बालमानसशास्त्र: स्वरूप, व्याप्ती

१. बालमानसशास्त्र: प्रस्तावना आणि गरज

बालमानसशास्त्र हे केवळ अभ्यासाचे शास्त्र नसून ते शिक्षकांसाठी एक मार्गदर्शक तत्व आहे. मुलांच्या वर्तनाचा शास्त्रीय अभ्यास करून त्यांना योग्य दिशा देणे हा याचा मुख्य उद्देश आहे.

बालकांच्या समस्या आणि बालमानसशास्त्राची गरज:

शारीरिक व मानसिक समस्या: मुलांच्या शारीरिक वाढीसोबतच त्यांच्या मानसिक संघर्षांचा अभ्यास करणे आवश्यक असते. काही मुले अभ्यासात मागे का राहतात किंवा काही मुले अतिशय आक्रमक का असतात, हे समजून घेण्यासाठी या शास्त्राची गरज पडते.
अध्ययन अक्षमता: वाचताना किंवा लिहिताना येणाऱ्या अडचणी शोधण्यासाठी बालमानसशास्त्र मदत करते.
भावनात्मक अस्थिरता: मुलांमधील भीती, राग आणि मत्सर यांसारख्या भावनांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी शिक्षकांना या विषयाचे ज्ञान असणे अनिवार्य आहे.
व्यक्तिगत भिन्नता: प्रत्येक मूल हे दुसऱ्या मुलापेक्षा वेगळे असते. त्यांच्या आवडीनिवडी, बुद्धिमत्ता आणि कल ओळखण्यासाठी या शास्त्राची मोठी भूमिका आहे.
शिक्षकांसाठी महत्त्व: वर्गात शिकवताना कोणत्या वयोगटातील मुलांना कोणती पद्धत योग्य ठरेल, हे ठरवण्यासाठी बालमानसशास्त्र पायाभूत ठरते.

२. बालमानसशास्त्र: ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व विषयाचा विकास

बालमानसशास्त्राचा इतिहास हा तत्वज्ञानापासून सुरू होऊन विज्ञानाकडे झुकणारा आहे.

प्राचीन काळ: प्राचीन काळी बालकांकडे 'लहान प्रौढ' म्हणून पाहिले जात असे. त्यांच्यासाठी स्वतंत्र विचार किंवा पद्धती नव्हत्या.
१७ वे शतक: जॉन लॉक यांनी मुलांचे मन म्हणजे एक कोरी पाटी असते, असा विचार मांडून बाल शिक्षणाकडे जगाचे लक्ष वेधले.
१८ वे शतक: रूसो यांनी 'निसर्गाकडे परत चला' हा संदेश दिला आणि बालकांचे स्वातंत्र्य जपण्याचा पुरस्कार केला.
१९ वे शतक: या काळात बालकांचा शास्त्रीय अभ्यास सुरू झाला. पेस्तॉलॉजी यांनी स्वतःच्या मुलाच्या विकासाच्या नोंदी ठेवून बाल विकासाचा पहिला शास्त्रीय अहवाल तयार केला.
२० वे शतक: स्टॅनली हॉल यांनी बाल अभ्यासाची चळवळ अमेरिकेत सुरू केली. त्यांनी प्रश्नावली पद्धतीचा वापर करून बालकांच्या मनाचा वेध घेतला. यामुळेच त्यांना बालमानसशास्त्राचे जनक मानले जाते.

३. बालमानसशास्त्राच्या महत्त्वाच्या व्याख्या

विविध मानसशास्त्रज्ञांनी बालमानसशास्त्राची व्याप्ती स्पष्ट करण्यासाठी खालील व्याख्या मांडल्या आहेत:

स्टॅनली हॉल: बालकाच्या जन्मापूर्व अवस्थेपासून ते प्रौढावस्थेपर्यंतच्या विकासाचा अभ्यास करणारे शास्त्र म्हणजे बालमानसशास्त्र होय.
क्रो आणि क्रो: गर्भधारणेपासून ते किशोरावस्थेच्या सुरुवातीपर्यंतच्या व्यक्तीच्या विकासाचा अभ्यास म्हणजे बालमानसशास्त्र होय.
सिग्मंड फ्रॉइड: बालपणातील अनुभवांचा व्यक्तीच्या संपूर्ण आयुष्यावर आणि व्यक्तिमत्त्वावर कसा परिणाम होतो, याचा अभ्यास म्हणजे बालमानसशास्त्र.
रॉस: बालकाच्या शारीरिक आणि मानसिक बदलांचा क्रमबद्ध अभ्यास म्हणजे बालमानसशास्त्र होय.
ई. बी. हरलॉक: बालकाचा विकास हा केवळ वाढीपुरता मर्यादित नसून त्यात प्रगतीशील बदलांच्या मालिकेचा समावेश होतो, जो परिपक्वतेच्या ध्येयाकडे जातो.
जेम्स ड्रेव्हर: बालकाच्या जन्मापासून ते परिपक्वतेपर्यंतच्या विकास प्रक्रियेचा अभ्यास करणारे मानसशास्त्राचे अंग म्हणजे बालमानसशास्त्र.

४. बालमानसशास्त्र: महत्त्व, उपयोगिता आणि पैलू

बालमानसशास्त्र हे केवळ सैद्धांतिक नसून ते व्यावहारिकदृष्ट्या अत्यंत उपयुक्त आहे. त्याचे विविध पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:

विकासात्मक पैलू: बालकाची शारीरिक, मानसिक, सामाजिक आणि भावनिक वाढ कशी होते, याचा टप्प्याटप्प्याने अभ्यास केला जातो.
शैक्षणिक उपयोगिता: विद्यार्थ्यांची ग्रहणक्षमता ओळखून अभ्यासक्रमाची आखणी करण्यासाठी याचा वापर होतो. शिक्षकाने अध्यापन करताना विद्यार्थ्याच्या वयाचा आणि मानसिकतेचा विचार करणे आवश्यक असते.
शिस्त आणि नियंत्रण: मुलांना धाक दाखवून शिस्त लावण्यापेक्षा त्यांच्या वर्तनामागील कारणे शोधून त्यांना स्वयंप्रेरणेने शिस्त लावण्यास हे शास्त्र मदत करते.
मानसशास्त्रीय चाचण्या: बुद्धिमत्ता चाचणी, अभिरुची चाचणी आणि व्यक्तिमत्व चाचणी यांच्या माध्यमातून मुलांच्या सुप्त गुणांचा शोध घेता येतो.
समुपदेशन: वर्गातील समस्याग्रस्त बालकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी शिक्षकांना समुपदेशक म्हणून काम करावे लागते, तिथे बालमानसशास्त्राचे ज्ञान कामी येते.

५. महत्त्वाचे बाल मानसशास्त्रज्ञ व त्यांचे कार्य

१. प्लेटो (Plato)

कालखंड: इसवी सन पूर्व $427$ ते $347$ .
प्रमुख ग्रंथ: 'द रिपब्लिक'.
शैक्षणिक विचार: प्लेटो यांनी बालशिक्षणावर सर्वाधिक भर दिला. त्यांच्या मते, शिक्षणाचे मुख्य उद्दिष्ट हे आदर्श नागरिक घडवणे आहे.
कार्य:
- त्यांनी शिक्षणाचे नियंत्रण राज्याकडे असावे, असे सांगितले.
- बालकांच्या प्राथमिक शिक्षणात खेळ, गोष्टी आणि संगीताचा वापर असावा, असे त्यांनी सुचवले.
- त्यांनी 'अ‍ॅकॅडमी' नावाची संस्था स्थापन केली, जिथे तत्त्वज्ञान आणि विज्ञानासोबतच बालकांच्या बौद्धिक विकासावर भर दिला जाई.
- त्यांच्या मते, बालपणातील संस्कार हे आयुष्यभरासाठी पाया ठरतात, म्हणून सुरुवातीचे शिक्षण अतिशय दर्जेदार असावे.

२. जॉन लॉक (John Locke)

कालखंड: $1632$ ते $1704$ .
प्रमुख संकल्पना: 'Tabula Rasa' (कोरी पाटी).
कार्य:
- लॉक यांच्या मते, बालकाचे मन हे जन्मतः कोऱ्या पाटीसारखे असते. त्यावर आजूबाजूच्या पर्यावरणातून आणि अनुभवातून संस्कार उमटतात.
- त्यांनी अनुवंशिकतेपेक्षा पर्यावरणाला आणि अनुभवांना जास्त महत्त्व दिले.
- मुलांना शिक्षण देताना त्यांच्या इंद्रियांच्या प्रशिक्षणावर भर द्यावा, असे त्यांनी सांगितले.
- त्यांच्या विचारांमुळेच 'अनुभववाद' या विचारसरणीचा पाया रचला गेला, जो आजही आधुनिक शिक्षणात महत्त्वाचा मानला जातो.

३. रुसो (Jean-Jacques Rousseau)

कालखंड: $1712$ ते $1778$ .
प्रमुख ग्रंथ: 'एमिल' (Emile).
कार्य:
- रुसो यांना निसर्गवादी शिक्षण पद्धतीचे प्रवर्तक मानले जाते. 'निसर्गाकडे परत चला' ही त्यांची महत्त्वाची घोषणा होती.
- त्यांनी सांगितले की, बालकाला पुस्तकी ज्ञानाने लादण्यापेक्षा त्याला निसर्गाच्या सानिध्यात मुक्तपणे शिकू द्यावे.
- 'एमिल' या ग्रंथात त्यांनी एका काल्पनिक मुलाच्या शिक्षणाचे टप्पे वर्णन केले आहेत.
- त्यांनी नकारात्मक शिक्षणाची (Negative Education) संकल्पना मांडली, ज्याचा अर्थ बालकाला चुकांमधून शिकू देणे असा होतो.
- स्त्री शिक्षणाबाबत त्यांचे विचार त्याकाळी संकुचित असले, तरी बाल शिक्षणाच्या बाबतीत त्यांनी क्रांती घडवून आणली.

४. पेस्तॉलॉजी (Johann Heinrich Pestalozzi)

कालखंड: $1746$ ते $1827$ .
प्रमुख ग्रंथ: 'हाऊ गर्ट्रूड टीचेस हर चिल्ड्रन'.
कार्य:
- पेस्तॉलॉजी यांनी शिक्षणाचे मानसशास्त्रीयकरण केले. त्यांनी सांगितले की शिक्षण हे बालकाच्या नैसर्गिक शक्तींचा विकास करणारे असावे.
- त्यांनी Head, Heart and Hand (3H) ही संकल्पना मांडली. म्हणजेच बुद्धी, हृदय आणि हात यांचा समन्वय साधणारे शिक्षण.
- त्यांनी 'इंद्रिय शिक्षण' आणि 'निरीक्षण' यावर भर दिला.
- स्वतःच्या साडेतीन वर्षांच्या मुलाच्या विकासाचे निरीक्षण करून त्यांनी बालविकासाची पहिली शास्त्रोक्त नोंद ठेवली.
- त्यांच्या मते, शिक्षक हा एका माळ्यासारखा असावा जो बालरूपी रोपट्याची काळजी घेतो.

५. फ्रॉबेल (Friedrich Froebel)

कालखंड: $1782$ ते $1852$ .
प्रमुख कार्य: 'किंडरगार्टन' (Kindergarten) पद्धतीचे जनक.
कार्य:
- फ्रॉबेल यांनी बालकांना 'फुले' आणि शाळेला 'बाग' मानले. शिक्षकाला त्यांनी 'माळी' ही उपमा दिली.
- त्यांनी शिक्षणात खेळाचे महत्त्व अधोरेखित केले. त्यांच्या पद्धतीत गाणी, खेळ आणि कृती यांना प्राधान्य दिले जाते.
- त्यांनी 'भेट आणि कार्य' (Gifts and Occupations) ही संकल्पना मांडली. यात विशिष्ट प्रकारच्या शैक्षणिक साधनांचा वापर करून मुलांना भूमिती आणि रंगांचे ज्ञान दिले जाते.
- बालक हे निसर्गतः चांगले असते आणि त्याच्यातील सुप्त गुणांना वाव देणे हे शिक्षणाचे काम आहे, असा त्यांचा विश्वास होता.
- त्यांच्या किंडरगार्टन पद्धतीमुळे पूर्व-प्राथमिक शिक्षणात मोठी क्रांती झाली.

६. जॉन ड्युई (John Dewey)

कालखंड: $1859$ ते $1952$ .
प्रमुख विचार: कार्यवाद किंवा उपयुक्ततावाद.
कार्य:
- जॉन ड्युई यांनी 'Learning by Doing' (कृतीतून शिक्षण) या तत्त्वाचा पुरस्कार केला.
- त्यांच्या मते, शिक्षण ही एक सामाजिक प्रक्रिया आहे. शाळा हा समाजाचाच एक छोटा भाग असावा.
- त्यांनी प्रगतशील शिक्षण पद्धतीची मांडणी केली, जिथे विद्यार्थ्याला केंद्रस्थानी मानले जाते.
- त्यांनी समस्या निराकरण पद्धतीवर भर दिला. मुलांसमोर वास्तविक जीवनातील समस्या मांडून त्यांना उत्तरे शोधण्यास प्रवृत्त करावे, असे त्यांनी सांगितले.
- लोकशाही आणि शिक्षण यांचा जवळचा संबंध त्यांनी स्पष्ट केला.

७. मारिया माँटेसरी (Maria Montessori)

कालखंड: $1870$ ते $1952$ .
प्रमुख पद्धती: माँटेसरी पद्धत.
कार्य:
- मारिया माँटेसरी या इटलीतील पहिल्या महिला डॉक्टर होत्या. त्यांनी सुरुवातीला मतिमंद मुलांवर प्रयोग केले आणि नंतर ते सामान्य मुलांसाठी वापरले.
- त्यांनी 'ज्ञानेंद्रिय शिक्षण' यावर सर्वाधिक भर दिला. त्यासाठी त्यांनी 'डिडॅक्टिक अपेरेटस' (स्वयं-सुधारणात्मक साधने) तयार केली.
- त्यांच्या पद्धतीत बालकाला पूर्ण स्वातंत्र्य असते. शिक्षिकेला त्यांनी 'संचालिका' (Directress) असे नाव दिले.
- मुलांनी स्वतःची कामे स्वतः करणे, यावर त्यांचा भर होता.
- त्यांच्या मते, बालकाचे मन हे 'शोषक मन' असते, जे आजूबाजूच्या पर्यावरणातून आपोआप शिकत असते.

८. गिजुभाई बधेका (Gijubhai Badheka)

विशेष ओळख: 'मुछली माँ' (मिशा असलेली आई).
कार्य:
- गिजुभाईंनी भारतात बालशिक्षणाची चळवळ राबवली. त्यांनी बालकांसाठी 'दिवास्वप्न' हे प्रसिद्ध पुस्तक लिहिले.
- त्यांनी मुलांना देवाची रूपे मानले आणि त्यांना शिक्षा करण्याला कडक विरोध केला.
- बालसाहित्याद्वारे मुलांचे मनोरंजन आणि शिक्षण यांचा सुरेख संगम त्यांनी साधला.
- त्यांनी बालमदिरांच्या माध्यमातून मुलांच्या भावविश्वाला समजून घेण्याचा प्रयत्न केला.
- त्यांच्या कार्यामुळे भारतातील पूर्व-प्राथमिक शिक्षणाला एक नवी दिशा मिळाली.

९. ताराबाई मोडक (Tarabai Modak)

विशेष ओळख: महाराष्ट्रातील बालशिक्षणाची गंगोत्री.
कार्य:
- ताराबाईंनी ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील मुलांसाठी शिक्षणाचे कार्य केले.
- त्यांनी 'ग्राम बाल शिक्षण केंद्र' सुरू केले.
- 'कुरण शाळा' ही त्यांची अत्यंत महत्त्वाची आणि नाविन्यपूर्ण संकल्पना होती. ज्या मुलांकडे गुरे राखण्याची जबाबदारी असे, त्यांच्यासाठी त्यांनी कुरणातच शाळा भरवली.
- अंगणवाडी आणि बालवाडी या संकल्पनांच्या मुळाशी ताराबाई मोडक यांचे विचार आहेत.
- त्यांनी बालकांसाठी अनेक खेळणी आणि शैक्षणिक साधने स्थानिक साहित्यातून तयार केली.