्य केंद्र | इतरांचे निरीक्षण आणि अनुकरण. | वेळ आणि अध्यापनाचा दर्जा. |
| शिक्षकाची भूमिका | एक आदर्श मॉडेल म्हणून. | मार्गदर्शक आणि मूल्यमापनकर्ता. |
| विद्यार्थ्याची भूमिका | सक्रिय निरीक्षक. | स्वतःच्या गतीने शिकणारा. |
| महत्त्वाचा शब्द | अनुकरण / मॉडेलिंग. | सुधारात्मक अध्यापन / वेळ. |
महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
बंडुराने 'बोबो डॉल' प्रयोगाद्वारे आक्रमक वर्तनाचे अनुकरण कसे होते, हे दाखवले.
अध्ययनाचे चार स्तर: अवधान, धारणा, पुनरुत्पादन, प्रेरणा.
'Vicarious Reinforcement' म्हणजे दुसऱ्याला मिळणारे यश पाहून स्वतः शिकणे.
ब्लूम यांच्या मते, कोणत्याही विद्यार्थ्याला कोणत्याही विषयात तज्ञ बनवता येते, फक्त त्याला हवा तितका वेळ दिला पाहिजे.
'Formative Assessment' (रचनात्मक मूल्यमापन) हे ब्लूमच्या उपपत्तीचे हृदय आहे.
सुधारात्मक अध्यापन (Correctives) द्वारे कच्च्या विद्यार्थ्यांच्या उणिवा दूर केल्या जातात.
आधुनिक उपपत्ती - सामाजिक निरीक्षण आणि प्रभुत्व संपादन
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
